up
Search      menu
زمین شناسی,جغرافیا :: مقاله کوهزايي PDF
QR code - کوهزايي

کوهزايي

کوهزايي کاتانگايي

مقدمه
بيان ويژگى رخدادهاى زمين‎ساختى پرکامبرين ايران نياز به داده‎هاى سنى و چينه‎شناسى قوى دارد و اين در حالى است که داده‎هاى چينه‎شناسى و داده‎هاى پرتوسنجى روشنى از پرکامبرين ايران در دسترس نيست.
تغييرات سن پرتوسنجى سنگ‎هاى منسوب به پرکامبرين ايران از 2382 تا 342 ميليون سال است و امروزه در مورد خاستگاه و توالى چينه‎شناسى سنگ‎هاى ياد شده ديدگاه‎ها به قدرى دور از يکديگر است که نزديک کردن آنها به يکديگر نشدنى است. نداشتن اطلاعات قابل قبول و وجود ديدگاه‎هاى گوناگون بحث در مورد چند و چون و زمان عملکرد رويدادهاى زمين‎ساختى پرکامبرين ايران را دشوار ساخته است.
شواهد چينه شناسي و زمين ساختي
شواهد قابل قبول نشان مي‎دهد که کهن‎ترين رويداد زمين‎ساختى شناخته شده ايران در زمان نوپروتروزوييک و در فاصله چينه‎شناسى پي‎سنگ پرکامبرين دگرگونى و رديف‎هاى موسوم به پرکامبرين پسين روى داده است که در نوشتارهاى قديمى با رويداد آسينتيکAssyntic و يا بايکالى Baikalian و امروزه با رخدادهاى «کاتانگايى»، «پان‎آفريکن Panafrican» و «حجازين Hedjazian» قياس مي‎شود. چند و چون رويدادهاى نام برده شده به طور کامل در ايران قابل شناسايى نيست.
شواهدى چند سبب شده‎اند تا اين باور وجود داشته باشد که پيش از کاتانگايى رويدادهاى زمين‎ساختى کهن‎تر بر پي‎سنگ پرکامبرين ايران اثرگذار بوده‎اند. از سرشت فازهاى قديمي‎تر از کاتانگايى، داده‎هاى روشنى در دست نيست و فاز يا فازهاى زمين‎ساختى مورد نظر ممکن است با رويداد کارولين Carolian در سپر بالتيک و يا چين‎خوردگى مايوبين Mayobian، ليمپوپو Limpopo، ساتپورين Satpurian هند و يا کيبارين Kibarian آفريقا معادل باشد برخي زمين شناسان به دو رويداد زمين‎ساختى پيش از کاتانگايى باور دارد. يکى کوهزايى «چاپدونين» که کهن‎تر است و ديگرى رويداد «تاشکين» که نشانه‎هايى در بين رسوب‎هاى دگرگون شده درجه بالا و رسوب‎هاى دريايى پرکامبرين (سازند تاشک، و يا معادل‎هاى آن) دارد.
برخي زمين شناسان کهن‎ترين دگرشيبى ايران را بين رسوب‎هاى شبه فليشى – تخريبى سازند ناتک m.a)750 تا 874) و رخساره‎هاى کافتى سازند ساغند (m.a 580 تا 750) مي‎داند و بر اين باور است که سازند ساغند با دگرشيبى، در زير لايه‎هايى قرار دارد که به نوبه خود رخساره کافتى داشته و با سري‎هاى ريزو دسو قابل قياس است.
به دليل محدوديت‎هاى اطلاعاتى، بحث در مورد رويدادهاى زمين‎ساختى پرکامبرين ايران را بايد به رويداد کاتانگايى محدود کرد. در ايران رخداد کاتانگايى، با چين‎خوردگى، دگرگونى و گسلش سنگ‎هاى پيش از پرکامبرين پسين و همچنين ماگمازايى بوده و بنابراين، ماهيت کوهزايى داشته که مهم‎ترين پيامدهاى آن عبارت است از:
* تبلور، سخت شدگى و پايدارى نسبى پي‎سنگ پرکامبرين ايران.
* دو فاز دگرگونى همراه با دگرشکلى در رخساره آمفيبوليت و شيست سبزدر نواحى ساغند، ازبکوه و000.
* دو فاز ميگماتيتى شدن وابسته به دو فاز دگرگوني.
* دگرگونى ضعيف در حد اسليت و فيليت در البرز، کلمرد، غرب اروميه.
* تقسيم پي‎سنگ يکپارچه ايران به بلوک‎هاى جدا از هم و ايجاد زمينه لازم براى تشکيل حوضه‎هاى رسوبى مستقل و جدا از يکديگر.
* ايجاد چين‎هاى شمالى – جنوبى در پي‎سنگ پرکامبرين.
* ايجاد گسل‎هاى طولى و عمده ايران در دو راستاى شمالى – جنوبى (گسل‎هاى هريرود، نايبند، نهبندان، کلمرد، کازرون) و شمال غربي – جنوب شرقي (راندگى اصلى زاگرس).
* بازشدگى و ايجاد کافت‎هاى بين قاره‎اى نارس به سن پروتروزوييک پايانى – کامبرين به ويژه در ناحيه کرمان و جنوب شرقي زاگرس (حوضه هرمز).
* ايجاد فرابوم در نواحى کلمرد، ساغند و جنوب درياى خزر و 000.
* ماگمازايى به صورت توده‎هاى گرانيتوييدى لکوکرات نيمه ژرف (دوران، چادرملو، بُرنورد 000) و روانه‎هاى ريوليتى قليايى (ريوليت‎هاى قليايى ريزو، قره‎داش، محمدآباد، اسفوردى و 000).
* مشخصه رخداد کاتانگايى، ماگماتيسم قليايى – متاسوماتيت خطى است که حاصل آن تشکيل کانسارهاى آهن، منگنز، آپاتيت، مگنتيت– آپاتيت، عناصر نادر خاکى، اورانيوم، توريم، سرب – روى، سنگ‎هاى تبخيرى در ايران مرکزى و مجموعه هرمز است.
* دگرشيبى زاويه‎اى بين سنگ‎هاى پرکامبرين و رديف‎هاى پرکامبرين پسين ايران. بايد گفت که اين دگرشيبى در همه جا به يک ميزان نيست. براى نمونه در غرب ايران مرکزى و کوه‎هاى البرز، دگرشيبى کاتانگايى خفيف‎تر است، به گونه‎اى که در جنوب علم‎کوه و يا در بُرش ولي‎آباد (جاده چالوس) ارتباط سازند کهر و سنگ‎هاى پرکامبرين پسين هم‎شيب به نظر مي‎رسد ولى يک تغييرسنگ‎شناسى ناگهانى در مرز آنها وجود دارد. گفتنى است که:
1- نشانه‎هاى کوهزايى کاتانگايى به ويژه در ايران مرکزى (بافق، پشت‎بادام، گلپايگان، ترود، موته و آذربايجان) بيشترين مقدار را دارد. در کوه‎هاى زاگرس که سنگ‎هاى پرکامبرين برونزد ندارند، پيامد اين رويداد ناشناخته است و تنها بر پايه داده‎هاى منطقه‎اى و يافته‎هاى موجود از پي‎سنگ پرکامبرين عربستان، يک رويداد تبلورى به سن 850 – 800 ميليون سال را مي‎توان پذيرفت که ممکن است وابسته به کاتانگايى باشد. در کوه‎هاى البرز، اگرچه دگرگون شدن شيست‎هاى گرگان را نتيجه رويداد کاتانگايى دانسته‎اند ولى يافته‎هاى جديد، پرکامبرين بودن شيست‎هاى گرگان را پرسش‎آميز ساخته و برخي زمين شناسان دگرگونى اين مجموعه را به طور عمده نتيجه زمين‎ساخت برخوردى سيمرين پيشين مي‎دانند. لذا، اثرات کاتانگايى در البرز چندان روشن نيست. هم‎شيبى نسبى بين رديف‎هاى سازند کهر و پرکامبرين پسين نيز به پيامد ضعيف اين رويداد در البرز اشاره دارد.
2- کوهزايى کاتانگايى بر سرنوشت زمين‎شناسى ايران اثرات درخور توجه داشته است، به گونه‎اى که بسيارى از زمين‎شناسان، روندهاى ساختارى کلى ايران و ايجاد حوضه‎هاى رسوبى بعدى (مانند زاگرس) را از جمله پيامد کوهزايى کاتانگايى مي‎دانند و حتى، چارچوب ساختارى آلپى امروز ايران را به ارث رسيده‎ از امتدادهاى پي‎سنگ کاتانگايى مي‎دانند.
3- هر چند که به دليل مقايسه با رويداد پان‎افريکن، رخداد کاتانگايى به سن 600 تا 1000 ميليون سال پيش دانسته شده، ولى سن پرتوسنجى سنگ‎هاى آتشفشانى اسيد (ريوليت‎هاى ريزو، قره‎داش 0000) که به طور دگرشيب زمين‎هاى چين‎خورده پرکامبرين را مي‎پوشاند، 700 – 620 ميليون سال است و لذا شايد بتوان سن رويداد را 800 – 750 ميليون سال دانست.

واژه کوهزايي (Orogenesis) ، اولين بار توسط زمين ‌شناس آمريکايي (ج.ک. گيلبرت) در سال 1890 ميلادي براي توصيف فرآيند کوهسازي پيشنهاد شد. پيشوند oro در زم ...

مقدمه از اواخر کرتاسه تا اوايل پالئوژن، در بيشتر نواحى ايران، شواهد روشنى از چين‎خوردگى ، ماگمازايى و دگرگونى وجود دارد که با رخداد کوهزايى لاراميد قا ...

منطقه ايران را چه در محدوده کمربند کوهزايي رشته کوه البرز و چه در محدوده زاگرس بررسي کنيم، طيف وسيعي را از نظر گستردگي در آمار لرزه ها مشاهده خواهيم ک ...

● دوره هاي زمين شناسي به طور كلي دوره هاي زمين شناسي به ۱۱ بخش تقسيم مي شوند : ۱) دوره کواترنري ۲) دوره اردويسين ۳) دوره پرمين ۴) دوره ترياس ۵) دوره د ...

کني بير (Conybear) در سال ۱۸۲۲ چينه هاي زغال دار انگلستان را به نام کربنيفر ناميده است. طول عمر اين دوره از ۳۶۵ تا ۲۹۰ ميليون سال قبل است. رسوبات مربو ...

مززوئيک از دو کلمه Meso به معني ميانه و Zoa به معني حيات ساخته شده است. دوران مزوزوئيک که دوران ميانه زيستي نيز ناميده مي شود ۱۶۰ ميليون سال به طول ان ...

زمين شناسي رسوبي براي اکتشاف و تکميل اطلاعات مربوط به مخازن نفت و گاز مهم مي باشد. اطلاعات زمين شناسي براي براي پيشبيني مکان هاي احتمالي استان هاي نفت ...

مطالعه سنگهاي رسوبي نشان مي دهد که اين سنگها از لا يه هاي مختلف با ترکيب متفاوت تشکيل شده اند که اين پديده ناشي از تغيرات شرايط رسوب گذاري است به عبار ...

دانلود نسخه PDF - کوهزايي