up
Search      menu
ستاره شناسی :: مقاله کندوهاي ستاره اي PDF
QR code - کندوهاي ستاره اي

کندوهاي ستاره اي

خوشه هاي کروي خانواده اي از صدها هزار ستاره ريز و درشت اند، که هرکدام در هاله ي کهکشان همچون کندوي پُر ازدحامي از ستاره ها قرار دارند. اين اجرام باشکوه آسمان شب را با طيف وسيعي از ابزارهاي رصدي، از دوچشمي هاي کوچک تا تلسکوپ هاي بزرگ آماتوري، مي توان با جزييات و ساختارهاي گوناگون رصد کرد.
● قلب العقرب و خوشه کروي M۴
تجمع هاي ستاره اي در کيهان بسيار عاديست، گاهي منطقه اي با ده ها ستاره ي کوچک چشمک زن مي بينيم که درون غبار ميان­ ستاره اي غرق شده اند و گاهي ستاره اي محو که با تلسکوپ به تعدادي ستاره تفکيک مي شود که در اطراف مرکزي غبارآلود مي گردند.
اينها خوشه هاي ستاره اي اند که ستاره هاي بسياري دارند، اما تفاوت هاي بسياري بين اين دو نوع وجود دارد و کيهان شناسان براي مقاصد مختلف از آنها استفاده مي کنند. کوچک ترين اجتماعات ستاره اي گروه ها و جمع هاي ستاره اي اند که حداکثر شامل يک يا چند دوجين ستاره اند. بزرگ تر از آنها خوشه هاي باز و کروي اند.
خوشه هاي باز ستاره اي چند صد ستاره جوان را در گستره اي با قطر ده ها سال نوري در صفحه کهکشان جمع کرده اند؛ جايي که خورشيد در آن زندگي مي کند و مدام گاز و غبار ميان ستاره اي، ستاره هاي جوان، غولپيکر، و آبي را توليد مي کند. ستاره هايي که بسيار پُرجرم اند، و چون براي سوزاندن هيدروژن خود و تبديل آن به هليوم شتاب مي کنند، عمر کمي دارند اما دوران عمرشان درخشان است و سرانجام با انفجار اَبَرنواختري باشکوه، گاز و غبار را دوباره به فضاي ميان­ ستاره اي برمي گردانند. آن ها نمونه هاي مناسبي براي کشف راز تولد و مرگ ستاره اي اند. خوشه هاي باز پير بسيار نادرند زيرا نيروهاي کشندي گرانشي کهکشان سبب از هم پاشيدن خوشه هاي باز مي شود و پيش از آنکه ستارگان پير شوند در محيط ميان ستاره اي پخش مي شوند.
اما برعکس، خوشه هاي کروي بسيار پيرند. آنها همان اوايل شکل گيري کهکشان تمام گاز و غبار ميان­ ستاره اي را به ستاره تبديل کرده اند. ستاره هايي با جرم متوسط مثل خورشيد که آرام آرام هيدروژن را طي ساليان دراز مصرف مي کنند، درخشندگي چنداني ندارند، و ستاره هايي قرمز رنگ با سنّ زيادند که همچون سنگواره ها، منابع مناسبي براي تعيين سنّ کيهان و بررسي تحولات آغازين کهکشان ها هستند و از طرفي مانند همه ستاره هاي آن خوشه به يک اندازه از زمين فاصله دارند و داراي عناصر مشابهي اند و براي اندازه گيري فاصله ها به کار مي روند.
خوشه هاي کروي در مداري بيضي شکل به صورت کروي در هاله و برآمدگي مرکز کهکشان زندگي مي کنند. برخي از آنها دورترين اجرام کهکشان اند. خوشه هاي کروي تجمع صدها هزار تا چندين ميليون ستاره در توده اي کروي به قطر حدود ۱۰۰ تا ۲۰۰ سال نوري اند و فضاي ميان­ ستاره اي در آنها بسيار متراکم تر از خوشه هاي باز است چنان که در مرکزشان احتمال ملاقات ستاره اي در رَد و بَدَل شدن همدم هاي ستاره اي زياد است. اگر خورشيد­ ستاره اي در يک خوشه کروي بود آسمان ما با هزاران نوراَفکن درخشان نورافشاني مي شد.
برخي از پُرنورترين خوشه هاي کروي آسمان با چشمان برهنه نيز ديده مي شوند. در شرايط مطلوب رصدي، زير آسمان کاملاً تاريک خوشه هايM۱۳، M۲۲، M۴، M۵، M۳، M۲، M۱۵، و خوشه اومگا قنطورس (بارزترين) را مي توان با چشم، چون ستاره اي کم فروغ ديد. با دوربين هاي دوچشمي و در جوينده تلسکوپ اين اجرام توده اي مه آلودند و فقط خوشه اومگا قنطورس است که ستاره هاي بيروني آن را مي توان با دوربين هاي دوچشمي مناسب تفکيک کرد. براي ديدن شکوه خوشه هاي کروي، همچون کندويي از هزاران ستاره، بايد به سراغ تلسکوپ و بزرگنمايي هاي مناسب رفت. هر ۸ خوشه قابل مشاهده با چشمان برهنه با تلسکوپ هاي آماتوري تفکيک مي شوند اما تفکيک خوشه هاي ديگر به علت فشردگي و اندازه ظاهري کوچک ترشان دشوار است (در متن مقاله به خوشه هاي قابل تفکيک اشاره شده است).
د حالي که رصد اجرام غيرستاره اي مانند سحابي ها و کهکشان ها در شهرهاي بزرگ بسيار دشوار است، فشردگي و درخشندگي سطحي مناسب خوشه هاي کروي سبب مي شود از اجرام مناسب براي رصد در شهرهاي بزرگ باشند.
▪ M۱۳ نخستين هدف رصدي ما معروف ترين خوشه ي کروي آسمان شمالي، يعني خوشه ي بزرگ جاثي، است. در شب هاي اواخر تابستان، در نخستين ساعات شب، بايد به سراغ جاثي برفراز افق غرب برويم. نخستين باري که آن را جستجو مي کنيد خاطره بي نظيري خواهد بود؛ به ويژه وقتي با تلسکوپ انبوه ستاره هاي آن را تفکيک کنيد. جالب است بدانيد ۲۹۲ سال پيش هم شخصي مثل شما با چنين شوري براي نخستين بار آن را ديد. «ادموند هالي»، کاشف M۱۳، آن را چنين توصيف کرده است: « در غياب ماه، هنگامي که آسمان صاف و شفاف است، با چشم ديده مي شود.» با تلسکوپ چيزي بيش از يک توپ گرد مه آلود را به نمايش مي گذارد. تعدادي از ستاره هاي اطرافش تفکيک مي شوند ولي مرکزش به قدري متمرکز و فشرده است که فاصله بين ستاره هايش ۵۰۰ بار کمتر از فاصله بين خورشيد و نزديک ترين ستاره همسايه اش است.
در اين صورت فلکي نه چندان بارز، يک خوشه ديگر هم هست. M۹۲ از همسايه اش بسيار کم نورتر است اما در شرايط بسيار مناسب رصدي تيزبين ترين رصدگران مي توانند آن را با چشم برهنه ببينند.
در سال ۱۳۵۳ ۱۹۷۴، M۱۳ انتخاب شد تا هدف يکي از اولين پيام هاي راديويي براي هوشمندان فرازميني باشد؛ پيامي که شايد به دست هوشمندان احتمالي ساکن در اين خوشه برسد. آن پيام با تلسکوپ راديويي و رادار آرسيبو فرستاده شد. اما به شنيدن پاسخ هوشمندان احتمالي M۱۳ اميدوار نباشيد. اين خوشه به قطر حدود ۱۲۰ سال نوري در فاصله ي ۲۵،۰۰۰ سال نوري از ماست و ۲۵،۰۰۰ سال ديگر پيام زمين را مي گيرند و اگر بي درنگ پاسخ دهند در حدود ۵۰،۰۰۰ سال بعد پيامشان را دريافت مي کنيم!
▪ M۳ خوشه اي کروي از قدر ۲ ۶ که زير آسمان تاريک به سختي با چشم غيرمسلح ديده مي شود.
اين خوشه در صورت فلکي تازي هاست، اما پيدا کردنش از گيسوان برنيکه آسان تر است. نيمه راه امتداد گاما به بتا گيسو دوربينتان را کمي به سمت شمال متمايل کنيد تا آن را به همراه ستاره اي از قدر ۶ در ميدان ديدتان ببينيد. با کمي تمرکز و به کار بردن روش هاي رصدي مثل چپ چپ نگاه کردن ماهيت محو و غيرستاره اي اش آشکار مي شود: لکه اي مه آلود که درخشندگي سطحي اش يکنواخت است و مرکز مشخصي ندارد. براي تفکيک ستاره هايش، و پي بردن به ذات واقعي اين جرم، مثل ويليام هرشل، نياز به تلسکوپ هاي بزرگ تري داريد تا پُرنورترين ستاره اش با قدر ۷ ۱۲ و چند ستاره پُرنور ديگر را تفکيک کنيد. در بزرگماني هاي بالاتر از ۷۰X بيضي کشيده و همچنين تعداد بيشتري ستاره خواهيد ديد.
▪ M۵۳ ستاره آلفا گيسو را پيدا کنيد. دوربينتان را حرکت ندهيد و ميدان ديدتان را خوب بگرديد تا ستاره اي محو را بيابيد. اين پنجاه و سومين جرم فهرست مسيه است! M۵۳ فقط يک درجه از آلفا گيسو فاصله دارد.
رصد اين جرم حتي زير آسمان نيمه تاريک شهرهاي کوچک واقعاً هيجان انگيز است. به نظر مي رسد، برخلاف M۳، درخشندگي سطحي اش به سمت مرکز افرايش مي يابد. با تلسکوپ ۵ اينچي، ستاره هاي اطرافش تا حدودي تفکيک مي شوند و مرکزش توده اي دانه دانه است.
▪ M۵ شبي از شب هاي سال ۱۷۰۲ ميلادي، گُتفريد کيرش (Gottfried Kirch) و همسرش، در حالي که در جستجوي يک دنباله دار تازه کشف شده بودند، «ستاره اي سحابي مانند» را ديدند. ۶۲ سال بعد، شارل مسيه اين «سحابي گرد بدون ستاره» را دوباره رصد کرد و در مقام پنجمين جرم فهرست خود به ثبت رساند. ۲۷ سال بعد هم ويليام هرشل، با تلسکوپ غولپيکر نيوتني خود ۲۰۰ ستاره آن را شمرد. به هر حال مرکز اين خوشه آن قدر متمرکز است که حتي هرشل هم نتوانست آن را کاملا ً تفکيک کند.
با دو برابر امتداد دو ستاره سماک رامح (قدرصفر) و زتا عوا (قدر ۵ ۳) به ستاره قدر پنجم ۱۰ مار مي رسيم. کمي به سمت جنوب غرب سه ستاره قدر پنجم ۴ مار، ۵ مار، و ۶ مار مثلثي را درست مي کنند که اگر کمي به سمت شمال ۵ مار برويد به M۵ مي رسيد.
ستاره ۵ مار يک دوتايي است و ستاره سفيد همدمش با قدر ۱۰ در ۱۱ ثانيه اي آن مي درخشد. اگر با دوربين دوچشمي به سراغش برويد مثل شارل مسيه چيزي، جز «توپي مه آلود» نخواهيد ديد، اما تلسکوپ هاي متوسط آماتوري پُرنورترين ستاره آن از قدر ۲ ۱۲ و چند ستاره پُُرنور ديگر را تفکيک مي کنند.
▪ M۴ در ۳ ۱ درجه اي شرق پانزدهمين ستاره پُرنور آسمان، قلب العقرب، يکي از نزديک ترين خوشه هاي کروي، با فاصله ۷۵۰۰ سال نوري از ما، جاي گرفته است.
M۴ با اندازه ظاهري َ۳۶ که چندي بيشتر از قرص کامل ماه است، يکي از بارزترين و البته کم تراکم ترين خوشه هاي کروي است.
جنوب خطي را، که قلب العقرب را به ستاره قدر ۹ ۲ سيگما عقرب وصل مي کند، جستجو کنيد. زير آسمان هاي نه چندان تاريک در دوربين مثل دايره اي ديده مي شود که درخشندگي سطحي اش يکنواخت پراکنده شده است. تلسکوپ ها به خوبي ستاره هاي قدر ۸ ۱۰ آن را حتي در شهرهاي بزرگ تفکيک مي کنند.

نور ستاره پس از جمع آوري بوسيله تلسکوپ ، توسط دستگاهي به نام طيف نگار تجزيه مي شود و نتايج آن به صورت عکس يا نوار کامپيوتري ثبت مي شود. اخترشناسان با ...

ستاره بيني بررسي تأثير اجرام سماوي- ماه، عطارد، زهره، خورشيد، مريخ، مشتري، زحل، ثوابت گاه عقدتين قمر- بر عالم تحت القمر است. سبق ذهن آن، جهاني زمين – ...

ستارگان اجرامي هستند آسماني که داراي منبع انرژي بوده (به سه صورت انرژي گرانشي ، حرارتي و هسته اي) و اين انرژي را با تابش خود بصورت امواج الکترومغناطيس ...

ستارگان، گويهاي بزرگ حاوي گازهاي داغ و تابنده اند. خصوصيات ستاره نظير رنگ، دما، اندازه و تابندگي توسط جرم آن (مقدار ماده موجود در ان) تعيين مي شوند. خ ...

هر ستاره دنباله دار، هسته اي متشکل از يخ و غبار (موسوم به گلوله برفي کثيف) دارد که پهناي آن حدود ۲۰ کيلومتر (۱۲ مايل) است. هنگاميکه اين ستاره به خورشي ...

ستاره شناسي علمي است که درآن حرکات وحالات ستارگان با يکديگر بيان ميشود . علم نجوم دوعلم است : ۱) علم احکام نجوم . ۲) علم نجوم تعليمي علم احکام نجوم عل ...

در بقاياي تمدن سومري کتيبه هايي مربوط به ستاره شناسي يافت شده است که قدمت آنها به ۲۵۰۰۰ سال قبل از ميلاد مسيح مي رسد . در بقاياي سنگي کتيبه هاي يافت ش ...

خورشيد به عنوان يک ستاره فروزان متوسط تنها يکي از ميلياردها ستاره يي است که در کهکشان راه شيري به دور مرکز آن در حال گردش است. در بين ميلياردها ستاره ...

دانلود نسخه PDF - کندوهاي ستاره اي