up
Search      menu
ستاره شناسی :: مقاله کسوف PDF
QR code - کسوف

کسوف

کسوف چيست؟

گرفتگي کامل خورشيد را بايد يکي از منظره هاي زيبا و در عين حال ترسناک طبيعت دانست. تنها موقعي مي توان اين پديده را ديد که عوامل زيادي با هم انطباق پيدا کنند. خورشيد کره فروزان بسيار بزرگي است با قطري در حدود ۱۰۹ برابر قطر زمين که در فاصله ۱۵۰ ميليون کيلومتري زمين واقع شده است. ماه فقط يک چهارم اندازه زمين را دارد. ولي ۴۰۰ بار نزديکتر از خورشيد به زمين است. البته بديهي است که اجسام را از فاصله هاي دورتر کوچکتر مي بينيم. اختلاف فاصله هاي ماه و خورشيد نيز سبب مي شود تا اندازه هايشان با هم برابري کنند. از اين رو ، آن دو در آسمان تقريبا به يک اندازه ديده مي شوند.
● تاريخچه
در طول تاريخ ، اين پديده همواره مورد توجه اقوام و ملل مختلف بوده است. اغلب تمدن هاي کهن خورشيد گرفتگي را پديده اي شوم مي پنداشتند و درباره آن اعتقادات خرافي داشتند. چيني ها عقيده داشتند که هنگام خورشيد گرفتگي اژدهايي خورشيد را مي بلعد. در بسياري از فرهنگ ها خورشيد گرفتگي بلايي آسماني پنداشته مي شده است. مردم هند در خلال گرفتگي خود را تا گردن در آب فرو مي کردند و اعتقاد داشتند که با اين کار به خورشيد و ماه کمک مي کنند تا در برابر اژدها از خود دفاع کنند.
● خورشيد گرفتگي از ديدگاه علمي
اندازه ظاهري خورشيد و ماه از زمين با هم برابر است. علت اين امر آن است که فاصله اين دو جسم از کره ما متفاوت است. در نتيجه در زمانهايي که ماه مسقيما از جلوي خورشيد عبور مي کند قرص خورشيد در پس آن پنهان مي شود. شرط لازم و کافي براي وقوع پيوستن کسوف آن است که زمين ، خورشيد و ماه در يک خط يا تقريبا يک خط راست قرار بگيرند، به طوري که سايه ماه بر بخشي از زمين بيافتد کل اين سايه از دو قسمت نيم سايه که در قسمت بيروني است نيمه دروني که تاريک و سياه است تشکيل شده است.
در محدوده نيم سايه ماه تنها قسمتي از خورشيد را پوشانده است که به آن خورشيد گرفتگي جزيي مي گويند. در خلال گرفت بر اثر حرکت ماه و چرخش زمين سايه ماه ، زمين را از غرب به شرق طي مي کند به اين سير حرکتي سير گرفتگي کلي مي گويند. هر کسي که در اين مسير باشد خورشيد را در حالت گرفت کلي خواهد ديد اين مسير در بيشترين حالت به ۳۲۰ کيلومتر مي رسد و حدود نيم در صد سطح زمين را مي پوشاند. معمولا هر ۱.۵ سال خورشد گرفتگي کلي روي مي دهد اما ما در طول عمرمان شايد يک بار شانس تماشا اين پديده را داشته باشيم.
کسوف تنها براي زمين
تصادف شگفت آوري است که اندازه ظاهري قمر زمين ، يعني ماه ، به اندازه ظاهري خورشيد برابر است. گرچه خورشيد ۴۰۰ بار دورتر از ماه است اما ۴۰۰ بار هم بزرگتر از آن است. قطر بسيار بزرگ خورشيد ، در اثر مشاهده از اين فاصله زياد ، کاملا کوچک ديده مي شود. اگر اين پديده جالب توجه وجود نداشت ، نمي توانستيم اطلاعات بيشتري در مورد جو بيروني خورشيد به دست مي آوريم. به جز زمين ، در هيچ يک از سيارات منظومه شمسي پديده گرفتگي خورشيد روي نمي دهد.
● علل کسوف
حدود ۳۰ روز طول مي کشد تا ماه يک بار زمين را دور بزند. دو يا سه بار در هر سال ، ماه در مسير خود ، مستقيما از فاصله بيان زمين و خورشيد مي گذرد. در اين هنگام گرفت خورشيد رخ مي دهد. قرص تاريک ماه براي مدت کوتاهي همه خورشيد يا بخشي از آنرا مي پوشاند.
چرا هرگاه ماه از ميان زمين و خورشيد مي گذرد اين پديده اتفاق نمي افتد؟
دليل اين امر اينست که مدار ماه و زمين با هم زاويه دارد و در بسياري از حالات ماه از بالا يا پايين قرص خورشيد مي گذرد. مدار زمين و ماه در دو نقطه به هم بر خورد مي کنند که به اين دو نقطه گره هاي مداري مي گويند و ماه هر گاه در اين گره با زمين و خورشيد در يک خط قرار بگيرد خورشيد گرفتگي صورت مي گيرد.
● انواع کسوف
کسوف کامل :
در اين حالت ماه در نزديک ترين فاصله خود به زمين قرار دارد و در يک خط راست نيز قرار دارند. در اين حالت کل قرص خورشيد در پشت ماه پنهان مي شود. سايه ماه فقط چند کيلومتر از سطح زمين را در بر مي گيرد و به موازات حرکت ماه در مدار خود ، يک مسير طولاني منحني شکل در روي زمين مي پيمايد. تنها کساني مي توانند گرفتگي خورشيد را ببينند که در جايي از اين مسير باريک و طولاني واقع باشند.
در هر نقطه ، مدت گرفتگي کامل ، بيشتر از دو تا پنج دقيقه طول نمي کشد. هر چه گرفتگي کامل نزديکتر مي شود، آسمان تاريک تر مي شود. و ستارگان بيشتري پديدار مي شوند. هنگامي که قرص خورشيد کاملا پوشانده مي شود. هاله سفيد رنگ درخشاني در اطراف ماه مي درخشد. اين همان تاج است که به صورت هاله اي از گازهاي رقيق و داغ از خورشيد جريان دارند. در کنار قرص سياه ماه ، حلقه باريک و سرخرنگي از گازهاي خورشيد به چشم مي خورد که فام سپهر نام دارد.
کسوف جزئي :
ساعتي پيش از آغاز گرفتگي کامل ، ماه شروع به پوشاندن بخشي از خورشيد مي کند. در اين مرحله گرفتگي صرفا حالت جزئي دارد. در نواحي وسيعي در هر دو سوي مسير گرفتگي ، تنها گرفتگي جزئي قابل روئيت است. در بر خي گرفتگي ها فقط نيم سايه با زمين در تماس است و تمام سايه از افراز قطبين مي گذرد. طبعا اين نوع خورشيد گرفتگي در قطبين صورت مي گيرد.
کسوف حلقه اي :
فاصله خورشيد تا زمين و نيز فاصله تا ماه ثابت نيست. اين فاصله ها اندکي تغيير مي کنند. هنگامي که زمين از حالت عادي خورشيد نزديکتر و از ماه دورتر است. اندازه ظاهري ماه کوچکتر از اندازه ظاهري خورشيد مي شود. اگر در اين مواقع گرفتگي رخ دهد، ماه نمي تواند قرص خورشيد را به طور کامل بپوشاند. در نتيجه حلقه درخشاني از نور خورشيد دور تا دور ماه را فرا مي گيرد. اين حالت را گرفت حلقه اي مي نامند. در گرفت حلقه اي ، آسمان همچنان روشن است و تاج خورشيدي نيز ديده نمي شود. به اين دليل ، ارزش علمي گرفت حلقه اي کم است.
▪ ثبت کسوف
مردم در زمانهاي قديم از گرفتگي خورشيد مي ترسيدند. آنها علت گرفتگي را نمي دانستند و خيال مي کردند که ممکن است خورشيد براي هميشه ناپديد شود. امروزه گرفتگي کامل ، براي اخترشناسان فرصت گرانبهايي است تا بخشهاي کم نورتر تاج و نيز لايه فام سپهر را مطالعه کنند. مدتها پيش از آنکه گرفتگي رخ دهد. برنامه ريزي دقيقي صورت مي گيرد، تا چندين هيئت در مسير گرفت مستقر شوند.
اخترشناسان تلاش مي کنند تا محلهايي را انتخاب کنند که در مدت کوتاهي ، گرفتگي ابري نباشد. طي چند دقيقه قابل استفاده ، دوربينها و دستگاه ها ، همزمان به عکسبرداري و آزمايشهاي مختلف مشغول مي شوند. حتي برخي از گروههاي پژوهشگر در حالي که دستگاهها را در هواپيما جاي مي دهند. مطالعات خود را هنگام پرواز انجام مي دهند. آنها با اين روش مي توانند از مزاحمت ابرها به دور باشند و نيز با پرواز هواپيما ، مسير سايه ماه را دنبال کنند. از اين رو به مدت مشاهده گرفتگي چندين دقيقه افزوده مي شود.
● اهميت علمي کسوف
ارزش علمي خورشيد گرفتگي به بررسي هايي است که هنگام گرفتگي کلي مي توان انجام داد که در مواقع ديگر عملا غير ممکن است. وقتي ماه قرص خورشيد را مي پوشاند لايه هاي خارجي جو خورشيد را مي توان رصد کرد. با پديدار شدن ستاره ها مي توان انحناي فضا - زمان را اندازه گيري کرد با محاسبه زمان تماس اول ماه با خورشيد مي توان به جزئياتي در حرکت مداري ماه و زمين پي برد. مي توان ستارگان دنباله داري را که در حضيض هستند را بررسي کرد. و ... در قرن اخير مهمترين سنجش هاي خورشيد گرفتگي اندازه گيري مکان ستاره هاي قابل روئيت در اطراف خورشيد و تاييد تجربي نسبيت عام انيشتين است. نسبيت عام پايه کهکشان شناسي نوين است.

ماه تنها قمر طبيعي زمين و تنها جرم آسمانيست که انسان بر روي آن حضور داشته است. ماه روشن ترين جرم در آسمان شب است اما نوري از خود توليد نمي کند در عوض ...

ستاره شناسي علمي است که درآن حرکات وحالات ستارگان با يکديگر بيان ميشود . علم نجوم دوعلم است : ۱) علم احکام نجوم . ۲) علم نجوم تعليمي علم احکام نجوم عل ...

مردمان اوليه از آسمان به عنوان قطب نما، ساعت و تقويم استفاده مي کردند. طلوع و غروب خورشيد به ترتيب نمايانگر شرق و غرب بودند. صورتهاي کره ماه، يک ماه ر ...

«خورشيد گرفتگي»و« ماه گرفتگي» براستي يکي از زيباترين و شگفت انگيز ترين پديده هاي نجومي هستند که بسياري براي ديدن آن لحظه شماري مي کنند و حاضرند حتي به ...

اخترشناسي که در زبان يوناني از ترکيب اجزاي astronomia = astron + nomos (به معناي قانون ستارگان) تشکيل شده است علم اشياء سماوي (مانند ستارگان، سيارات، ...

● آشکار سازي جهانهاي دور ستاره شناسان تا کنون بيش از ۱۶۰ سياره بيرون از منظومه ي شمسي ما کشف کرده اند. واقعاً اين دنياها چه شکلي هستند؟ تا سال ۱۹۹۹ ست ...

دانلود نسخه PDF - کسوف