up
Search      menu
گیاه شناسی :: مقاله گندم PDF
QR code - گندم

گندم

گياه شناسي گندم

گندم گياهي است که از خانواده Poaceae واز جنس Tiriticum . بارزترين خصوصيات گياه شناسي گندم عبارتند از :
▪ ريشه :
که عبارتند از ؛ ريشه هاي اوليه و ريشه هاي ثانويه .
۱) Seminal
به ريشه اوليه ديشه حقيقي و ريشه بذري نيز مي گويند . اين ريشه ها از گياهگ بذر منشآ مي گيرند .
ريشه هاي اوليه پوشيده از کرک هاي نازک بنام تارهاي کشنده مي باشد . که وظيفه جذب آب و املاح را دارند.
۲) Secondary roots
به ريشه هاي ثانويه نابجا يا کاذب مي گويند . نقش اصلي و اساسي ريشه به عهده اين نوع ريشه ها مي باشد .اين ريشه ها از گره انشعاب يا طوقه Crown محلي که اندام هاي هوايي يا پنجه نيز ايجاد مي شود ، منشا ُ مي گيرند .
▪ ساقه Culm
تمام گندم ها داراي ساقه استوانه اي ، بند بند ، بدون انشعاب و اغلب تو خالي مي باشد که به آن سوفار يا سوفال گفته مي شود.
هر بند ساقه را يک گره node و فواصل آنها را ميانگره Inter node مي گويند .
تعداد گره و فواصل آنها در واريته هاي مختلف گندم ۵-۸ واغلب ۶ عدد دانست . ساقه در محل گره در تمتم انواع وارقام تو پر بوده وطول ميانگره از پايين به طرف بالا بيشتر مي باشد .
▪ برگ Leaf
گندم داراي برگ هاي کشيده و باريک به طول متوسط ۱۵- ۲۰ سانتي متر با رگ برگ هاي موازي مي باشد. هر برگ از دو قسمت پهنک وغلاف تشکيل شده است .
غلاف هر برگ که در جهت طولي شکاف دارد، تمام يک ميان گره را پوشانده و در محل اتصال آن به پهنک يک زائده به نام Ligule و يک جفت زائده به نام Stipule با گوشوارک Auricule ديده مي شود.
▪ گل وگل آذين گندم
( Flower and Inflorescence)
هرگندم شامل يک مادگي يک برچه اي ساده با کلاله دو شاخه اي و ۳ پرچم مي باشد . بساک پرچم ها شبيه X مي باشد.
کاسبرگ وگلبرگ در گندم وجود ندارد. اما برگ هاي تغيير شکل يافته اي به نام پوشينه glumlle مانند دو قاشقک اندام هاي زاياي برگ را مي پوشانند. به پوشينه داخلي پالئا وبه پوشينه خارجي Awn مي گويند ولذا پرچم ودانه گروه توليدي آن راه به بيرون ندارد. در قائده پوشينه در درون دو جسم بالشتک مانند به نام Lodiculess قرار گرفته است. لوديکولها با تورم خود باعث باز شدن لما و پالئا از هم و آذاد شدن اندام هاي زايا مي شوند.
▪ گرده افشاني و لقاح
Pollination and fecundation
گندم گياهي دو جنسي hermaphrodite و خود لقاح مي باشد . درصد دگر لقاهي در اين گياه معمولاً ۱% و حداکثر به ۴% ممکن است برسد.
خود گشني گندم به اين دليل است که رسيدن پرچم ها ،آزاد کردن دانه هاي گرده و تلقيح حدود ۹۹% گلها قبل از باز شدن پوشينه از يکديگر مي باشد.
عمل لقاح از ميان طول سنبله شروع شده و به دو طرف ادامه پيدا مي کند .
ميوه دانه
fruit and grain
پس از ترکيب سلول زايشي دانه گرده با سلول تخم زاي کيسه جنيني واقع در تخمدان مادگي ،سلول تخم حاصل مي شود.
در اثر تکامل تخم ، گياه جنين - رويان Germ = embryo دانه به وجود مي آيد و يا رشد وتکامل فرايند لقاح مظاعف ، اندوخته غذايي دانه يا آندوسپرم حاصل مي شود. طول ميوه گندم ۳-۱۲ ميليمتر ، قطر آن ۱.۵- ۵ ميليمتر وزن هزار دانه آن ۱۵ – ۵۲ گرم وزن هکتار ليتر آن ۵۲- ۷۹ کيلو گرم است.
● برداشت گندم
بايد به موقع صورت گيرد. برداشت زودتر يا ديرتر از موقع محصول، موجب کاسته شدن کيفيت آن مي شود. برداشت زود هنگام محصول هم موجب پايين آمدن کيفيت گندم مي گردد.
وزن دانه ها تا زمان رسيدن دانه افزايش مي يابد، ولي پس از آن رو به کاهش مي گذارد. همچنين دانه هاي نارسي که زود هنگام برداشت مي شوند، چه در مزرعه و چه در انبار بيشتر در معرض آسيب هاي ناشي از گرما و آفات از جمله کپک زدگي قرار مي گيرند. زمان مناسب براي برداشت دانه، موقعي است که آندوسپرم دانه هاي گندم سفت شده و ميزان رطوبت آن هم به ۱۸ تا ۲۰رسيده باشد.
گندم:در فصل برداشت به آب و هواي گرم و خشک نياز دارد.
● ميزان بذر مصرفي
▪ ناصر مجنون حسيني و بهمن يزدي صمدي:
در شرايط معمول کشت گندم از ۶۰ کيلوگرم در زراعت ديم لغايت۲۰۰ کيلوگرم در هکتار در زراعتهاي پاييزه آبي متغير است. در زراعتهاي پاييزه گندم آبي نسبت بذر مصرفي به توليد يک به بيست است. ميزان بذر کمتر و يا بيشتر از معمول در برخي مواقع و به دلايل متعددي به شرح زير توسط کشاورزان مورد استفاده قرار مي گيرد. از آن جمله: واريته هاي بذر درشت (اندازه بذر) واريته هائي با پتانسيل (توانائي) پنجه زني کم، کشت بهاره، کشت دير (در پائيز يا بهار)، روش دستپاش، اراضي سنگين، درصد جوانه زني پائين و غيره.
خسارت هاي وارده بر بذر گندم به هنگام داشت، برداشت و پس از برداشت توسط برخي عوامل بيماري زا و آفات (در مزرعه و انبار) باعث افزايش ضايعات بذر گندم مي شود. متوسط رطوبت موجود در خاک نيز از عوامل اصلي تعيين کننده ميزان بذر مصرفي است. به طوري که در مناطق کم باران ميزان متوسط بذر کمتر و در مناطق نيمه مرطوب و مرطوب بذر بيشتري مصرف مي شود.
● عملکرد
▪ ناصر مجنون حسيني و بهمن يزدي صمدي:
گندم به عنوان مهمترين محصول زراعي و ماده غذايي کشور بطور متوسط ۵ ۶ ميليون هکتار از اراضي کشور را بخود اختصاص داده و بالغ بر ۵ ۱۰ ميليون تن توليد دارد. عملکرد پائين گندم در ايران در مقايسه با جهان عمدتاً بواسطه سطوح پائين نهاده (بويژه آب) و ضعف مديريت زراعي است. تکيه بر افزايش عملکرد بعنوان کليدي ترين راه حل افزايش توليد گندم، توسعه تحقيقات در زمينه هاي کاهش ضايعات و ساماندهي بذر را بعنوان راهکاري مناسب طلب مي نمايد.
عمده ترين بخش مصرف گندم در ايران مربوط به توليد نان است (۹۰% عرضه گندم را شامل مي شود)، و بخشي نيز به مصرف بذري و مصرف دامي مي رسد. مصرف بذر مورد نياز کشت سالانه در کشور بالغ بر۰۰۰ ۰۰۰ ۱ تن برآورد گرديده است .
● سطح زيرکشت، ميزان توليد و عملکرد گندم کشور
▪ سطح زير کشت:
سطح زيرکشت گندم کشور حدود ۴۱ ۶ ميليون هکتار برآورد شده است که ۴۲ ۳۷ درصد آن آبي و ۵۸ ۶۲ درصد به صورت ديم بوده است
▪ ميزان توليد :
ميزان توليد گندم کشور حدود ۴۴ ۱۳ ميليون تن برآورد شده است که ۷۷ ۶۴ درصد آن از کشت آبي و مابقي (۲۳ ۳۵ درصد) از کشت ديم بدست آمده است.
استان فارس عليرغم رتبه دوم از نظر سطح با ۷۹ ۱۳ درصد از توليد گندم کشور در جايگاه نخست قرار گرفته است و استانهاي خراسان، گلستان، خوزستان، کرمانشاه وآذربايجان غربي به ترتيب با ۲۳ ۱۱، ۴۴ ۸، ۰۶ ۸، ۹۵ ۵ و ۲۱ ۵ درصد از توليد گندم کشور در مقام هاي دوم تا ششم قرار دارند.
شايان ذکر است که حدود ۶۸ ۵۲ درصد از گندم کشور در شش استان مذکور توليد شده است و سهم ساير استانها ۳۲ ۴۷ درصد بيشتر نبوده است. گيلان با سهم ۱۲ ۰ درصد در توليد گندم کشور در رتبه آخر قرار گرفته است.
▪ عملکرد در هکتار:
عملکرد گندم آبي کشور ۳۶۲۹ کيلوگرم و عملکرد گندم ديم کشور ۱۱۸۱ کيلوگرم در هکتار بوده است. بيشترين عملکرد آبي گندم با ۴۸۷۹ کيلوگرم در هکتار متعلق به استان تهران و کمترين آن با ۱۵۸۰ کيلوگرم در هکتار به استان بوشهر تعلق دارد. استانهاي گلستان و بوشهر نيز به ترتيب با متوسط توليد ۲۷۵۸ و ۱۹۲ کيلوگرم در هکتار در بين استانهاي گندم ديم کار کشور در جايگاه نخست و آخر قرار گرفته اند.
● ميزان توليد استاني :
استان خراسان با ۸۵ ۱۰ درصد کل اراضي گندم کشور، بيشترين سطح را به خود اختصاص داده است. . پس از آن استان هاي فارس،آذربايجان شرقي،کردستان،خوزستان، همدان و کرمانشاه به ترتيب با۳۲ ۹ ،۷۲ ۶، ۶۶ ۶، ۵۹ ۶، ۲۹ ۶ ،۰۸ ۶ درصد کل اراضي گندم کشور مقام هاي دوم تا هفتم را دارا مي باشند ، به عبارتي ديگر بيش از نيمي از (۵۱ ۵۲ درصد) اراضي گندم در اين هفت استان کشت شده است. کمترين سطح نيز با حدود ۱۳ هزار هکتار (۲۰ ۰ درصد اراضي گندم) متعلق به استان هرمزگان مي باشد.
● اثرات تنش شوري در گندم
حجم زيادي از تحقيقات شوري مربوط به گندم مي باشد دانشمندان اميد وارند که بتوانند ارقام گندم برتري براي کشت و کار در اراضي شور معرفي نمايند. پيشرفت در اجراي تحقيقات گندم مويد اين نظريه است.
(triticum aestivum ۱)به عنوان يک گياه نيمه متحمل به شوري شناخته شده است .کاهش رشد گندم يکي از واکنشهاي گياه در تنش شوري است . که ناشي از کاهش فعاليتهاي سنتزي مسيرهاي متابوليکي سلولها است که ناشي از کاهش فعاليتهاي سنتزي مسيرهاي متابوليکي سلولها است که توليد ماده خشک را تحت تاثير قرار ميدهد و بصورت کاهش سطح برگ گياه تظاهر نموده و در نهايت رشد کليه اندامهاي گياهي و عملکرد راتحت تاثير قرار مي دهد.
کافي استوارت(۱۳۷۶)در بررسي اثر شوري بر رشد و عملکرد ۹ رقم گندم گزارش نمودند که شوري باعث کاهش سطوح فتوسنتز کننده در گياه شد – ولي بعضي از ارقام سطح برگ مناسب داشتند . در مقايسه عملکرد آنان نشان دادند که رقم قدس و فلات حساس به شوري هستند . و ارقام بزوستايا – کراس روشن و الوند و موراکو تحمل به شوري داشته اند . برسي نتايج عمده تحقيقات مربوط به شوري نشان مي دهد که گروه بندي والدين بر اساس تحمل به شوري براي رسيدن به ارقام برتر در برنامه هاي به نژادي مفيد واقع شده است . لذا مي توان نتيجه گرفت که بخشي از مکانيزمهاي تحمل به شوري ژنتيکي بوده و قابل انتقال به نتاج است.
تنشهاي محيطي مانند : خشکي – شوري و سرما در گياه موجب بروز يک سري تغييرات مورفولوژيکي و فيزيو لوژيکي مي گردند . تعدادي از واکنشهاي فيزيولوژيکي القاء شده تحت تنشهاي محيطي متفاوت در گياهان همانند مي باشند که حاصل آن بروز روند پيچيده خود تنظيمي در گياه است .
فرايند تغييرات حاصله نهايتا باعث تغيير تعادل ابي مي گردد که بصورت کاهش پتا نسيل آبي بافتها بروز مي نمايد . لذا بدليل کاهش شديد پتانسيل آبي محلول خاک سلولهاي ريشه گياه نيز بايستي پتانسيل آبي خود را به حدي کاهش دهند که اختلاف پتانسيل منفي تري بين دوسيستم هم جوار ايجاد شود تا جذب آب از محلول خاک براي گياه امکان پذير گردد . گزارشاتي وجود دارد که برخي از ارقام متحمل گندم در مراحل رشد رويشي و زايشي حساسيت يا تحمل متفاوتي نشان داده اند لذا به نظر مي رسد که به گزيني به خصوص براي عملکرد دانه نيازمند گزينش در طي چند مرحله است .
مرحله رشد نهالبذري حساسترين مرحله رشدي بيشتر گياهان به غلظت با لاي نمک است در اين مرحله از رشد گياهان غلات جوانه هاي پنجه تشکيل شده و بعد ار آن رشد و تشکيل آغازه هاي برگ و سنبلچه شروع مي شود .در نتيجه شوري با لاي خاک طي مراحل اوليه رشد مي تواند به شدت بر عملکرد نهايي بذر تا ثير بگذارد .
اگر چه تنش شوري جوانه زني و سبز شدن را به تاخير مي اندازد . ولي بعصي گيا هان زراعي قادر به جوانه زني در سطوح بالاتري از نمک که گياهان بطور معمول مي توانند آن را در مراحل رشد رويشي يا زايشي تحمل کنند هستند .به هر حال اين تحمل بالاي گياهان در مراحل نهال بذري و حسا سيت آنها در مراحل رشد بعدي مزيت اندکي است .در گندم دوروم و گندم نان حساسيت به شوري با افزايش سن گياه کا هش مي يابد لذا پائين نگهداشتن شوري خاک در طي مرحله جوانه زني و سبز شدن گياهچه اي داراي اهميت مي با شد و به همين منظور کشت هيرم کاري در مناطق خشک و نيمه خشک در مورد غلات مرسوم است.
در جو تفاوتهاي ارقام در مرحله رشد گياه افزايش يا فت . همچنين درجه تحمل نسبي در طي زمان رشد براي نيشکر نيز گزارش شده است اين گزارشات فرايند غربال و انتخاب را در صورتيکه بر مبناي يک مرحله از رشد گياه پايه گذاري شده باشد پيچيده مي سازد .
● طبقه بندي گندم
انواع هگزا پلوئيدي ۲n=۶x=۴۲کروموزوم
به گندمهاي معمولي Dinkelمعروف بوده وعموماُ زراعي ولي داراي انواع لخت وبا پوشش مي باشد . گونه T.aestivu گونه هاي وحشي واهلي گندم را برحسب نظرات اويلوف و اصلاحات مکي از کرومزومي (ژنتيکي) و به طور کلي به سه گروه به شرح زير تقسيم ميشوند :
انواع ديپلوئيدي ۲n=۲x=۱۴ کرومزوم
به اين گندمها ، گندمهاي تکدانه يا Einkorn نيزمي گويند به لحاظ اينکه در هر سنبلچه واقع در محور سنبله همانند جو دو رديفه فقط يک دانه تشکيل ميشود .
دانه ها نيز همانند جو پوشش دار هستند . انواع زراعي در اين گروه بسيار نادر مي باشد .
انواع تترا پلوئيدي ۲n=۴x=۲۸ کرومزوم
گندمهاي جفت دانهاي يا Emmre ناميده مي شوند داراي انواع وحشي وزراعي ، لخت وپوشش دار بود ، ودو گونه T.DicoccumوT.Durum (گندم ماکاروني ) در سطوح وسيع کشت ميشوند .
يکي از گونه هاي اين گروه مي باشد که با داشدن ارقام وانواع مختلف وتيپهاي متعدد کاشت غالب جهاني رادارد .
● تيپهاي گندم :
گندم معمولي داراي انواع بهاره ، پاييزه ،دو فصله مي باشد .
گندمهاي پاييزه ريشه عميق تر ، رشد بطئي تر ، رنگ دانه اغلب تيره تر ، درصد پروتئين بيشتر از انواع بهاره رفتن نياز به دورهاي سرما دارند و خفتگي بذر نيز در اين تيپ مطرح مي باشد.
گندم هاي دو فصله خصوصياتي دو فصله دارند .
گندم هاي معمولي نيز داراي انواع سخت ونرم مي باشند . در اين سختي ونرمي علاوه بر خصوصيات ژنتيکي عوامل محيطي نيز موُثر هستند .
گندم هاي معمولي از نظر برخي خصوصيات گياه شناسي مثل داشتن يا نداشتن ريشک ، تراکم يا نيمه تراکم يا باز بودن محور سنبله، ارتفاع و ... داراي فرم هاي مختلفي هستند.
اصلاح و معرفي يک رقم شيوه هاي مختلفي دارد که عبارتند از :
۱) Selection
گندم هاي بومي هر کشوري ، مجموعه اي از انواع گندم هاي مختلف با ويژگي هاي مختلف مي باشد که يک اصلاح گر از بين اين انواع با توجه به هدف خود و نيز خصوصيات گياهي ، مقاومت ها ، حساسيت ها ،عملکرد و غيره بوته هاي خاصي را انتخاب کرده وبا آزمايشات مختلفي که روي آنها انجام مي دهد. در نهايت به يک توده بذر خالص با ويژگي هاي مورد نظر اصلاح گر مي رسد . که با طي تشريفات قانوني آنرا به عنوان يک رقم معرفي مي کنند . ارقام آذر ، اميد ، روشن ، طبسي از جمله ارقامي هستند که به اين ترتيب حاصل شده اند .
۲) Plant Introduction
در جهان مناطق متعددي هستند که شرايط اقليمي آنها با شرايط اقليمي مناطقي از کشور ما مطابقت مي کند .
ارقامي که در اين مناطق کشت موفقي داشته باشند ممکن است در مناطق مشابه در کشور ما نيز موفقيت آميز باشد. لذا مراکز تحقيقات با وارد کردن نمونه اي از آنها به کشور وانجام آزمايشات مختلف براي مناطق خاصي معرفي کرده يا برا انجام تلاقي ها از آنها استفاده کند .
البرز ، بزوستايا ، پنجامو ، چناب ، خزر ، مغان ۱و۲ و کاوه اين گونه اند .
۱) Hybridation
ممکن است يک رقم انتخابي از توده هاي بومي يا يک رقم وارداتي با داشتن صفات مطلوب يک چند ويژگي نا مناسبي هم داشته باشند. مثلآ عملکرد خوب ولي حساس به ريزش.
۲) Mutation
ممکن است به صورت طبيعي يا با اقداماتي چون پرتو نگاري با قرار دادن بذور يا گياهان تحت شرايط با مواد خاص تغييراتي در ترکيبات ژنتيکي ودر نتيجه ويژگي هاي آنها ايجاد شود . اگر اين تغييرات مطلوب باشد که احتمال آن بسيار کم است- ميتوان آنرا به عنوان يک موتانت معرفي کرد .مثل موتانت اروند .
● طبقه بندي گندم بر اساس خصوصيات ژنتيکي
▪ گروه ديپلوئيد (کروموزوم ۲n=۲۸ (
پوشيده – زراعي Ein korn T. aegilopoidesBa
پوشيده – وحشي Wild einkorn T.boeoticum Boisscl
▪ گروه تتراپلوئيد ( کروموزوم۲n=۲۸)
پوشيده – وحشي Wild Emmer T. dicoccoides Korn
پوشيده –زراعي Timolcevi T. dimophecvii Zhukow
پوشيده –زراعي Emmer T. dicoccum schubi
لخت – زراعي Makaroni Wheat T. durum Docf
لخت – زراعي Rivci Wheat T. mrgidiom L .
لخت - زراعي Khorasan Wheat T. wranicum jakubz .
لخت – زراعي Polish Wheat =(T. oricniai pere )
لخت – زراعي Persian Wheat T. polonicum vav
▪ گروه هگزاپلوئيدي ( ( ۲n = ۴۲
لخت – زراعي Commun wheat T. vulgare
لخت – زراعي Club wheat
لخت – زراعي Shot wheat
پوشيده – زراعي Spelt
پوشيده – زراعي Rivet wheat
پوشيده – زراعي Khorasan wheat

گندم گذشته از جنبه تجارتي مهم آن در دنيا، سلاحي کارآمد در مناسبات سياسي و جهاني است که روز به روز بر اهميت کاربردي آن افزوده مي شود. با اينکه جمعيت اي ...

گندم گذشته از جنبه تجارتي مهم آن در دنيا، سلاحي کارآمد در مناسبات سياسي و جهاني است که روز به روز بر اهميت کاربردي آن افزوده مي شود. با اينکه جمعيت اي ...

● گندم ▪ کشت گندم در ابتداي هر کشتي بايد زمين را آماده نماييم . نکته مهم در آماده سازي بستر بذر با توجه به اينکه گندم به نشست خاک در بعد از رويش فوق ا ...

کمبود پس مانده هاي گياهي،کلوخه و زبر خاک بر سطح خاک مي تواند يک تهديد فرسايش بادي خطرناک را بوجود آورد و مطرح سازد. سيستم خاکورزي حفاظتي در پاسيفيک نو ...

زنگ برگ يک بيماري جدي گندم، چاودار، تريتيکاله وبسياري از گندميان است که توسط قارچ Puccinia recondita ايجاد مي شود. پاتوژن روي جو، قدرت پارازيتي ضعيفي ...

خسارت بيماري پاخوره گندم در مزارع آبي و بخصوص در سال هاي پر باران به صورت لکه اي در مناطق معتدل استان گلستان مشاهده مي شود. طوري که گاهي خسارت اين بيم ...

گسترش و طغيان سن گندم Eurygaster integriceps را در ايران ميتوان مثا ل خوبي براي گسترش و طغيان حشرات در اثر دخا لت انسان در محيط طبيعي ذکر کرد. در گذشت ...

دانشمندان ژنوم بزرگ ترين آفت قارچي برنج كه خسارت زيادي به كشاورزان وارد مي كند را كشف كردند. مقدار برنجي كه اين قارچ از بين مي برد مي تواند ساليانه ۶۰ ...

دانلود نسخه PDF - گندم