up
Search      menu
زمین شناسی,جغرافیا :: مقاله ژئومورفولوژي PDF
QR code - ژئومورفولوژي

ژئومورفولوژي

● مفهوم ژئومورفولوژي
ژئومورفولوژي کلمه ايست که داراي ريشه يوناني مي باشد و به معناي شناخت شکل زمين است .در واقع اين علم به توضيح در مورد اشکال هندسي سطح زمين وچگونگي بوجود آمدن آنها و تغييرات اين اشکال در بسترهاي گوناگون مي پردازد و در اين راستا از مفاهيم قوانين ودانشهاي گوناگون بهره مي گيرد. مدت زمان زيادي از تدوين آن به عنوان يک دانش قانونمند و مستقل از ساير علوم نمي گذرد البته نمي توان بين علوم و دانشها جدايي محض قائل بود و امروزه تبيين قوانين و نظريات در گرو قائل شدن ارتباط بين دانشهاي مختلف است. بعضي معتقدند که ژئومورفولوژي از بستر زمين شناسي و جغرافيا برخواسته است اما در واقع دانشي ا ست که تاثيرات متقابل ليتوسفر - اتمسفر - بيوسفر و ديگر لايه هاي کره خاکي را مورد مطالعه و تحقيق قرار مي دهد و اين مطالعه و نتايج آن ما را در يافتن تصويري روشن ازشکل گذشته زمين و روند حاکم بر آن که منجر به ايجاد شکل کنوني شده است ياري مي دهد.
در واقع اين علم داده هاي ساير علوم را به صورتي کا ربردي مد نظر قرار داده تا تصويري منطقي از روند شکل گيري ناهمواريهاي زمين ارائه دهد. علومي همچون :زمين شناسي - شيمي - فيزيک - زيست شناسي و .... از جمله دانشهايي هستند که اين علم را در مسير ارائه تصويري واضح از اشکال ياري مي رسانند . شايد به همين خاطر است که بسياري از ژئومورفولوژيستهاي بزرگ يا شيميدان بوده اند يا زمين شناس و يا ..... اما در تبيين شکل گيري ناهمواريها اجزا و عناصري نيز مورد استفاده اين علم قرار مي گيرد که از اين قبيلند: اقليم - ديناميک دروني و بيروني - ساختمان زمين و اثرات فرسايشي و غيره که هر کدام به نحوي باعث تثبيت و تغير در اشکال مي گردند و نحوه اثر آنها در بسترهاي مختلف مي تواند متفاوت باشد .اهميت اين دانش از آنجاست که مي توانيم به وسيله آن در مورد آينده زمين قضاوت کنيم زمين يعني مکان زندگي بشر که لازمه استفاده و زندگي درست در آن در برخورد صحيح با آن و برنامه ريزي و آمايش صحيح مي باشد و به خاطر همين اهميت است که امروزه اين دانش به صورت رشته اي مستقل در مدارس و دانشگاههاي جهان تدريس ميشود و هر روز بر تنوع و گوناگوني عرصه ها ي مطالعاتي آن افزوده شده و يافته هاي آن به صورت کاربردي مورد استفاده ساير علوم قرار مي گيرد.
ژئومورفولوژي Geomorfelogos
▪ ريشه لغوي
ژئومورفولوژي علم شناسايي اشکال ناهمواريهاي زمين است ، اين واژه از زبان يوناني گرفته شده و از سه جز Geo به معني زمين ، Morphe به معني شکل و Logos به معني شناسايي ترکيب يافته است.
ژئومورفولوژي جديد بيشتر مبتني بر مقايسه سيستماتيک اشکال ناهمواريها و نهشته هايي است که موجب تعيين سن آنها مي گردد و همچنين تعيين اشکال اوليه و اصلي ناهمواريها و بالاخره شناسايي فرآيندها و محيط موورفوکليماتيک هنگامي که ناهمواريها را بوجود آورده اند، مورد توجه مي باشد.همچنين ژئومورفولوژي از مطالعات آماري براي بررسي اشکال ناهمواريها بهره مي گيرد و سعي دارد در تحول ناهمواريهاي زمين عليرغم پيچيده بودن مساله ديناميک طبيعت ، سهم فرآيندهاي مختلف ناشي از آب و هوا و پوشش گياهي و ماهيت سنگها و ساخت زمين و تغيير شکلهاي تکتونيکي و ميراث مراحل اوليه تکامل را از نظر دور ندارد.
● تاريخچه
اين علم از ديرباز به وسيله جغرافي دانان يوناني بي آنکه عنوان مشخصي داشته باشد شناخته شده بود و بعدها در دوره رنسانس ، لئوناردو داوينچي و برنارد پاليسي در گسترش آن پيش قدم شدند. لئورناردو واوينچي در يادداشت هاي خود از روابط مهمي که بين ابعاد دره ها و رودخانه ها وجود دارد سخن مي گويد و در قرن نوزدهم ژئومورفولوژي يکي از شاخه هاي سيستماتيک علوم مربوط به زمين مي گردد.
● سير تحولي و رشد
کاربرد ژئومورفولوژي در اوايل قرن ۱۹ بوسيله مهندسين هيدروليک که مامور ايجاد کانالهاي آبي و تنسيق رودخانه ها بودند، مورد توجه قرار گرفت و ژئومورفولوژي ديناميکي نيز در تنظيم طرحهاي ايمني و حفاظت راه ها مورد توجه مهندسين عمران ناحيه اي واقع شد، از جمله مهندس سورل در سال ۱۸۷۲ تئوري جديدي در مورد چگونگي تحول و تکامل و دگرگوني رودخانه ها ارائه داد. و مهندس دوس آب شناس معروف در سال ۱۸۴۱ مفهوم نيمرخ متعادل رودخانه ها را بيان داشت.جنگل انان نيز به نوبه خود دريافتند که در جهت مبارزه عليه فرسايش خاک به وسيله سيلابها مي توان از علم ژئومورفولوژي کمک گرفت و به همين منظور در قرن نوزدهم درخت کاري حوضه هاي سيلابي متداول گرديد.
پژوهش هاي علمي ژئومورفولوژي از اواخر قرن ۱۸ آغاز گرديده بود و سوسور اهل ژنو ضمن بررسي يخچالها و اشکال نهشته هاي يخچالي دريافته بود که گسترش يخچالها در گذشته فوق العاده بيشتر از عصر حاضر بوده است : مطالعات نامبرده درقرن ۱۹ به وسيله يک سوئيسي ديگر به نام آگاسيز دنبال شد.
زمين شناسان نيز به نوبه خود در جهت تعيين تاريخ زمين شناسي ، تحول ناهمواريها را مورد توجه قرار داده اند. چنانچه در اواخر قرن ۱۸ هوتون مبتکر اين روش بوده و تحقيقات نامبرده چند سال بعد به وسيلهپليفر و جيکي و لئيل تعقيب شده است. در اواسط قرن ۱۹ زمين شناسان انگليسي اولين کساني بودن که مفهوم پيدايش دشتگون را بيان داشته اند.در کشور فرانسه ژنرال دولانوئه و مارژري که اولي توپوگراف و ديگري زمين شناس بود، اشکال کلاسيک ناهمواري ژورايي را با توجه به ساختهاي چين خورده آن بررسي کرده اند و در سال ۱۸۸۸ کتال جالبي تحت عنوان مقدمه اي بر ژئومورفولوژي به چاپ رسانيده اند.در اتازوني ، کشف قسمتهاي نيمه خشک غرب به پوول اجازه داد که ضمن بازبيني زميني کيفيت تخريب رودخانه اي را در کانيون کلرادو تجزيه و تحليل کند، و همچنين ژيلبرت در اين زمينه مکانيزم آبهاي جاري را تعيين کرده و ماک جي نيز نقش آبهاي جاري سفره اي شکل را بررسي نموده است.اين قبيل بررسي ها بعدا به وسيله ويليام موريس داويس تئوريسين معروف تکميل گرديده و نامبرده تئوري معروف سيکل فرسايش را پيشنهاد مي کند و با ارائه اين تئوري ، ژئومورفولوژي وارد مرحله جديدي مي شود و داويس شخصيت علمي جهاني پيدا مي کند.
● قلمرو ژئومورفولوژي
▪ در مطالعه ناهمواريهاي پوسته جامد زمين مي توان سه ناحيه به شرح زير تشخيص داد:
۱) زمين هايي که در آب فرو رفته اند (اعماق دريا ها و درياچه ها).
۲) زمين هايي که خارج از آب هستند يعني خشکيها.
۳) ناحيه تلاقي اين دو يعني ساحل که خود قلمرو ويژه اي است.
● انواع ژئومورفولوژي
ژئومورفولوژي ساختماني :
ژئومورفولوژي ساختماني از ماهيت سنگها و طرز قرار گرفتن آنها و پديده هايي که از عمل تکتونيک (مانند خميده گيهاي طبقات ، شکستگيها ، چين ها و...) حاصل مي شود ، بحث مي کند که مي توان گفت قسمت عمده شکل گيريهاي پوسته زمين به وسيله اين علم شناخته مي شوند.
ژئومورفولوژي فرسايشي : گروه ديگر مانند آبهاي جاري ، باد ، يخچالها که موجب کنده کاري ناهمواريها گشته و کم و بيش موجب تخريب و از بين رفتن آنها مي گردند، مطالعه اين گونه عوامل ، ژئومورفولوژي فرسايشي را تشکيل مي دهد که گاهي به آن با کمي تفاوت در معني عبارت ژئومورفولوژي دوره اي اطلاق مي شود
● ارتباط ژئومورفولوژي با ساير علوم
بين ژئومورفولوژي و ساير علوم ازجمله خاک شناسي ، هيدرولوژي و اکولوژي و آب و هوا شناسايي روابط بسيار نزديک وجود دارد. زيرا عوامل اين قبيل علوم بيشتر در سطح زمين موثرند. به علاوه مطالعات ژئومورفولوژي يک ناحيه با دانستن اطلاعات حاصله از علوم ذکر شده آسانتر مي گردد.
زمين يکي از سياره هاي منظومه شمسي است.تقريبا شلجمي شکل (بيضوي) ،به مقدار کم در قطبين مسطح و هموار،ابعاد آن :حداکثر ۱۲۷۵۶ کيلومتر،حداقل ۱۲۷۱۴ کيلومتر،شعاع آن ۶۳۷۰ کيلومتر ،چگالي متوسط آن ۵.۵۱۷ ،که اين امر نشان مي دهد که سنگهاي سازنده زمين همگن و يکنواخت نيستند.
تقارن فيزيکي زمين کروي بوده و اين ناهماهنگي و عدم تجانس بوسيله يک لايه بندي متحدالمرکز که توسط پديده لرزه نگاري بدست مي آيد ثابت مي گردد.نتيجه ميشود که لايه هاي زمين بوسيله ناپيوستگيهاي معين که بر اساس تغييرات سرعت پخش امواج زلزله حاصل ميگردد مشخص مي شود. لايه هاي سازنده زمين از بالا به پايين شامل قسمتهاي زير است:
۱) قشر زمين يا پوسته(EARTH CRUST):در واقع پوسته منطبق بر ورقه يا برشي از زمين است که داراي ترکيب متنوعي است و شامل يک قشر اقيانوسي و يک قشر قاره اي است.
الف) پوسته اقيانوسي که در آن از بالا به پايين زير يک ترانشه آبي بطور ميانگين ۴.۵ کيلومتر است.مثال:
- لايه۱:از مواد رسوبي تشکيل يافته،ضخامت آن از صفر متر تا چندين کيلومتر و بطور متوسط ۳۰۰ متر است.(VP=۲,D=۱.۹۳-۲.۳ )
- لايه۲:که گاهي پي سنگ ناميده ميشود(BASEMENT)،بيشتر از بازالت تشکيل يافته و ضخامت آن ۱ کيلومتر است.(VP=۴-۶,D=۲.۹۵)
- لايه۳:که تخمين زده ميشود از سرپانتين به وجود آمده است و در اثر پديده هيدراتاسيون بخش انتهايي جبه توليد شده است.(VP=۶.۷,D=۲.۹۵)
ب) پوسته قاره اي داراي ساختمان پيچيده بوده و کمتر قابل تشخيص است.ترکيب اين قشر به حسب رشته کوههاي جوان يا غير جوان کاملا متفاوت است.در مناطق قاره اي پايدار و بدون ارتفاعات مهم از بالا به پايين قسمت هاي زير را ميبينيم:
-A:سنگهاي رسوبي چين نخورده بدون تغيير شکل که ضخامت کلي آن متغير است.و اصولا ضخامت متوسط آن کم است،در بعضي از حوضه هاي رسوبي اين ضخامت از ۳۰۰۰ متر متجاوز است اما اغلب رسوبي وجود ندارد،سرعت امواج لرزه نگاري بر حسب نوع سنگها که چگالي متوسط آنها ۲.۵ است.مثال رسوبات دوران اول و جديد فلات روسيه دوران دوم و سنوزوئيک حوضه پاريس ،دوران اول و دوم در منطقه صحرا،شمال آفريقا.
-B:رشته کوهها،در اين جا با وضع و ماهيت تغيير يافته اي مواجه هستيم.عمومي ترين اين تغييرات منطبق با فرو رفتگي مهم موهو است که عمق آن ۶۰ کيلومتر و در زير هيماليا به ۸۰ کيلومتر مي رسد.
۲) جبه(Mantle):از بخش زيرين ناپيوستگي موهو تا عمق ۲۹۰۰ کيلومتري حجم کلي زمين را به خود اختصاص مي دهد.چنين تصور مي شود که اين بخش منطبق بر پريدوتيت هاست که مؤيد وجود افيوليت هاست و در رشته کوه هاي چين خورده و در دود کش هاي آتشفشاني کيمبرليتي آثار آن قابل مشاهده است.
۳) مغزه(Core):مغزه اغلب از آهن تشکيل يافته و از ۲۹۰۰ کيلومتر تا ۵۱۰۰ کيلومتر عمق دارد.
۴) هسته(Grain):هسته از آهن و نيکل تشکيل يافته است.
بطور کلي تغييرات ناگهاني سرعت امواج لرزه نگاري با تغييرات ساختمان زمين تطبيق مي کند و از روي اين تغييرات مي توان از کميت و کيفيت مواد درون زمين اطلاعات قابل توجه اي بدست آورد.از ديدگاه تکتونيک صفحه اي تشخيص اصلي ليتوسفر و آستنوسفر بوسيله خصوصيات مکانيکي آنها امکان پذير مي باشد.
EARTHQUAKE,SEISMIC,SEISMICAL
تکان و يا سري تکان و جنبش هاي کم و بيش شديد زمين را زلزله گويند.منشا زمين لرزه ها در عمق و يا کانون زلزله قرار دارد،به طور کلي محلي را که انرژي در آن ذخيره مي شود،اصطلاحا کانون يا مرکز دروني (HYPOCENTRE)زلزله مي گويند که معمولا در عمق چند ده کيلومتري از سطح زمين واقع است.مرکز سطحي يا بيروني زلزله (EPICENTRE)نقطه اي از سطح زمين است که درست عمود بر کانون زلزله و بالاي آن قرار دارد.
بعد از زمين لرزه سانفرانسيسکو ،در سال ۱۹۰۶ ميلادي زمين شناسي به نام ريد (H.F.REID)بر اساس مطالعه بسيار دقيق روي سنگهاي گسل سان آندرياس فرضيه تغيير شکل الاستيک را براي توصيف زمين لرزه ها مطرح نمود.
بر اساس فرضيه ريد دگرريختي در طول گسل مزبور اساسا بر اثر انباشته شدن انرژي تغيير شکل الاستيکي قبل از شکسته شدن سنگ است.بنظر مي رسد فرضيه ريد در مورد زلزله هاي گروههاي اول و دوم مورد قبول واقع باشد،زيرا در عمق هاي کم رفتار سنگها به صورت شکننده است ،اما در عمق هاي زياد به دليل فشار هاي همه جانبه زياد و بالا بودن دما رفتار سنگها غير شکننده و به صورت خميري مي باشد که در چنين شرايطي کاربرد فرضيه ريد غير منطقي و غير عملي مي باشد.شدت يک زمين لرزه بوسيله مقياس M.S.K تعيين مي گردد.بعد از مقياس فورل روسي که ۱۰ درجه دارد،مقياس ۱۲ درجه ديگري بوسيله کانکاريس پيشنهاد شده است.به اين مقياس معمولا مقياس مرکالي (MERCALLI)گفته مي شود يعني بنام کسي که آن را اصلاح نموده است.اين مقياس نسبي بوده و اساسا بر مبناي خسارات وارده پي ريزي شده و به ترتيب زير است:
۱) تکان هائي که فقط بوسيله دستگاههاي حساس قابل ثبت است.
۲) تکان هاي خيلي ضعيف که احتمال دارد کمي از افراد در حال استراحت آنرا احساس کنند.
۳) تکان هاي ضعيف که توسط تعداد کمي از ساکنين منازل احساس مي شود.
۴) تکان هاي متوسط که معمولا در داخل منازل احساس مي شود ولي عده کمي از افراد آنرا در هواي آزاد درک مي کنند،اشياء نوسان خفيف پيدا مي کنند و بعضي از اشخاص خفته از خواب بيدار مي شوند.
۵) تکان هاي نسبتا شديد را گويند،اين زلزله در هواي آزاد کاملا احساس مي شود،نوسان آن مشابه نوسان قايق در موقع قرار گرفتن در ساحل است.اشياء آويزان شروع به نوسان مي کنند،عموم خفتگان از خواب بيدار مي شوند.
۶) تکان هاي شديد که وحشت ايجاد مي کنند،اشياء و مبل هاي سنگين جابجا مي شوند،سقف ها و گچ و سفيدي ديواره ها فرو مي ريزند،بعضي از دود کش هاي بخاري ها که خو ب جا گذاري نشده سقوط مي کند.
۷) تکان هاي خيلي شديد که در آن ممکن است خسارات جدي حادث شود،آبها آشفته و منقلب مي شود ،در ساختمانها شکافهايي به وجود مي آيد،سطح آب چاهها تغيير مي کند،دود کش هاي بخاري سقوط مي کند.
۸) تکان هاي ويران کننده که در آن اشياء به فاصله مهمي جابجا يا واژگون مي شوند،مقبره ها و مجسمه ها واژگون مي شوند،بخشي از دودکش کارخانه ها يا منا ره مسجدها خراب مي شود.
۹) تکان هاي مصيبت بار ،خانه ها تقريبا خراب مي شود.ساختمانها به طور ناقص يا کامل ويران مي شوند.
۱۰) تکان هاي بسيار مصيبت بار ،سدها ويران مي شوند،لوله کشي آب ،گاز،قطع مي گردند.ريل هاي راه آهن بهم مي پيچند ،در جاده ها ناهمواريهايي ايجاد مي شود،در سنگهاي سست و منفصل شکاف توليد مي شود.
۱۱) جنبش هاي بسيار فاجعه بار که در آن محکم ترين پل ها ويران مي شوند،ريل هاي راه آهن کاملا بهم مي پيچند،واريزه هاي بسيار ايجاد مي شود.
۱۲) زمين زير و رو مي شود،جغرافياي زمين تغيير مي کند،اين درجه شدت هنوز مشاهده نشده است.
● مهمترين علائم زمين لرزه ها:
۱) درست قبل از وقوع زمين لرزه هاي شديد ،جريان آبهاي زير زميني قطع مي شود،فشار چاههاي آرتزين از بين رفته و چاه هاي عميق خشک مي گردند.
۲) در امتداد مناطق گسلي درست قبل از وقوع زمين لرزه ها گاز بي اثر رادون آزاد مي شود.
۳) تغييرات کاملا محسوسي از نظر هدايت الکتريکي در سنگهاي مناطق گسلي که بر اثر حرکت آنها زمين لرزه رخ مي دهد قابل کشف و بررسي است.
۴) يک سري علائم راديويي غير قابل توصيف ايجاد ميشود.
۵) قبل از وقوع زمين لرزه شديد، فعاليت هاي زمين لرزه اي کوچک،افزايشي را نشان داده و سپس رو به کاهش مي گذارند.
۶) قبل از وقوع زمين لرزه ها سطح زمين غالبا کج مي شود.
۷) بسياري از حيوانات مانند سگ و اسب قبل از وقوع زمين لرزه ها از خود واکنش نشان مي دهند

● مفهوم ژئومورفولوژي ژئومورفولوژي کلمه ايست که داراي ريشه يوناني مي باشد و به معناي شناخت شکل زمين است .در واقع اين علم به توضيح در مورد اشکال هندسي س ...

ژئومورفولوژي ژئومورفولوژي يا پيکر شناسي زمين از سه کلمه ژئو به معني زمين و مورف به معني شکل و لوگوس به مفهوم شناسايي از ريشه يوناني تشکيل ...

● ريشه لغوي زمين شناسي ساختماني از واژه Structral به معني ساختاري يا ساختماني و Geologg به معني زمين شناسي گرفته شده است. ● ديد کلي هر کسي که با زمين ...

حوضه آبريز ميقان اراک حوضه بسته اي بوده که در بخش مرکزي خود داراي کوير ميقان اراک و بزرگترين معدن سولفات سديم است. از نظر اقتصادي شهرستانهاي اراک ، آش ...

● ريشه لغوي زمين شناسي ساختماني از واژه Structral به معني ساختاري يا ساختماني و Geologg به معني زمين شناسي گرفته شده است. ● ديد کلي هر کسي که با زمين ...

جلگه رودشت ، از جمله مناطق روستايي بسيار قديم زاينده رود است که گنجينه هاي ارزشمندي از سنن مديريتي اعم از مديريت بر طبيعت و بر جوامع انساني در آن نهفت ...

● آشنايي گسل ها عبارت از شکستگي هايي هستند که در آنها ، سنگهاي طرفين صفر شکستگي ، به موازات اين صفحه لغزش پيدا مي کنند و به کمک همين مشخصه ، مي توان آ ...

دانلود نسخه PDF - ژئومورفولوژي