up
Search      menu
پزشکی و دامپزشکی :: مقاله گياهخواري در حيوانات PDF
QR code - گياهخواري در حيوانات

گياهخواري در حيوانات

گياهخواري نوعي روش خود درماني در جانوران

آيا تا به حال سگ يا گربهاي را ديدهايد که علف بخورد؟ سگها و گربهها همانند وابستگان وحشي خود، از جمله گرگها، ببرها و شيرها، گاهي علف ميخورند. چرا اين جانوران گوشتخوار گاهي به گياهخواري روي ميآورند؟ با شگفتي فراوان، هنوز پژوهشي گزارش نشده است که بتواند به اين پرسش پاسخ کامل و روشني بدهد. با وجود اين، دانشمندان عقيده دارند گياهخواري ممکن است نوعي روش خود درماني در جانوران باشد.
دانشمندان رشتههاي گوناگون، در حال بررسي اين احتمال هستند که گونههاي زيادي از پرندگان، حشراهها و پستانداران، از گياهان، خاک، حشرهها و قارچها به عنوان دارو بهره ميگيرند و از اين راهخود را در برابر بيماريهاي احتمالي محافظت ميکنند (پيشگيري از بيماري) يا حالت ناخوشايندي را که دچار آن شدهاند، آرامش ميدهند(درمان دارويي).
اغلب دانشمنداني که در اين زمينهي علمي نوين پژوهش ميکنند، باور دارند جانوران نميتوانند با تکيه بر نوعي خرد ذاتي دريابند، چه گياهي براي آنها سودمند است بلکه راهبردهاي خوددرماني مهارتهاي حياتي هستند که انتخاب طبيعي آن را نيرو ميبخشد.
در بيشتر موارد، ميل به کاهش احساس ناخوشايند، بروز رفتارهاي خوددرماني را بر ميانگيزد . بعضي گونههاي جانوان، به ويژه ميمونهاي انساننما، در درمان خود اندکي هدفدار عمل ميکنند. در اين گونه موردها، اغلب واژهي زوئوفارماکوگنوزي (درک جانوران از داروها) به کار مير ود. البته، اين واژه براي توصيف همهي راههايي که جانوران ديگر براي تعامل با داروخانهي طبيعت بر ميگزينند، مناسب نيست.
● نخستين مشاهدات
در فرهنگ عامه مردم چين اين داستان مشهور است که قرن ها پيش کشاورزي کنار کلبه خويش مار ي مي بيند و از ترس جان با چوب دستي مار را مجروح مي کند و به خيال آن که خواهد مرد , آن را به حال خود وا مي گذارد . چند روز بعد , بار ديگر همان مار را مي بيند و دوباره تلاش مي کند آن را از بين ببرد. چند روزي مي گذرد و براي بار سوم مار ديده مي شود . اين بار کشاورز پس از مجروح کردن مار ،آن را دنبال مي کند و مار زخمي را مي بيند که در ميان بوته ها مشغول خوردن علف است . کشاورز مشاهدات خود را پيگيري مي کند و در مي يابد که زخم هاي مار خيلي زودتر از آن چه که تصور مي کرد ، بهبود مي يابند .
در پزشکي سنتي چين از پودر سفيد رنگي براي بهبودي سريع تر زخم ها ، بريدگي ها و خونريزي هاي سطحي استفاده مي شود . اين پودر را از گياهي با نام Panex notoginseng به دست مي آورند . گمان مي رود مار داستان کشاورز کنجکاو از آن مي خورده است.
شايد مشاهدات مردم عادي را آميخته به خيال پردازي و افسانه سازي بدانيم ،اما از مشاهدات دانشمندان نمي توانيم به آساني چشم بپوشيم . برخي از دانشمندان مشاهداتي داشته اند مبني بر اين که بعضي از جانوران مي توانند ، توليد مثل خود را کنترل کنند . براي مثال ، هالي دوبلين گزارش کرده است ، برخي از فيل هاي آفريقايي از گونه هاي خاص يک درخت براي القاي زايمان استفاده مي کنند. او بيش از يکسال فيل حامله اي را در شرق آفريقا دنبال و مشاهده کرد که جانور تا نزديک زمان وضع حمل ،برنامه غذايي ثابتي را پي گرفت . اما در اين زمان ، شاخ و برگ گياهي از خانواده Boraginaceae را خورد . چهار روز بعد , نوازد خود را به سلامت به دنيا آورد .
کارن استراير مشاهدات مشابهي را در مورد ميمون هاي موريک ( Brachyteles arachinoides ) در برزيل گزارش کرده است . او با تعقيب اين ميمون ها دريافت که آن ها گاهي از برگ هاي دو گياه با نام هاي Apulia leiocarpand و Platypodium elegans و گاهي از ميوه گياهي با نام Enterlobium contortisiliquim استفاده مي کنند . دو گياه اول نوع ترکيبات ايز وفلا ونوئيدي دارند که ساختمان آن ها شبيه استروژن است. به نظر مي رسد ميمون ها از اين دو گياه براي جلوگيري از بارداري استفاده مي کنند ، اما خوردن ميوه گياه سوم که حاوي نوعي پيش ساز پروژسترون به نام استيگما سترول است ، به نحوي شانس بارداري را در اين ميمون ها افزايش مي دهد .
● پيشگيري از بيماري ها
تاکنون محققان مرز مشخصي بين رفتارها ي خود درماني از لحاظ پيشگيري يا درمان دارويي مشخص نکرده اند . از اين رو ، ممکن است روزي برخي از رفتارهايي که در اين جا به عنوان پيشگيري مطرح مي شوند، به عنوان خود درماني از نوع درماني دارويي نيز معرفي شوند . منظور از آن، رفتارهايي ا ست که تنها جانوران بيمار از خود نشان مي دهند .
الف) خاک خوري :
گونه هاي زيادي از پستانداران ، پرندگان، خزندگان و حتي حشرات،خاک مي خورند . از مدت ها پيش، گمان مي رفت اين رفتار در واقع تلاشي براي تامين مواد معدني ضروري است . اما بررسي هاي جديد نشان مي دهند که خاک خوري هميشه به اين منظور صورت نمي گيرد . تنظيم pH معده ، سم زدايي متابوليت هاي ثانويه گياهان و مقابله با نارحتي هاي گوارشي، از جمله اسهال ، از دلايل جديدي هستند که براي توجيه رفتار خاک خوري جانوران مطرح شده اند.
ب) استفاده از حشرات :
سياري از حشرات سم هايي مي سازند يا از رژيم غذايي خود به دست مي آورند . آنها سم را در بخش هايي از بدن خود ذخيره مي کنند و به کمک آن از شکار شدن به وسيله پرندگان محفوظ مي مانند يا با انگل ها و ميکروب ها مقابله مي کنند . تاکنون بيش از ۲۰۰ گونه پرنده شناسايي شده اند که مورچه ها را بر پرهاي بدن خود مي مالند . گاهي نيز روي لانه هاي تپه مانند مورچه ها مي غلطند تا به اين طريق مورچه ها روي پرهاي آن کشيده شوند. مورچه هايي که پرندگان به پرهاي خود مي مالند ،اغلب از گونه هايي هستند که اسيد فورميک توليد مي کنند . اين اسيد به راحتي شپش هاي لاي پرها را از بين مي برد. ميمون هاي ونزوئلايي در فصل گرم و مرطوب سال که نيش زدن حشرات بسيار آزار دهنده مي شود، ترشحات فوق العاده سمي نوعي هزار پا را روي کرک هاي بدن خويش مي مالند . ترشحات هزار پا حاوي بنزوکوئينون هستند که در دفع حشرات بسيار موثر است .
ج) ميوه هاي ضد انگل :
در رودخانه آواش واقع در اتيوپي , آبشاري وجود دارد که اين منطقه را به دو زيستگاه متفاوت تقسيم مي کند . در بالا دست آبشار , گونه اي ميمون با نام Papio anubis و در پائين آن گونه اي با نام Papio hamadryas و دورگه هايي از اين دو گونه , زندگي مي کنند . خطر آلودگي به انگل شيستو زوما در اين ميمون ها متفاوت است , زيرا ميزبان واسط اين انگل , يعني حلزون هاي جنس Biomphalaria , در پايين دست آبشار بسيار زيادند و در بالا دست آن , کم تر يافت مي شوند . از اين رو , آلودگي به اين انگل در پائين آبشار بيش تر است . هر چند درختچه اي با نام Balanites aegyptica در هر دو زيستگاه وجود دارد , اما تنها ميمون هاي پائين آبشار از ميوه هاي آن استفاده مي کنند . اين ميوه ها حاوي نوعي پيش ساز هورموني به نام ديوز جنين هستند که به نظر مي رسد از رشد شيستوزوما جلوگيري مي کند.
د) لانه هاي ضد انگل :
بسياري از پرندگان در لانه هاي خود از گياهان تازه اي استفاده مي کنند که جز و ساختمان آن ها محسوب نمي شود . به نظر مي رسد گياهان تازه مواد فراري دارند که در دفع و کشتن انگل هاي پوستي موثرند. برخي سا ر ها , در لانه هاي خود از هويج وحشي ( Daucus Carota ) استفاده مي کنند که باعث کاهش قابل ملاحظه تعداد کنه هاي موجود در لانه مي شود . هر چند کاهش تعداد کنه ها بر ميزان رشد جوجه ها تاثيري ندارد ، اما جوجه هايي که در لانه هاي حاوي هويج وحشي رشد و نمو مي کنند ، مقدار هموگلوبين بيش تري دارند.
● درمان دارويي در شامپانزه ها
درمان دارويي جانوران در مقايسه با خود درماني به منظور پيشگيري , مورد توجه بيش تري قرار گرفته و مطالعات دقيق تري روي آن انجام شده ا ست . اين مطالعات بيش تر روي شامپانزه ها و از طريق بررسي رفتار آن ها در محيط وحشي ، تجزيه و تحليل مدفوع آن ها و مقايسه داروهاي سنتي با گياهاني که آن ها مصرف مي کنند ، صورت گرفته است .
سال ۱۹۸۷ ميلادي ، ميشل هافمن در تانزانيا در حال مشاهده گروهي از شامپانزه ها بود که غذا مي خوردند . در ميان آن ها شامپانزه ماده اي، حال خوشي نداشت و در کناري آرميده بود . وقتي بيدار شد، به سوي درختچه اي به نام Vernonia amygdalina راه افتاد . مردم محلي اين گياه سمي را قاتل بز مي نامند . تلخي بسيار زياد برگ هاي اين گياه هشداري جدي به جانوراني است که قصد دارند شاخ و برگ هاي آن را مصرف کنند. اما شامپانزه بيمار بدون توجه به اين هشدار , شاخه اي از اين گياه را چيد و با دقت پوست آن را جدا کرد تا به مغز داخلي ساقه رسيد . سپس طي ۲۰ دقيقه مغز آن را کاملا جويد و شيره آن را مکيد . هافمن رفتار ديگري را نيز بين شامپانزه ها مشاهده کرد . برخي از آن ها هنگام بيماري ، برگ هاي گياهان خاصي را بدون آن که بجوند ، مي بلعيدند . اين برگ ها تقريبا دست نخورده دفع مي شدند .
هافمن در مطالعات وسيعي که در جنگل هاي تانزايا انجام داد ، به اين نتيجه رسيد که رفتار خود درماني در شامپانزه ها اغلب با آلودگي آن ها به انگلي با نام Oesophagotomum stephanostomum ارتباط دارد . بررسي هاي او نشان دادند ، ساقه يا برگ گياهاني که شامپانزه ها هنگام بيماري مصرف مي کنند، به دفع اين انگل از بدن آن ها کمک مي کند. شامپانزه اي که مغز تلخ ساقه V. amygdalina را بجود ، بدون شک بيمار است . جويدن مغز ساقه اين گياه پس از ۲۰ الي ۲۴ ساعت باعث از بين رفتن احساس ناخوشي در شامپانزه مي شود.
اما چرا شامپانزه با دقت پوست گياه را جدا مي کند و تنها مغز ساقه را مصرف مي کند ؟ در پيکره اين گياه دو دسته ترکيب کشنده به نام سسکيوترپن لاکتون و گليکوزيدهاي استروئيدي يافت مي شوند . غلظت اين مواد سمي در پوست ساقه و برگ هاي گياه از مغز آن بيش تر است . از اين رو , شامپانزه اين بخش هاي گياه را براي جلوگيري از مسمويت شديد مصرف نمي کند . ترکيبات دسته نخست ، اثرات ضد انگي شديدي دارند اما ترکيبات دسته دوم خواص کشندگي کم تري دارند و باعث مهار تحرک و تخم گذاري در انگل ها مي شوند.
شامپانزه ها براي دفع انگل هاي خود از گياهان ديگري نيز استفاده مي کنند . هافمن ۳۴ گونه گياه را گزارش کرده است که شامپانزه ها برگ آن ها را درسته مي بلعند . هر چند اين گياهان به شکل هاي گوناگون ( بوته, درختچه , درخت و پيچک ) مي رويند ، اما همه آن ها خصوصيت مشترکي دارند : سطح برگ هايشان بسيار زير و پوشيده از کرک است .هافمن درمطالعات خود دريافت ، در مدفوع شامپانزه به ازاي هر ۲۰ برگ بلعيده شده حدود ۱۰ کرم زنده يافت مي شود . بنابراين با وجودي که برگ هاي بلعيده شده کرم ها را دفع کرده بودند ، آن ها را از بين نبرده بودند . در واقع سطح زير و کرکدار برگ ها اتصال کرم هاي بالغ به جدار روده را سست مي کند. به علاوه بسياري از کرم هاي نابالغ لابه لاي کرک ها به دام مي افتند و به اين ترتيب از بدن جانور دفع مي شوند.
● خود درماني و يادگيري
اغلب محققان بر اين باورند که راهبردهاي خود درماني مهارت هايي حياتي هستند که انتخاب طبيعي آن ها را نيرو مي بخشد . با وجود اين ، در برخي گونه ها ، به ويژه ميمون هاي انسان نما ، رگه هايي از يادگيري مشاهده مي شود. در اين ميمون ها ، افراد خام و بدون تجربه رفتارهاي خود را با کسب اطلاعات از تجربيات ديگران کامل مي کنند . وقتي فردي اثرات مفيد ماده اي را براي سلامتي خود درمي يابد، اين تجربه ميان اعضاي گروه به تدريج گسترش مي يابد.
به نظر مي رسد اولين برخورد با رفتارهاي خود درماني در سنين پائين اتفاق مي افتد . وقتي ميمون بالغي بيمار مي شود و رفتار خود درماني را از خود بروز مي دهد، ميمون هاي جوان متوجه اين رفتار مي شوند و سعي مي کنند خودشان نيز آن را انجام دهند. ميمون بالغ نيز اغلب مادرشان است .
اگر خود درماني را حاصل يادگيري بدانيم، با پرسش هاي عميقي روبه رو مي شويم . جانور پس از بيماري بايد گياه دارويي را شناسايي کند، بخش هايي را که موثر هستند انتخاب و آن را به شيوه مناسبي مصرف کند . شامپانزه ها در عادت هاي غذايي بسيار محافظه کارانه عمل مي کنند و حتي هنگامي که بيمار هستند ، مواد غذايي جديد را به طور تصادفي انتخاب نمي کنند . شايد رفتار خود درماني از آن جا شروع مي شود که در يک دوره کميابي غذا ، ميمون هاي گرسنه و بيمار به غذاهاي جديدي روي مي آورند . در نتيجه سلامتي خود را باز مي يابند و اين بهبودي زمينه اي براي مصرف غذاي جديد در هنگام بيماري مي شود.
● خود درماني و پزشکي سنتي
حدود يک قرن پيش ، طبيبي تانزانيايي توانست با کشف شيوه درماني مهمي جان بسياري از مردم روستايش را نجات دهد که به يک بيماري شبيه اسهال مبتلا شده بودند . او جوجه تيغي بيماري را در اطراف روستا مشاهده کرد که وضعيتي مشابه اهالي روستا داشت و از ريشه گياهي مي خورد . اهالي روستا آن گياه را سمي مي پنداشتند اما طبيب عقيده داشت مي توان از آن براي درومان بيماري استفاده کرد. از اين رو ، پس از اين که خود مقداري از گياه را خورد ، ماجرا را براي مردم تعريف کرد و آنان را متقاعد کرد از آن براي درمان بيماري خود استفاده کنند . از آن زمان تاکنون مردم آن روستا از آن گياه به عنوان دارو استفا مي کنند . به نظر مي رسد , رويدادهاي مشابه ، بر کارايي پزشکي سنتي افزوده اند و شايد منشا پزشکي سنتي بوده اند .
● کلام آخر
همان طور که يک قرن پيش آن طبيب تانزانيايي توانست داروي جديدي را براي مردم روستاي خود پيدا کند ، مطالعه رفتارهاي خود درماني در جانوران مي تواند منيع مهمي براي کشف داروهاي جديد باشد.

همزمان باپيشرفت تمدن و توسعه شهرنشيني ، عرصه اشغال سرزمينهاي بكر و طبيعي توسط ... انسان بيشتر مي شود .اين زمينها كه به منظور استفاده از منابع كشاورزي ...

● موش قهوه ايي: موش قهوه ايي يا نروژي از آسيا به ساير نقاط جهان گسترش يافته است عده ايي معتقدند كه علاوه بر انتقال بوسيله كشتيها و كالاهاي تجاري، زلزل ...

جانورشناساني که بر روي رفتارهاي جانوران مطالعه ميکنند بر اين باورند که بسياري از گونههاي جانوري از موشها تا موجودات ابتدايي تحت کنترل کدهاي اخلاقي مشا ...

● هر چه از استوا به سمت قطب پيش ميرويم اندازه موجودات بزرگتر ميشود مثل پنگوئن ها روباه وال. ● گاو نر کور رنگ است و فقط نسبت به حرکات شنلي که گاو باز د ...

رفتارها در حيوانات جانورشناساني که بر روي رفتارهاي جانوران مطالعه مي‌کنند بر اين باورند که بسياري از گونه‌هاي جانوري از موش‌ها تا موجودات ابتدايي تحت ...

در اينجا روش تهيه اسكلت حيوانات مهره دار، جهت مطالعه علمي و همچنين نگهداري در موزه شرح داده مي شود. تهيه چنين اسكلتي با تهيه اسكلت هايي كه جنبه نمايشي ...

● تعريف رينيت آلرژيک (ورم غشاءمخاطي بيني) ، مجموعه اي از علائم است که بيشتر در بيني و چشم ها ديده مي شود، زماني که شما چيزهايي از قبيل گرد و غبار، شور ...

هاري يک بيماري ويروسي کشنده است که مخصوص گوشتخواران اهلي و وحشي بوده و انسان و ساير حيوانات خونگرم پستاندار به طور تصادفي و غالباً از طريق گزش به آن م ...

دانلود نسخه PDF - گياهخواري در حيوانات