up
Search      menu
زمین شناسی,جغرافیا :: مقاله پوشش گياهي تالاب PDF
QR code - پوشش گياهي تالاب

پوشش گياهي تالاب

نبرد آب و کوير در تالاب بين المللي گاو خوني

« تالاب گاو خوني » يکي از ۱۹ تالاب بين المللي ايران است که در کنوانسيون رامسر در سال ۱۳۴۹ به ثبت رسيده است . اين تالاب يکي از اکوسيستم هاي طبيعي استان اصفهان است که در نقطه پاياني زاينده رود قرار گرفته است و به عنوان يک اکوسيستم طبيعي واقع در يک منطقه خشک مي تواند و بايد در توسعه پايدار منطقه نقش مهمي داشته باشد که تا کنون و چنانچه بايد به آن پرداخته نشده است .
● موقعيت جغرافيايي
تالاب ( مرداب ) گاوخوني در فاصله ۱۴۰ کيلومتري جنوب شرقي اصفهان و ۳۰ کيلومتري شهر تاريخي ورزنه قرار دارد . اين تالاب در جنوب شرقي بخش بن رود و شهر ورزنه ، شمال شرقي بخش جرقويه و در جنوب غربي شهرستان نايين و غرب منطقه ندوشن از استان يزد و شمال غربي کوير ابرقو قرار دارد .
ارتفاع آن از سطح دريا ۱۴۷۰ متر مي باشد و به حالت مثلثي شکل ديده مي شود ، حداکثر عرض آن در حدود ۵۰ کيلومتر و حداکثر طول آن ۲۵ کيلومتر است . عمق آب در اکثر نقاط آن اندک و در حدود يک متر مي باشد که بر اساس مقدار آب ورودي به تالاب در طول سال تغيير مي کند . اگر چه شهر زيباي ورزنه ( مرکز بخش بن رود ) نزديک ترين شهر مجاور تالاب و بهترين راه دسترسي به تالاب گاوخوني محسوب مي گردد که پذيراي مسافران ، دانشجويان ، محققين ، شکارچيان و دوستداران طبيعت در طي سال جهت بازديد از تالاب است ليکن دسترسي به تالاب گاوخوني از طريق منطقه جرقويه عليا و روستاي خارا نيز امکان پذير است اما با مشکلات بيشتري همراه مي باشد .
● وجه تسميه گاو خوني
از تالاب گاو خوني در نوشته هاي مختلف گذشته و حتي حال به صورتهاي گوناگوني ياد شده است : از جمله تالاب گاو خوني ، گوخوني ، گورخوني ، گاوخانه ، گاوخاني ، گاو خواني و آخر آب . از بين اين واژه ها حالت متداول امروزي آن بيشتر تالاب گاوخوني است که در زبان محلي ( ساکنين شهر ورزنه ) اين واژه ها با کمي تغيير به تالاب گاوخوني معروف شده است . در فرهنگ دهخدا در توضيح واژه گاوخوني آمده است : گاوخوني يعني خانه گاو چه در گذشته رسم بر اين بوده که روستاييان گاوهاي خود را جهت چرا در اطراف باتلاق رها مي کردند و اين رسم از دير زمان به يادگار مانده است . در يک حکايت افسانه اي ديگر از گاوخوني با نام گودخوني يا گورخوني ياد کرده اند . برخي از شکارچيان در حين شکار در دام اين تالاب گير افتاده و جان خود را از دست داده اند . حتي در برخي از نوشته ها حکايت شده که بهرام گور در حين شکار گورخر در اين باتلاق فرورفته و جان خود را بر سر بي رحمي اش از دست داده است . از اين رو درباره وي سروده اند :
« بهرام که گور مي گرفتي همه عمر ، ديدي که چگونه گور بهرام گرفت »
● گاوخوني در گذشته
از لحاظ تنوع پوشش گياهي و آبزيان و حيات وحش ، گاوخوني به مراتب غني تر از حال بوده و جانوراني مانند : گورخر ، آهو ، يوزپلنگ ، خوک و پرندگاني شبيه فلامينگو ، مرغابي ، آنقوت ، تنجه ، غاز خاکستري و ... در آن به وفور وجود داشته است . رنگ سرخ و زيباي تالاب به دليل زندگي يک نوع سخت پوست به نام ارتمياساليا است . بيش از سي نوع پوشش گياهي نيز در تالاب وجود دارد از جمله تاغ ، گز ، اشک ، گون ، شور ، پرند ،قيچ و ... که اکنون تنها درختان گز و نيزارها به چشم مي خورد .
● گاوخوني در حال حاضر
به دليل صيد و شکار بي رويه از يک طرف و آلودگي و کاهش شديد آب در نتيجه ورود فاضلاب ها و احداث سد زاينده رود از طرف ديگر روز به روز از تعداد پرندگان وحوش آن کاسته شده و به مرحله نابودي کامل رسيده است . افزون بر آن افزايش بهره برداري از آب زاينده رود جهت مصارف کشاورزي ، صنعت و نوشيدن ، همانند پروژه عظيم آب رساني به يزد باعث افت شديد آب ورودي به تالاب شده است و اکوسيستم تالاب را در معرض مرگ تدريجي قرار داده است . به دليل خشکسالي سالهاي اخير ، استفاده بي رويه از آب زاينده رود و به دنبال آن گرماي شديد هوا ، آتش سوزيهايي رخ داده است که عمده پوشش گياهي منطقه را نابود ساخته است .
● حيات وحش
مجموعه تالاب گاوخوني شامل تنوع قابل ملاحظه اي از زيستگاهها و رويش گاه ها مرکب از آب شوره و نمک زار ، رودخانه ، مصب ، نيزار ، آبگيرهاي فصلي ، تپه هاي ماسه اي بادي و کوهستان در شمال غربي و شرق است . اين منطقه در گذشته زيستگاه مناسبي براي آهو ، ميش ، قوچ ، گورخر و يوزپلنگ بوده است . در اين ناحيه خزندگان از جمله بزمجه ، مارمولک ، و انواع مار و قورباغه باتلاقي فراوان بوده است . اين تالاب ساليان متمادي ميزبان صدها هزار پرندگان آبزي و کنار آبزي بوده است . يکي از جالب ترين و جذاب ترين ويژگي هاي تالاب ، زمستان گذراني پرندگان مهاجر مي باشد .در سال ۱۳۷۳ جمعيتي از فلامينگوها که تعداد آنها را حدود ۱۵۰۰۰۰ قطعه برآورد کرده اند سطح تالاب را به طور زيبايي سفيد پوش کرد . مهمترين پرندگاني که فهرست آنها به عنوان پرندگان تالاب گاوخوني ثبت رسيده است عبارتند از : کشيم ، فلامينگو ، غاز خاکستري ، آنقوت ، بوتيمار کوچک ، حواصيل زرد ، اگرت ، اردک سبز ، اردک مرمري ، اردک سرحنايي ، خوتکا ، چگر ، سرسبز ، خروس کولي ، قوي گنگ ، عقاب مارخور ، منقر ،کبک ، تيهو ، دال ، عقاب دو برادر و تعداد ديگري از پرندگان . از اين موارد فقط تعداد اندکي باقي مانده و بقيه گروه هاي حيات وحش آن به طور کلي از بين رفته است . در هر حال اين منطقه از قابليت احيا برخوردار است و مي توان با عودت دادن جانوران ياد شده و حفظ کامل آنها منطقه اي از نظر حفاظت و تفريحگاه به وجود آورد به شرط آنکه آب مورد نياز تامين گردد.
پوشش گياهي تالاب ( جنگل گز ونيزارها )
ابتدا مصب رودخانه را نيزارها و گزستان وسيع و انبوه فرا گرفته و نيز مملو از جلبک هاي سبز مي باشد . بخش کوچکي از حاشيه شمالي زاينده رود از مصب به طرف ورزنه ، داراي پوشش هالوفيت است و بوته کاري آتريپلکس صورت گرفته است و در دو بخش شمال غربي تالاب ، کوه سياه واقع شده است که بلندترين ارتفاع منطقه محسوب مي شود در قسمت شرقي پوشش گياهي بيشتري است .
گاوخوني داراي گياهان نمک دوستي است که از گونه هاي معروف آن مي توان از اسپند ، شيرين بيان ، ساليکورنيا ، اشنو ، چوبک و ني به ويژه انواع و اقسام گز را نام برد که د رگذشته به صورت بيشه هاي پر درختي بوده است که در نتيجه قطع درختان و به کار بردن آن در سوخت و همچنين تهيه زغال از بين رفته اند . وجود چاله هاي بي شماري که جهت تهيه زغال ايجاد گرديده و در اغلب نقاط گاوخوني مشاهده مي گردد معرف اين امر است . درختان گز به واسطه از بين رفتن ، امروزه به صورت بوته هاي پاي کوتاه درآمده است و ديگر پناهگاه مناسبي براي گورخرهايي که در اين حوضه فرو رفته زندگي مي کنند نيست . قسمت عمده اي از اراضي به علت شوري و قليائيت زياد فاقد هر گونه رستني است .
در تاريخ اصفهان نوشته حاج شيخ حسن خان جابري آمده است : حجاج ، نايب اصفهان را گفت تو را به شهري مي فرستم که سنگش سرمه و گياهش زعفران است و اشعار عرب در وصف اصفهان محقق ، که زارعين در آنجا زعفران به عمل مي آورده اند و مخصوصا در حدود ورزنه و رويدشت محلي است که آن را شهر سبا گفته و امروزه معدومه است و گل رنگ هم شبيه به زعفران به نواحي آنجا بسيار يافت مي شود .
● بررسي مختصر وضعيت زمين شناسي تالاب گاو خوني
از تشکيلات زمين شناسي قابل توجه در منطقه ، مجموعه آتشفشاني نئوژن ( ۱۲ ميليون سال قبل ) شمال تالاب گاوخوني است که جزء منطقه زمين ساختي ايران مرکزي است و توسط خدامي (۱۳۷۷) مورد مطالعه قرار گرفته است . بر اساس بررسي مطالعه مذکور سنگهاي موجود در منطقه از نوع آندزي بازالت ، داسيت ، آندزيت و ريوداسيت نئوژن هستند و ذخاير معدني مناسبي را به وجود آورده . اندزي بازالت ها در کوه سياه تالاب از لحاظ سختي و رنگ کاملا از سنگهاي اطراف خود مشخص هستند ، بازالتهاي کوه سيا براي مصارف ساختماني و صنعتي و املاح تبخيري براي استخراج پتاس از اهميت اقتصادي برخوردارند . مسير شرقي – غربي بخش مرکزي حوضه زاينده رود از اصفهان تا گاوخوني خود دنباله گودال سراسري اروميه – دختر مي باشد که در واحد زمين شناسي سنندج – سيرجان ( اسفندقه – مريوان ) قرار دارد . همچنين ديوار شرقي گودال گاوخوني که تماما از مواد آتشفشاني تشکيل شده خود دنباله آتشفشان محوري ايران مي باشد و حوضه آبگير اصفهان – سيرجان حدود ۹۸ هزار کيلومتر مربع است که بيش از ۵۰۰۰۰ کيلومتر مربع آن را دشت هاي کويري تشکيل مي دهند . اين دشت ها متشکل از دشت سيرجان و باتلاق نمک سيرجان ، دشت شهر بابک و خاتون آباد ، دشت هرات و مروست و کفه شور آن ، دشت ابرقو با باتلاق نمک نسبتا وسيع آن و بالاخره تالاب گاوخوني با کفه هاي شور اطراف تا دشت وسيع اصفهان مي باشد .
● سرانجام آبهاي ورودي به تالاب گاوخوني
در اين مورد برخي را عقيده بر اين است که آبهاي وارده به گاوخوني به منطقه اي نزديک کرمان ظاهر مي شود اما افراد ديگري مانند دکتر حسن حسيني ابري استاديار گروه جغرافيا در دانشگاه اصفهان نظر ديگري دارند . در کتاب خود تحت عنوان مرداب گاوخوني چنين اظهار مي دارد :
« به طور کلي جلگه اصفهان و حوضه فرورفته مرداب گاوخوني در محل يک چاله معرفه الارضي طويلي که از شمال اصفهان تا سيرجان ادامه دارد ، قرار گرفته است . اين چاله داراي چند حوضه پست بوده که به صورت کويرهايي داراي جهت شمال غربي – جنوب شرقي درآمده و پست ترين نقطه آن مرداب گاوخوني است که به طور متوسط از سطح عمومي درياها در حدود ۱۴۴۰ متر ارتفاع دارد و در سالهاي پرباران و فصول زمستان و بهار به صورت درياچه کم عمقي در مي آيد .
از حوضه هاي ديگري که در چاله معرفه الارضي اصفهان – سيرجان قرار دارند ، مي توان کوير ابرقو را با ارتفاع ۱۵۹۴ متر و کوير نمک سيرجان با ارتفاع ۱۷۱۰ متر از سطح درياها نام برد . با توجه به اختلاف ارتفاعي که بين اين مرداب به مردابهاي جنوبي ترآن وجود دارد ، در صورت ظاهر امکان جريان سطحي آب اين مرداب به مردابهاي جنوبي وجود ندارد و در صورت نفوذ اين آبها در طبقات زيرين زمين نيز با توجه به خارج بودن حوضه هاي پايين دست از حوضه زمين شناسي گاوخوني دليل جغرافيايي آشکاري بر ارتباط زيرزميني اين مردابها مشاهده نمي شود . ( حسيني ابري ، حسن ، ص ۱۴ و ۱۲ )
● اهميت تالاب گاو خوني
تالاب گاوخوني به لحاظ شرايط جغرافيايي زيست محيطي و سه فاکتور هيدرولوژيکي ، بيولوژيکي و اکولوژيکي از نادرترين و کمياب ترين تالابهاي کره زمين است و علاوه بر آن در محدوده تالاب ( شهر ورزنه و بخش بن رود ) آثار باستاني فراواني مانند قلعه خرگوشي ، ارگ قورتان ( دومين ارگ ايران از لحاظ وسعت پس از ارگ ويران شده بم ) ، کاروانسراهاي عباسي ، آسياب هاي آبي ، مسجد جامع بزرگ شهر ورزنه و مساجد تاريخي ديگر ، پلهاي تاريخي و ... وجود دارد که حائز اهميت است . در ۳۰ کيلومتري تالاب ، شهر ورزنه قرار دارد که آن را سفيدترين شهر ايران معرفي مي کنند چرا که اولين چيزي که توجه هر رهگذري را جلب مي کند زنان و دختران چادر سفيدي هستند که به جاي پوشيدن چادر سياه متداول ، چادري به رنگ کاملا سفيد به سر ميکنند . برخي معتقدند پوشيدن چادر سفيد به خاطر مقابله با گرماي شديد تابستاني در اين نقطه کويري است عقيده برخي نيز بر اين است که چون از زمان هاي گذشته ورزنه محل کشاورزي و کشت محصولاتي چون پنبه بوده است امکان تهيه چادر سفيد از نخ آن به راحتي ميسر بوده است . تپه هاي شنهاي روان نيز به فاصله کمي در نزديکي ورزنه و جنوب تالاب قرار دارد که به شهرسبا معروف است . اين شهر که در بين اهالي به ريگ سرا معروف است در واقع توده ماسه اي عظيمي به طول تقريبي ۵۰ و عرض ۲۰ کيلومتر مي باشد که در امتداد غربي ، شرقي بين ورزنه ، حسن آباد جرقويه و تالاب گاوخوني به موازات رودخانه زاينده رود گسترده شده به طوري که در جنوب شرقي ورزنه و جنوب غربي تالاب گاوخوني واقع گرديده است .
بنابراين نتيجه مي گيريم که ريگ سرا يا شهر سبا قبلا شهر مهمي بوده است که به نظر برخي از افراد شهرها و روستاهاي اطراف آن در اثر ناسپاسي و کفران نعمتهاي الهي دچار عذاب گشته است . اما نکته اي که دقت زيادي را مي طلبد اين است که هر چند ممکن است اين شهر نيز دچار عذاب الهي شده باشد اما اين شهر آن شهري نيست که در قرآن مجيد در سوره سبا از آن ياد شده است چرا که شهر ذکر شده در قرآن شهري واقع در جنوب شبه جزيره عربستان يعني سرزمين يمن بوده است .
با کمي تامل در مطالب فوق مي توان اهميت تالاب بين المللي گاوخوني را درک کرد و با اندک توجه مسئولان ذيربط ، اين تالاب و مناطق اطراف آن مي تواند به عنوان يکي از قطبهاي اصلي گردشگري استان اصفهان و کشور عزيزمان ايران تبديل شود .

● استعدادهاي ارزشمند اقتصادي و منابع پرانرژي گستردگي مرزهاي کشور، موقعيت جغرافيائي، تنوع آب وهوائي کاملاً متفاوت ايران، اقليم ها و زيستگاه هاي منحصربه ...

● استعدادهاي ارزشمند اقتصادي و منابع پرانرژي گستردگي مرزهاي کشور، موقعيت جغرافيائي، تنوع آبوهوائي کاملاً متفاوت ايران، اقليمها و زيستگاههاي منحصربهفرد ...

اصطلاح تالاب براي مردم مختلف،معاني متفاوتي دارد.درحقيقت نزديک به ۵۰ تعريف از تالاب امروزه مورد استفاده قرارمي گيرد.اين تعارف را مي توان دردو گروه اصلي ...

سرسبزي و لطافت، شادابي، طراوت، زيبائي و ابهت همگي نعمت و سخاوت پروردگارند که مرهون نزولات آسماني و گستره هاي آبي در خطه گيلان مي باشند. رودها و رودخان ...

پوشش گياهي تالاب گاوخوني شامل گونه هاي متفاوتي مي باشداز جمله ني، لوئي ،مرغ، بارهنگ آبي، علف بوريا، جگن و جلبک وبعضي از گونه هاي ديگر گياهان آبزي. ضمن ...

درياچه گهر بزرگ (کله گهر) زيباترين درياچه کوهستاني ايران به شمار مي رود. در دامنه اشترانکوه، درياچه هاي دائمي و شيرين گهر بالا و گهر پايين گسترده شده ...

ماسه هاي روان به توده يا تپه هاي ماسه اي اطلاق مي شود که بر اثر فرسايش بادي يا به عبارت ديگر طوفانهاي ماسه اي بوجود آمده و فاقد پوشش گياهي است عاري بو ...

تالاب شادگانيکي از شگفتيهاي تالاب شادگان، داشتن همزمان آب شور، شيرين و لب شور است، که اين ويژگي تنوع زيستي بي نظيري را موجب شده است. تالاب بين المللي ...

دانلود نسخه PDF - پوشش گياهي تالاب