up
Search      menu
مذهب و عرفان :: مقاله چيستي قرباني کردن PDF
QR code - چيستي قرباني کردن

چيستي قرباني کردن

فلسفه و آثار قرباني کردن

حج يکي از ارکان اسلام است. از اين رو داراي نقش ها و کارکردهاي چندي در حوزه هاي عبادي و اجتماعي است. نقش حج در حوزه مسايل اجتماعي و دنيوي همان اندازه با اهميت و تأثيرگذار است که در حوزه عبادي، خودسازي معنوي داراي تأثيرات بسيار مي باشد.
مناسک حج، اموري چند را در برمي گيرد که يکي از آن ها قرباني است. قرباني همان گونه که از نام آن پيداست به قصد تقرب الي الله صورت مي گيرد و در زبان فارسي اصطلاح قرباني بخشي از مهم ترين فلسفه و اهداف آن را تبيين مي کند هرچند که بيانگر تمام فلسفه و اهداف نمي باشد. از اين رو نويسنده با بررسي آموزه هاي قرآني و تحليل و تبيين قرآن مي کوشد تا در اين مطلب، نگرش قرآن را به فلسفه و آثار قرباني بيان کند. با هم اين مطلب را از نظر مي گذرانيم.
چيستي قرباني
قرباني در زبان عربي به معناي اضحيه است (المعجم الفارسي الکبير، ج۳، ص۲۰۸۵ ذيل واژه قرباني) لذا روز دهم ماه ذي الحجه که قرباني در آن روز انجام مي گيرد به عنوان عيد الاضحي نامگذاري شده است.
در اصطلاحات فقهي، قرباني به معناي حيواني است که در روز عيد قربان (عيدالاضحي) تا روز دوازدهم يا سيزدهم به صورت واجب يا مستحب ذبح يا نحر مي شود. (الحدائق الناضره، ج۱۷، ص۱۹۹ و نيز جواهر الکلام، ج۱۹، ص۲۱۹)
البته برخي قيد تبرعي و مستحبي بودن را در معناي اضحيه ذکر کرده اند براي اينکه قرباني واجب را شامل نشود. (الموسوعه الفقهيه الميسره، ج۳، ص۴۲۰)
در کاربردهاي قرآني هنگامي که از قرباني سخن به ميان مي آيد، منظور معنايي گسترده تر از معناي پيش گفته است و مراد هر حيواني است که به شکل واجب و يا تبرعي در هر زماني از جمله زمان حج و ماه ذي الحجه در مني و غير آن در راه رضاي الهي و تقرب و تقوا ذبح مي شود.
در قرآن اين معنا با الفاظي چون بدن، بهيمه الانعام، قلائد، منسک، هدي، نحر و مانند آن بيان شده است.
● تاريخچه قرباني
خداوند در داستان فرزندان آدم، به قرباني آنان اشاره مي کند و اين گزارش را حاوي اطلاعاتي عبرت آموز، شايان ذکر و پر فايده مي شمارد. (مائده، آيه۲۷) در اين گزارش که خداوند پيامبرش را مأمور مي کند تا آن را به طور صحيح نقل کند (همان) آمده است که فرزندان آدم براي تقرب به خداوند، قرباني هايي را پيشکش درگاه الهي مي کنند.
از گزارش برمي آيد که اين اتفاق در خارج افتاده است و اين گونه نيست که ماجراي قرباني کردن فرزندان آدم تنها افسانه يا امري نمادين و سمبليک بوده باشد.
اجراي مراسم قرباني کردن فرزندان آدم را شايد بتوان گفت که نخستين نوع خود در کل تاريخ بشريت بوده است، از اين رو خداوند در اين آيه و آيات ديگر به آن ها مي پردازد. در اين گزارش آمده است که پس از انجام قرباني، يکي از دو قرباني پذيرفته و ديگر رد شده است. هر چند که نام دو نفر ياد نشده است ولي در گزارش هاي تاريخي اين معنا مورد تاکيد بوده است که آن کس که قرباني اش پذيرفته شده هابيل بود و از قابيل قرباني پذيرفته نشده است. (مجمع البيان، طبرسي، ج ۳ و ۴، ص ۲۸۳ و نيز روح المعاني، ج ۴، جزء ۶، ص ۱۶۳)
خداوند علت عدم قبول قرباني قابيل را بي تقوايي قابيل بيان مي کند، چنان که علت پذيرفته شدن و يا زمينه ساز قبولي قرباني هابيل وجود تقوائي است که در وي بوده است.
پس از قبولي و رد قرباني نخستين نزاع ميان انسان ها رخ مي دهد و قابيل برادرش را تهديد مي کند که تو را مي کشم و در نهايت به سبب همين بي تقوايي و مسلط شدن وسوسه هاي نفساني برادرش را به قتل مي رساند.(مائده، آيه ۳۰)
البته قرباني کردن هر چند که با فرزندان آدم آغاز شد ولي به ايشان ختم نشد، زيرا گزارش هاي قرآني حکايت از آن دارد که قرباني کردن در همه امت ها به عنوان يکي از آيين ها و مناسک شريعت تشريع شده بود و آنان مي بايست آن را به جا مي آوردند. از جمله اين آيات که گزارشي از مناسک در امت هاي پيشين را بيان مي کند، آيات ۳۴ و ۶۷ سوره حج است؛ زيرا چنان که مفسران گفته اند مراد از منسک در اين آيات به معناي قرباني (مجمع البيان، ج ۷ و ۸، ص ۱۳۴ و معالم التنزيل، بغوي، ج ۳، ص ۳۴۰) يا مکان قرباني و ريختن خون چارپايان به قصد عبادت است (مجمع البيان، ج ۷ و ۸، ص ۱۵۰ و نيز معالم التنزيل، بغوي، ج ۳، ص ۳۵۰) آيه ۳۴ اين معنا را نيز تبيين مي کند که قرباني چهارپايان و انعام در امت هاي گذشته رايج بوده و اصولا در حج يکي از شرايط قرباني بشمار مي رفت.
به گزارش قرآن، حتي در ميان برخي از اقوام ذبح و قرباني فرزندان وجود داشته است و حضرت ابراهيم(ع) براي اين که اين عمل را منسوخ نمايد، خود اقدام به ذبح اسماعيل(ع) و سپس جايگزيني قوچ به جاي آن مي کند. (صافات، آيات ۱۰۲ تا ۱۰۷ و نيز تفسير کبير، فخر رازي، ج ۱۳، ص ۱۳۸) البته آن حضرت(ع) براي اين که اين عمل را به طور کامل تغيير دهد از سوي خداوند نخست ماموريت مي يابد تا فرزند خويش اسماعيل را ذبح کند (صافات، آيات ۱۰۱ و ۱۰۲) و اسماعيل نيز در برابر فرمان قرباني شدن تسليم شده و اعلام رضايت مي کند.(همان) و حتي تا آن جا پيش مي روند که اسماعيل پيشاني اش را براي قرباني شدن به خاک مي افکند (صافات، آيات ۱۰۲ تا ۱۰۵) و پس از آشکار شدن درجه ايمان و خلوص حضرت ابراهيم و اسماعيل(ع) خداوند قوچ را جايگزين او مي سازد.(همان آيات)
قرآن همچنين گزارش مي کند که پس از حضرت ابراهيم(ع) در دوران جاهليت نيز عمل قرباني ادامه يافت با اين تفاوت که آنان قرباني خويش را تقديم بتان مي کردند (حج، آيه ۴۰ و نيز الميزان، ج ۱۴، ص ۳۷۲) در حالي که در اعمال حجي که حضرت ابراهيم(ع) تشريع کرده بود، ذبح قرباني براي خداوند يکتا و يگانه بود.(حج، آيات ۲۶ تا ۲۸)
در دوره جاهليت و صدر اسلام، قلاده به گردن قرباني حج انداختن از رسوم آن زمان بوده است(مائده، آيات ۲ و ۹۷) تا اين چنين، قرباني خويش را نشانه دار کنند و همه از آن گاه شوند. اين يکي از معاني شعائر در آن زمان بوده است. اين عمل در زندگي اجتماعي آنان تا آن اندازه نقش داشت که قرباني هاي قلاده دار را با احترام مي نگريستند و به خود اجازه نمي دادند تا نسبت به قرباني نشانه دار هتک و بي احترامي روا دارند. (مائده، آيه ۲)
اين سخت گيري تا آن اندازه بود که به خود اجازه نمي دادند تا از منافع دام هاي تعيين شده براي قرباني در حج استفاده اي کنند (حج، آيات ۳۲ و ۳۳) البته پس از بعثت پيامبر(ص) اين ممنوعيت برداشته شد و خداوند جواز بهره برداري از منافع چارپايان تعيين شده براي قرباني در حج را تا روز ذبح داد. (حج، آيات ۲۷ تا ۳۲) بنابراين حاجيان مي توانستند از شتران علامت زده شده، براي حمل بار و سوار شدن و تغذيه از شير آنان بهره گيرند. (همان) البته اين جواز استفاده به معناي بي احترامي و هتک حرمت نبود بلکه لازم بود تا احترام حيوانات مشخص شده براي قرباني حج مراعات گردد. (حج آيات ۳۲ تا ۳۶ و نيز مائده، آيه ۲)
عرب جاهلي افکار و عقايد باطل ديگري نيز داشت که از آن جمله مي توان به تحريم گوشت قرباني و استفاده از آن براي حج گزار اشاره کرد (همان) که خداوند نه تنها آن را مجاز شمرده است بلکه مستحب دانسته است که بخشي از گوشت قرباني را به خود اختصاص داده و بخورند.
خداوند در آياتي چند از ذبح قرباني براي انصاب (مائده، آيات ۳ و ۹۰) و براي بتان (انعام، آيه ۱۳۷) در جاهليت گزارش مي کند و آن را رفتاري ناروا و سنتي نادرست و غلط معرفي مي نمايد. آنان در اين عمل ناروا و سنت باطل خويش تا آن جا پيش رفته بودند که گاه حتي فرزندان خويش را براي بتان قرباني مي کردند و آن را عامل تقرب خويش به سوي بتان مي دانستند. (الميزان، ج ۷، ص ۳۶۱)
در اعمال قرباني بني اسرائيل اين معنا گزارش شده است که آنان علامت قبولي قرباني از سوي خداوند را آتش گرفتن قرباني مي دانستند. اين گزارش تأييد مي کند که چنين اتفاقي براي قرباني هاي بني اسرائيل مي افتاده است. (آل عمران، آيه ۱۸۳) شايد از اين روست که گمان شده که در هنگام پذيرش قرباني هابيل نيز آن قرباني آتش گرفته است چنان که در برخي از روايات اين معنا آمده و تأکيد شده است.
به نظر مي رسد که سوخته شدن قرباني به آتش آسماني، معجزه اي براي برخي از پيامبران و رسولان بني اسرائيل بود (کشاف، زمخشري، ج ۱، ص ۴۴۸) و سوختن قرباني مدعي رسالت در آتش آسماني، نشانه راست گويي او از ديدگاه يهود بوده است. بنابراين نمي توان سوختن هر قرباني را در امت يهود گزارش کرد و پذيرفت.
شگفت اين که همين کساني که چنين ادعائي درباره سوختن به آتش آسماني داشتند، پيامبران خويش را که چنين معجزه اي مي آورند مي کشتند؛ زيرا آنان به هواهاي نفساني و وسوسه هاي شيطاني بيش تر پاي بند بودند تا به معجزات پيامبران خويش، از اين رو وقتي نخست خواهان سوخته شدن قرباني پيامبر(ص) به آتش آسماني مي شوند، خداوند بر اين نکته تأکيد مي کند که آنان حتي اگر چنين معجزه اي ببينند باز ايمان نمي آورند. (آل عمران، آيه ۱۸۳)
● فلسفه تشريع قرباني
چنان که گذشت قرباني براي همه امت ها از سوي خداوند تشريع شده است (حج، آيات ۳۴ و ۶۷) و هدف از تشريع قرباني براي همه امت ها اين بود که تنها تسليم در برابر خداوند يکتا باشند و هر آن چه فرمان مي دهد به حکم تعبد عمل کنند. به سخن ديگر، سنجش تعبد و ايمان و تسليم محض از مهم ترين علل تشريع حکم قرباني است که در آيه ۳۴ سوره حج بيان شده است.
در همين آيه و نيز آيه ۳۶ سوره حج هم چنين ياد کرد و ذکر الله به عنوان يکي از اهداف تشريع قرباني بيان مي شود؛ زيرا اين گونه اعمال موجب مي شود تا آدمي در لحظاتي به ياد خداوندي بيفتد که فرمان قرباني را صادر کرده است.
در همين آيات اين معنا نيز مورد تأکيد قرار گرفته است که تنها يک نوع قرباني از سوي خداوند تشريع شده که همان قرباني براي خداوند يکتا و يگانه است؛ درحالي که مشرکان مدعي بودند که مناسک و مذابح ديگري تشريع شده است که از جمله قرباني براي بتان براي تقرب به خداوند يکتاست که خداوند اين اتهام را در آيه ۳۴ سوره حج رد مي کند. (التحرير و التنوير، ج ۸، جزء ۱۷، ص ۲۵۹)
البته نمي توان از تأثيرات و آثار ديگر قرباني که در فلسفه تشريع آن نقش دارد چشم پوشي کرد؛ زيرا قرباني کارکردها و نقش هاي ديگري دارد که از آن جمله مي توان آن را يکي از مصاديق بزرگ و مهم احسان به شمار آورد. (حج، آيات ۳۶ و ۳۷) تبيين اين معنا به زودي خواهد آمد.
● احکام ذبح
براي اين که فلسفه و هدف تشريع قرباني تحقق يابد، خداوند احکامي را براي ذبح قرباني بيان داشته است که از جمله مي توان به لزوم ذکر خداوند و يا هر نام ديگر از اسماي حسناي خداوندي هنگام ذبح و يا نحر قرباني (حج، آيه ۲۸)، اجتناب از هر نوع شرک در اجراي قرباني (حج، آيات ۲۷ تا ۳۱)، لزوم تعظيم خداوند هنگام ذبح قرباني با گفتن تکبير (حج، آيات ۳۶ و ۳۷) و حرمت خوردن از قرباني که به شرک ذبح شده (مائده، آيه ۳) اشاره کرد. اصولا از نظر قرآن، تنها قرباني اي پذيرفته و قبول مي شود که براي خداوند باشد و شخص فقط به قصد تقرب به او اين عمل را انجام دهد. (مائده، آيه ۲۷ و حج آيات ۳۶ و ۳۷)
اطعام به نيازمندان از گوشت قرباني حج از جمله احکام آن است که در آياتي چند از جمله ۳۶ سوره حج و نيز ۲۷ و ۲۸ همين سوره به آن اشاره شده است. شايد بتوان گفت يکي از فلسفه ها و اهداف قرباني در حج اطعام نيازمندان و فقيران است که معناي ديگري از اطعام نيز مي باشد.
البته دست يابي به اين هدف هرگز منافي دست يابي انسان به فلسفه اصلي حج و قرباني يعني تقوا نخواهد بود که در آياتي چند از جمله ۳۶ و ۳۷ سوره حج بر آن تأکيد شده است.
در همين رابطه خداشناسي (مائده، آيه ۹۷) و شکر در برابر نعمت هاي فراوان خداوندي از جمله چارپايان (حج آيه ۳۶) و يادکرد خداوند در روزهاي مشخص و معين (حج، آيات ۲۷ و ۲۸ و ۳۶) از ديگر اهداف تشريع قرباني در حج است. قرباني بايد به سه بخش تقسيم شود. بخشي براي حج گزار، بخشي براي هديه به مؤمنان و بخشي ديگر به فقيران داده مي شود. (حج، آيه ۳۶) بهتر آن است که اين قرباني به صورت غذا پخته و مردم بدان اطعام شوند و خود قرباني کننده نيز از آن غذا بخورد. (حج آيه ۳۶)
قرباني مي تواند انعام يعني گاو، گوسفند و شتر باشد. بنابراين گاو و گوسفند ذبح مي شوند و شتر نحر مي گردد. ذبح گوسفند آسان ترين و کم ترين حد قرباني در حج دانسته شده است. (بقره، آيه ۱۹۶ و عيون اخبار الرضا، ج ۳، ص ۱۲۰ که در آن هدي همان گوسفند معرفي شده است)
قرباني در اسلام چنان مستحب است که براي هر عملي چون عقيقه فرزند و خريد خانه و مسافرت و هر امري ديگر سفارش شده است و در زمان حج حتي مستحب است که انسان اگر بتواند قرض بگيرد و گوسفند قرباني کند. در کلام امامان معصوم(ع) مي خوانيم کسي که پولي نداشته باشد تا قرباني کند، مي تواند قرض کند و اين سنت را به جاي آورد. علي عليه السلام فرمود: «اگر مردم مي دانستند قرباني چه ثمره اي دارد، قرض مي گرفتند و قرباني مي کردند. با اولين قطره خوني که از قرباني بريزد، قرباني کننده بخشوده مي شود.» (وسائل الشيعه، ج ۱۴، ص۲۱۰) در کتاب شريف المراقبات درباره فضيلت قرباني در عيد قربان آمده است: «از اعمال بسيار ارجمند اين روز، قرباني است که در انجام آن بايد ادب و آئين بندگي به خوبي رعايت شود... فراموش نکنيم در چنين روزي، قرباني نکردن و از ايثار مالي اندک در راه خدا امتناع کردن، چيزي جز خست و خسارت نيست.»
● آثار و برکات قرباني
در مطالب گذشته برخي از آثار و برکات قرباني بيان شد. اما ناگفته نماند که آثار و برکاتي ديگر براي قرباني بيان شده است که از جمله آن مي توان به دست يابي به رحمت واسعه الهي اشاره کرد که در آيات ۹۷ و ۹۸ سوره حج بيان شده است.
همچنين قرار گرفتن در زمره نيکوکاران و اهل احسان (حج، آيات ۳۶ و ۳۷) و بهره مندي از مغفرت الهي (مائده، آيات ۹۷ و ۹۸) از ديگر آثاري است که خداوند براي اين عمل زيبا و خالص بنده بيان کرده است.
خداوند قرباني ها به ويژه آن هايي که پيش از قرباني نشانه گذاري مي شوند و همه مردم از آن آگاه شده و مطلع مي گردند را به عنوان يکي از عوامل موثر در قوام جامعه بر مي شمارد. به اين معنا که اين گونه اعمال موجب مي شود تا انسجام ميان امت افزايش يابد و افراد جامعه به اشکال مختلف به هم پيوند بخورند. به ويژه آن که همه افراد از اين قرباني استفاده کرده و از گوشت آن تناول مي کنند و محبت و مهر در ميان امت فزوني مي يابد. از اين رو اين گونه رفتارهاي احساني را عامل تقويت انسجام امت و مردم معرفي مي کند و بر انجام آن تأکيد و تشويق مي کند.

بخش زيادي از آيات قرآني به مباحث علوم پايه چون فيزيک و شيمي اختصاص يافته است؛ زيرا نگرش قرآن، به همه چيز هستي بر محور توحيد است. از اينرو به هريک از م ...

● چيستي و عوامل بخل بخل، مقابل جود و به معناي خودداري از صرف دارايي ها در جايگاه شايسته آن است. (مفردات الفاظ قرآن کريم، راغب اصفهاني، ص ۱۰۹) بخل در ق ...

تلاش انسان براي رهايي از کمبودها و متاله شدن، معنا و مفهومي جز تقرب الي الله ندارد. هر انساني با خودسازي و تزکيه نفس بر آن است تا از نواقص برهد و کمال ...

مقدار حرارت لازم براي گرم کردن گلخانه معدل گرماي اتلاف شده است. گرما به سه طريق اتلاف مي شود: هدايت يا رسانايي، نفوذ تدريجي و تابش يا تشعشع. بخش بيشتر ...

يکي از دغدغه هاي هميشگي انسان، عدم تسلط بر اموري چون مرگ، رخدادهاي طبيعي و مانند آن است. از اين رو بخش بزرگي از انديشه آدمي را به خود مشغول داشته تا ر ...

هزينه کراتينه کردن موي شما در آرايشگاه به طور متوسط ۷۰۰هزار تومان مي شود؛ يعني بايد اين مبلغ را بپردازيد تا موهاي تان از حالت فر و وز درآيد و صاف شود. ...

اختلال کار مثانه Bladder dysfunction نسبتاً شايع است. طبق يک آمار، سي درصد به آن مبتلا هستند. در هر سني، از نوجواني تا پيري دراشکال و درجات مختلف رخ م ...

روزي چند تا ليوان ؟ ۲ ليوان چاي، يک فنجان قهوه ترک کوچک، فقط براي دلخوشي بعدازظهرها، و يکي دو تا ليوان بزرگ قهوه فوري شبانه براي آنکه بيدار بماني و به ...

دانلود نسخه PDF - چيستي قرباني کردن