up
Search      menu
علم و تکنولوژی :: مقاله گايا PDF
QR code - گايا

گايا

آيا ممکن است کل سياره زمين، همانند يک درخت، موجودي زنده باشد؟ آيا ممکن است يک شعور زنده در تمامي سياره ما جاري باشد؟
آيا ممکن است کل سياره زمين، همانند يک درخت، موجودي زنده باشد؟ آيا ممکن است يک شعور زنده در تمامي سياره ما جاري باشد؟ شايد باور نکنيد اما اين دقيقاً همان نظري است که برخي از دانشمندان، مدتي است آن را مطرح کرده اند. اما صحبت از «روح زمين» ، آن هم از سوي دانشمندان - و نه مثلاً سرخپوستان - بسيار غيرمنتظره به نظر مي رسد. اگر شما هم کنجکاو شديد، با اين داستان واقعي همراه شويد . . .
در يک بعد از ظهر پاييزي در سال ،۱۹۶۵ يک دانشمند انگليسي به نام دکتر جيمز لاولاک (۱) که براي سازمان فضايي آمريکا (ناسا) کار مي کرد، در دفتر کارش در کاليفرنيا نشسته بود و به سؤالاتي فکر مي کرد که مدت ها ذهن دانشمندان را به خود مشغول کرده بود. اين سؤالات، همگي به موضوع شگفت انگيز استمرار «حيات» در سياره ما بازمي گشت.
يکي از اين سؤالات، در مورد مناسب ماندن شرايط حيات در درياها بود. همان طور که مي دانيد صدها ميليون سال است که آب باران، سطح زمين را مي شويد و مواد معدني را در خود حل کرده و به درياها مي ريزد. سپس اين آب، دوباره از سطح دريا تبخير شده و بازهم به صورت باران درمي آيد. اما با توجه به آنکه اين چرخه، ميليون ها سال متوالي ادامه داشته، پس بايد تاکنون آب درياها از نمک، اشباع شده بود و همگي درياها به شوره زار تبديل مي شدند اما چنين اتفاقي رخ نداده است.
و اما يک سؤال ديگر: «چرا با اينکه چند ميليارد سال از شکل گيري سياره زمين گذشته است، اما هنوز هم گازي نظير اکسيژن - که به شدت فعال است - در آتمسفر آن وجود دارد؟ چرا طي اين مدت بسيار طولاني، اين گاز فعال (که در ضمن، براي استمرار حيات در سياره ما ضروري است)، با عناصر ديگر ترکيب نشده و از حالت آزاد خارج نشده است؟» (۲)
چنين سؤالاتي مدت ها بدون پاسخ مانده بود اما اينک لاولاک معتقد بود که پاسخي براي همگي اين پرسش ها پيدا کرده است. او بر اين باور بود که تمامي اين اتفاق ها نشانه اي از حضور نيرويي است که سياره ما را در بر گرفته است، نيرويي که توانايي تغيير سيارات را دارد، نيرويي شگفت انگيز که به صورت «حيات» متجلي مي گردد. لاولاک، اين نيرو را «گايا» (۳) نام گذاشت که برگرفته از نام يوناني «الهه زمين» است.
ارائه نظريه «گايا» منجر به تحولات وسيعي در ديدگاه انسان نسبت به طبيعت شد. بدين ترتيب، جنبشي اساساً علمي به نام «جنبش زيست محيطي» (۴) شکل گرفت که در واقع، نوعي بازگشت به طبيعت بود. بر همين مبنا، مکاتب معنوي جديدي در دهه ۱۹۶۰ ايجاد شدند و نگاه «معبدگونه» به طبيعت را دوباره مطرح کردند، نگاهي که لزوم «احترام به طبيعت» را بار ديگر زنده کرد(۵).
گايا چه مي گويد؟
براي اينکه ببينيم نظريه گايا چه ديدگاه جديدي را در مورد «حيات» در سياره ما مطرح مي کند، بهتر است ابتدا نگاهي به ديدگاه پيش از آن بيندازيم. تا پيش از مطرح شدن نظريه گايا، ديدگاه متعارف زيست شناسان (به عنوان طبيعت شناسان عصر جديد) براي تبيين فرآيند شکل گيري و تحول حيات در سياره ما، مبتني بر نظريه اي بود که ريشه در قرن نوزدهم داشت، يعني نظريه تحول دارويني. بر اساس اين نظريه که توسط چارلز داروين، طبيعت شناس مشهور انگليسي مطرح شده بود، حيات و موجودات زنده، خود را با شرايط محيطي سياره اي که در آن بسر مي برند، تطبيق مي دهند. به عبارت ديگر، در اين ديدگاه، موجودات زنده، در تعامل با سياره خود، صرفاً تأثيرپذير هستند. اما گايا، ديدگاه کاملاً جديد و گسترده تري را مطرح نمود.
بر اساس گايا، موجودات زنده فقط جزئي از يک فرآيند کلي تر «حيات» در سياره ما هستند. به عبارتي، اين «کل سياره زمين» است که زنده محسوب مي شود و هريک از موجودات، در واقع همانند سلول هاي اين موجود زنده هستند. بدين ترتيب، نه تنها موجودات از محيط سياره خود تأثير مي پذيرند (نظريه داروين) بلکه بر اين محيط نيز به گونه اي تأثير مي گذارند که فرآيند حيات، در کل سياره همچنان استمرار بيابد (۶).
گايا و علم
اما از آنجائي که لاولاک يک دانشمند بود و گايا را به عنوان يک نظريه علمي مطرح کرده بود، بايد با استفاده از شواهد علمي و معتبر نيز از نظريه خود دفاع مي کرد. او اولين نظرياتش را در مورد «سياره زنده» در ۱۹۶۵ منتشر نمود و سعي کرد تا بر مبناي نظريه گايا، ترکيبات آتمسفري موجود زمين و علت عدم ازبين رفتن اکسيژن آزاد در جو را (که براي استمرار حيات زمين ضروري است) توضيح دهد. وي بر همين مبنا، حتي طرحي را براي جستجوي حيات در ساير سيارات ارائه نمود.
در ۱۹۷۰ بود که لاولاک، همکاري خود را با زيست شناسي به نام لين مارگوليس (۷) آغاز نمود. مارگوليس که از محققان دانشگاه بوستون بود به نظريه گايا علاقه مند شده بود. وي معتقد بود که احتمالاً ميکروارگانيزم هايي نظير باکتري ها، در طي ميليون ها سال گذشته، نقش مهمي در تعامل حيات با سياره ما ايفا کرده اند و بنابراين، مطالعه بر روي آنها، شواهد بيشتري را براي تأييد صحت نظريه گايا بدست خواهد داد.
بر مبناي همين مطالعه بود که لاولاک توانست اولين پيش بيني خود را بر اساس نظريه گايا مطرح کند (۸). اين پيش بيني مربوط به ترکيبات گوگرد (سولفور) بود که عنصري حياتي براي ارگانيزم هاي زنده محسوب مي شود. در آن زمان همه مي دانستند که ترکيبات سولفات (اکسيد گوگرد) توسط باران از خاک شسته شده و در اقيانوس ها جمع مي شود. اما بر اساس گايا، بايد سياره ما به گونه اي عمل کند که با بازگرداندن اين عنصر مهم به خاک، استمرار حيات را تضمين نمايد. لاولاک معتقد بود که اين عمل بايد توسط باکتري هايي انجام شود که در اقيانوس ها زندگي مي کنند.
بدين ترتيب، لاولاک براي اثبات صحت پيش بيني خود، يک سفر دريايي تحقيقاتي را آغاز نمود و همين سفر بود که منجر به ديدگاه جديد علم نسبت به «چرخه گوگرد» در زمين شد. لاولاک کشف کرد که تجزيه جلبک هاي دريايي توسط باکتري ها در اقيانوس ها منجر به آزاد شدن گازي به نام «دي متيل سولفيد» (۹) مي گردد.
اين گاز، نقش مهمي را در شکل گيري ابرها در آسمان ايفا مي کند. بدين ترتيب و با بارش ابرها، سولفور دوباره به خاک بازمي گردد تا موجودات خشکي بتوانند از آن استفاده کنند. از سوي ديگر، همين بارش، منجر به شستن مواد معدني از خاک و انتقال آن به اقيانوس ها نيز مي شود که اين خود، تغذيه جلبک هاي دريايي را تأمين مي کند. اين کشف، در واقع تأييد محکمي بود بر صحت نظريه گايا و به خوبي نشان داد که موجودات زنده در زمين، تنها تحت تأثير (و مقهور) محيط پيرامون خود نيستند بلکه بر محيط نيز تأثير مي گذارند. آنها - به عنوان سلول هاي يک موجود زنده بسيار بزرگ تر _ به گونه اي عمل مي کنند که استمرار «حيات» در کل سياره ممکن شود.
به عبارتي و در يک نگاه کلي، «زمين مادر» با چرخه هاي شگرف و هماهنگ خود، منجر به استمرار حيات در تمامي سياره مي شود.
پس از اين موفقيت، لاولاک شروع به ارائه نمونه هاي جالب ديگري براي تحکيم صحت نظريه خود کرد. به عنوان مثال، او نمونه اي از ميکروب هاي اوليه را يافت که با رسوب دادن نمک در حاشيه سواحل کم عمق درياها، در طول ميليون ها سال از شور شدن بيش از حد آب جلوگيري کرده اند . . .
اين تلاش ها نهايتاً از اواخر دهه ،۱۹۷۰ جاي نظريه گايا را به عنوان يک نظريه علمي در ميان دانشمندان جهان باز کرد. شبيه سازي هاي رايانه اي اخير نيز بيش از پيش بر صحت اين نظريه دلالت دارند. دکتر جيمز لاولاک ۸۶ ساله معتقد است که اکنون حتي اشخاصي که زماني از مخالفان سرسخت گايا بودند نيز اين نظريه را جدي گرفته اند، نظريه اي که زنده بودن زمين را در ذهن انسان زنده کرد.

گايا، شعور زنده سياره ما آيا ممکن است کل سياره زمين، همانند يک درخت، موجودي زنده باشد؟ آيا ممکن است يک شعور زنده در تمامي سياره ما جاري باشد؟ آيا ممکن ...

دانلود نسخه PDF - گايا