up
Search      menu
مدیریت و اقتصاد :: مقاله يارانه PDF
QR code - يارانه

يارانه

يارانه چيست؟

واژه يارانه (Subsidy)، در لغتنامه بطور کلي کمک رايگان و اعانه (مالي) دولت به مردم در زمانهاي معين معنا شده است و عبارتست از نوعي حمايت دولت از قشر خاصي (در برخي موارد کل جامعه)، در دوره هاي زماني خاص يا اضطراري، به منظور تامين رفاه اجتماعي از طريق کاهش هزينه ها
يارانه، کمک، کمک مالي، اعانه، امداد، کمک مالي يا معادل آن که به يک خدمت داده شود گرچه از نگاه سود اين خدمت اقتصادي نباشد ولي از حيث رفاه عمومي لازم است. از بخششها و کمک هاي رايگان مالي که دولت به دستگاه تابعه خود به منظور کمک به يک خدمت عمومي مي دهد نيز به همين نام ياد مي شود.
سوبسيد،کمک مالي،اعانه و يا کمک هاي بلاعوض به توليد کنندگان و مصرف کنندگان برخي از کالاها و خدمات نيز معني شده است. همچنين عنوان شده است که پرداخت کمک مالي (يارانه) مي تواند دلايل مختلفي داشته باشد مانند پايين نگه داشتن سطح قيمت (از طريق افزايش قدرت خريد واقعي خريداران) و يا حفظ روند توليد يک کالاي معين.
بهرحال پرداخت يارانه مي تواند از طريق تحريف قيمتهاي بازار و هزينه توليد، منجر به تخصيص نامطلوب منابع گردد. هر چند که اين امکان نيز وجود دارد که اين اختلالات را (از طريق آثار خارجي) جبران کند
تعريف يارانه:
تعريف يارانه: مقدار تفاوت قيمت تمام شده(حقيقي) کالا يا خدمات است با قيمت تعديل شده آن، براي حمايت از گروه هدف، که مرجعي پرداخت مي نمايد تا با حمايت از گروه هدف، انتظارات مرجع تامين گردد.
تاريخچه يارانه در جهان
آدام اسميت، بنيانگذار مكتب كلاسيك ها از مخالفان جدي دخالت دولت در فعاليتهاي اقتصادي بود و هم اكنون نئوكلاسيكها با اندك تغييراتي بيانگر اين انديشه مي باشند. اين بينش تا قبل از جنگهاي جهاني بر اقتصاد غرب حاكم بود اما با بروز جنگ و پديدار شدن تورم همراه با ركود شديد اقتصادي، انديشه هاي جديد همچون انديشه هاي اقتصادي كينيز قوت گرفت كه در آن دولت به عنوان يكي از مهم ترين عوامل تنظيم كننده و تعديل كننده فعاليت هاي اقتصادي مطرح مي باشد. با اعمال اين سياست و بهبود اقتصاد غرب، بتدريج كنترل در بخش سياستگذاري مالي و پولي و اداره بخش عمومي در اقتصاد به دولت سپرده شد و بهر حال از همين دوران كه با شروع جنگ جهاني دوم مصادف بود پرداخت يارانه به مفهوم امروزي شكل گرفت.
در دوران پس از جنگ نيز كشورها با روي اوردن به اقتصاد و در واقع ادامه جنگ از طريق جنگ سرد، به دنبال رشد و توسعه اقتصادي، ناگزير از حمايت گسترده از توليد و تجارت محصولات خود بودند و اين مساله تا به امروز گسترش چشمگيري داشته است.
در حال حاضر يارانه پرداختي به بخش کشاورزي در قالب يارانه هاي توليدي و تجاري، يکي از اقلام مهم هزينه هاي دولت در کليه کشورها از جمله کشورهاي صنعتي، در حال توسعه و سوسياليستي مي باشد، به طوري که در سالهاي اخير با افزايش چشمگير و قابل توجه اين يارانه ها در کشورهاي صنعتي تلاشهاي بين المللي براي کاهش آن اغاز گرديده است. همان گونه که در حال حاضر جغرافياي اقتصادي کشورهاي جهان گوياي دسته بندي کشورها به پيشرفته صنعتي و در حال توسعه است ماهيت اين يارانه ها و انگيزه پرداخت آن در هر يک از اين گروه کشورها تا حدود زيادي با يکديگر متفاوت است.
تاريخچه يارانه هاي توليدي در ايران
نخستين جهت گيريهاي حمايتي دولت در بخش کشاورزي در ايران به دوره صفويه مربوط مي شود. در دوران صفويه نوعي تخفيف هاي مالياتي و بعدها در دوران قاجار سياستهايي درجهت توسعه زراعت اتخاذ گرديد، كه در آن دادن بذر و مساعده به مستاجر پيش بيني شده بود. اما دخالت مستقيم دولت در عرضه و تقاضا (توليد) در ايران از سال 1311 و با تصويب قانوني جهت تاسيس سيلو در تهران، به منظور خريد و ذخيره گندم توسط سازمان غله، براي مقابله با كمبودهاي احتمالي آغاز شد. در سال 1315 به سبب بارندگي به موقع، افزايش قابل ملاحظه اي در عرضه گندم به بازار پديد آمد. افزايش عرضه بر ميزان تقاضا سبب كاهش شديد قيمت گرديد. در همان سال دولت به منظور حمايت از كشاورزان از طريق سازمان غله گندم را با قيمت بالاتر از قيمتهاي بازار خريداري كرد. تا سال 1321 هدف از دخالت دولت در بازار غلات، حمايت از كشاورزان و همچنين تهيه و ذخيره گندم و بخصوص تهيه نان ارزان براي مصرف كنندگان كم درآمد شهري بود .
ايران اولين نظام سهميه بندي همراه با يارانه را در زمان جنگ جهاني تجربه نموده است و اين در حالي است که سابقه پرداخت يارانه به مفهوم كنوني آن به دهه 40 مي رسد كه اين يارانه ها براي گوشت و گندم پرداخت مي شد، اما رقم آن قابل توجه نبود و تا قبل از افزايش درآمد نفت به دليل رشد اقتصادي متعادل و نرخ تورم اين يارانه ها اندك بود.
كل ميزان پرداخت يارانه دولت بابت تفاوت خريد و فروش كالاهاي اساسي تا سال 1351 يعني، پايان برنامه چهارم، 1668 ميليون ريال بوده است كه اين مقدار تنها حدود 4 1 درصد يارانه در سال 1354 مي باشد.
تا قبل از انقلاب، در مردادماه 1353 دولت اقدام به تاسيس و تشكيل صندوقي بنام صندوق حمايت از مصرف كننده نمود و در سال 1356 سازمان حمايت از توليد کنندگان و مصرف کنندگان تاسيس شد که تمامي وظايف صندوق به اين سازمان محول شد. بعد از پيروزي انقلاب تغييراتي در تشکيلات اجرائي و نحوه توزيع کالاهاي مشمول يارانه به وجود آمد. به علت محدوديتهاي اقتصادي ناشي از جنگ و تحريم اقتصادي که زمينه عرضه متناسب کالاها اعم از توليدات داخلي و وارداتي را دچار نوسان و تنگناهاي مختلف کرده بود، امر قيمت گذاري بصورت گسترده از سال 1360 توسط سازمان حمايت از مصرف کنندگان و توليدکنندگان به مرحله اجرا درآمد. در دوران قبل از 1368 سياست تثبيت اقتصادي دنبال مي شد که فراگيري، استمرار و فزاينده بودن از ويژگي سياستهاي حمايت در اين دوران بود و در واقع همه بنوعي يارانه دريافت مي كردند، در هيچ مرحله اي پرداخت يارانه قطع نمي شد و در حد سقف معيني متوقف نبود، در حاليکه در سالهاي بعد از آن به تدريج سياست تعديل اقتصادي جايگزين آن شد که در اين سياست پرداخت يارانه هدفمندتر شد و تنها گروه هاي هدف يارانه دريافت مي كنند و در آن يارانه ها كاهنده و در نهايت حذف خواهند شد.
در دوره بعد از انقلاب درصد اختصاص يارانه به توليد كالاهاي اساسي افزايش يافت, به طوري كه متوسط يارانه هاي توليدي نسبت به كل يارانه هاي پرداختي از 7 13 درصد در قبل از انقلاب به 2 25 درصد در سال 1368 افزايش داشته است. با پايان يافتن جنگ و در پي انگيزه خودکفايي در توليد محصولات کشاورزي بخصوص گندم ميزان يارانه نهاده هاي توليد شامل کود، سم و بذر روندي بشدت افزايش يافت كه اين مساله در بخش هاي بعدي به تفصيل بررسي مي شود.
طبقه بندي يارانه
تنوع و پيچيدگي محاسبات و کاربردهاي گوناگون يارانه ها و همچنين تاثيرات و نتايج گوناگوني که روش پرداخت يارانه مي تواند داشته باشد، ضرورت طبقه بندي و تفکيک آن را بيشتر نمايان مي كند. به نسبت گستردگي وظايف دولت در اقتصاد، يارانه ها مي توانند از تنوع بيشتري برخوردار باشند. همچنين با توجه به گستردگي موارد پرداخت و منابع و مصارف آن، مي تواند به شکلهاي گوناگوني طبقه بندي شود که در اينجا به طور مختصر به آنها اشاره شده است:
1- يارانه بر اساس هدفهايي که دولت از پرداخت آنها دنبال مي کند شامل :يارانه اقتصادي، يارانه اجتماعي، يارانه سياسي و يارانه توسعه اي.
2- يارانه بر اساس حسابهاي ملي شامل: يارانه مستقيم و يارانه غير مستقيم.
3- يارانه بر اساس انعکاس هزينه هاي آن در حسابهاي ملي شامل يارانه پنهان و يارانه آشکار.
4- يارانه بر اساس موضوع مورد کمک شامل: کود، سم، بذر، شکر، روغن، گندم و ... .
5- يارانه بر اساس مرحله اي که کالا يا خدمت مشمول دريافت آن مي شود شامل: يارانه توليدي، يارانه مصرفي، يارانه توزيعي، يارانه صادراتي، يارانه وارداتي و يارانه خدماتي.
قيمت تمام شده کالا يا خدمات: قيمت تمام شده، مقدار هزينه کل، به اضافه سود است. يا قيمتي است که مصرف کننده هنگام خريد کالا يا استفاده از خدمات پرداخت مي نمايد.
قيمت تعديل شده کالا يا خدمات: قيمت کالا و خدماتي است که قسمتي از هزينه آن توسط مرجع پرداخت کننده، پرداخت شده است.
يارانه = سطح توان خريد عمومي - قيمت تمام شده کالا يا خدمات
گروه هدف: گروه هدف، گروهي است که از نظر مرجع پرداخت کننده، مستخق دريافت يارانه به حساب مي آيد. اعضاي «دريافت کننده اصلي يارانه» از افراد يا گروه هايي تشليل مي شود که بدون حمايت، به دلايل مختلف فعلا نمي توانند به صورت مناسب توليد، توزيع و مصرف کنند. به عنوان مثال: مصرف کننده گاني که قادر نيستند با افزايش تورم، درآمد خود را متناسب با مقدار تورم افزايش دهند تا زندگي خود را به صورت متعالي اداره کنند. گروه هاي هدفي مثل: بي درآمدان، کم درآمدان، بيکاران، از کار افتاده ها، و... که از نظر عرف و قانون مستحق دريافت يارانه هستند.
مرجع پرداخت کننده: منبعي است که يارانه را با هدف مشخص پرداخت مي نمايد. هر منبعي که قبول کند قسمتي يا تمامي هزينه کالا يا خدماتي را پرداخت نمايد، مرجع پرداخت کننده يارانه به حساب مي آيد.
انواع مرجع پرداخت کننده يارانه: مرجع هاي پرداخت کننده يارانه را مي توان به داخلي يا خارجي تقسيم کرد. در يک تقسيم بندي ديگر مرجع پرداخت کننده يارانه به حقيقي يا حقوقي مي توان تقسيم کرد. در سطح کشور، دولت يک مرجع داخلي است. يا استاندار يک استان، براي استان خود در موقع وقوع حوادث غير مترقبه يارانه به مصيبت ديده گان پرداخت مي نمايد، يک مرجع استاني مي باشد. در سطح خانواده پدر مرجع پرداخت يارانه به فرزندان است. سازمان ها و موسسات خصوصي مي تواند مرجع پرداخت يارانه به کارمندان خود باشد.
انتظارات مرجع: با توجه به نوع مرجع پرداخت کننده، هدف از پرداخت يارانه فرق مي کند. بايد اول مرجع پرداخت کننده را شناخت. در بيشتر موارد مرجع انتظار خود از پرداخت را بيان مي نمايد.
اصل تعريف يارانه در اين نوشته ثابت است، اما مرجع ها وقتي تغيير کند، انتظارات هم فرق خواهد کرد. حتي ممکن است يک مرجع در زمان هاي مختلف از پرداخت يارانه، انتظارات متفاوت داشته باشد.
تعريف يارانه دولتي: مقدار تفاوت قيمت تمام شده کالا يا خدمات است با قيمت تعديل شده آن، براي حمايت از گروه هدف، دولت پرداخت مي نمايد تا گروه هدف با توجه به دريافت هاي خود، قدرت خريد و زندگي مناسب را داشته باشد تا بدين وسيله انتظارات دولت تامين گردد.
سطح توان خريد عمومي: مقدار توان خريد است که عموم مردم مي توانند به بازار مراجعه کرده و مايحتاج خود را تهيه نمايند. عموم مردم با توجه به ميزان درآمد خود، توان خريد انواع کالاها و استفاده از خدمات را در حد مورد نياز ندارند. اگر کالا يا خدمات با قيمت تمام شده ارايه گردد، بيشتر مردم توان خريد نخواهند داشت. آنچه مورد نياز مردم است در بازار وجود پيدا مي کند، اما مردم نمي خرند، در اين حالت هم توليد کننده و هم مصرف کننده متضرر مي گردند. به همين خاطر مرجعي حمايت مي کند تا کالاي توليد شده، با قيمت تعديل شده فروش رسد.
هزينه هاي جانبي پرداخت يارانه:
پرداخت يارانه به صورت واسطه دار، هزينه ها را افزايش مي دهد. يارانه اي که قرار است به گروه هدف تعلق گيرد، اگر از طريق غير مستقيم به گروه هدف پرداخت شود، هزينه ها افزايش مي يابد.
پرداخت يارانه به گروه هدف از طريق واسطه ها به نفع گروه هدف نيست.
اگر از اصل يارانه اسمي، هزينه هاي جانبي کم شود، مقدار يارانه واقعي که به دست مصرف کننده اصلي مي رسد، معلوم مي شود.
يارانه اسمي: کل يارانه اي است که در بودجه سالانه کشور براي هدف هاي مشخص تصويب مي شود.
هزينه هاي جانبي يارانه: قسمتي از يارانه است که به صورت هزينه مصرف مي گردد تا هدف اصلي برآورده گردد. يعني کالا يا خدمات مورد نظر، به دست مصرف کننده اصلي برسد.
يارانه واقعي: مقدار حمايت خالصي است که يارانه گير اصلي دريافت مي نمايد. يا مقدار حمايتي که مستقيما در زندگي گروه هدف تاثير مثبت مي گذارد.
يارانه واقعي = هزينه هاي جانبي - يارانه اسمي
يا هزينه هاي جانبي = يارانه واقعي - يارانه اسمي
يا يارانه اسمي = هزينه هاي جانبي + يارانه واقعي
از مرحله تصويب يارانه اسمي تا رسيدن به دست گروه هدف مراحلي طي مي شود که همه آن مراحل هزينه بر هستند. بايد روشي را براي پرداخت يارانه ها انتخاب کرد که تعداد مراحل واصطه اي به حداقل برسد. اگر به چگونگي توزيع کالاهاي اساسي توجه فرماييد هزينه هاي زايد بدين قرار است: هزينه انتخاب کاغذ مخصوص کوپن و طراحي، هزينه هاي حفاظت و پخش کوپن در تمام مراحل(تهيه، توزيع، جمع آوري جهت امحا و...) هزينه هاي تهيه و نگهداري کالاها، حمل و نقل، و مهمتر از همه حفاظت از عاملان پخش، هزينه اعلام شماره ها توسط راديو، تلوزيون و مطبوعات و... هزينه به صف ايستادن مردم.
بايد بررسي کرد که اگر يارانه بعد از اين به بخش توليد داده شود کم هزينه است يا به بخش مصرف. در کدام حالت يارانه واقعي، بيشتر به دست کسي که يارانه براي او در نظر گرفته شده است، مي رسد. به نظر مي رسد که کم هزينه ترين روش، روشي است که يارانه هر گروه هدف را به خود آن گروه هدف پرداخت شود.
علت پرداخت يارانه:
يارانه‌ها را مرجع هاي گوناگون به دلايل مختلف پرداخت مي نمايند. پرداخت يارانه توسط دولت ها هم از اين قائده مستثنا نيست. دولت‌ها در سراسر جهان به‌ منظور تحقق اهداف خاص سياست کلي نظام خود يارانه پرداخت مى‌نمايند. به عنوان مثال: در بعضي از نظام ها يارانه به قشر بي درآمد و کم درآمد به خاطر عدم طغيان طبقات محروم داده مي شود. در بعضي از نظام ها يارانه به افراد به خاطر مانده گار شدن حزب حاکم داده مي شود. در بعضي از کشور ها يارانه توسط مخالفين قدرتمند دولت به افراد به خاطر ساقط کردن حزب حاکم داده مي شود. در بعضي از مواقع کشورهاي بيگانه براي تضعيف دولت مرکزي به مخالفين جهت قدرتمند شدن يارانه پرداخت مي کنند.
اولين هدف پرداخت يارانه در نظام جمهوري اسلامي، به جهت حمايت از قشر بي درآمد و کم درآمد جامعه است تا افراد قدرت اداره يک زندگي متعالي را داشته باشند.
آشکار است که عموم مردم با توجه افزايش قيمت ها در اثر تورم، ثابت ماندن سطح درآمدها، عدم اشتقال، وجود بيکاري پنهان، و علت هاي گوناگون ديگر مثل از کار افتادگي، بيماري، حوادث غير مترقبه توان زندگي مناسب را از دست مي دهند.
دولت براي رفاح حال عمومي ملت، مخصوصا قشرهاي کم درآمد يا بي درآمد، يکي از دو کار را بايد انجام بدهد:
1- يارانه پرداخت نمايد.
2- حقوق و درآمد قشرهاي کم درآمد يا فاقد درآمد را به حدي برساند که توان تهيه مايحتاج خود را در حد استاندارد با قيمت تمام شده داشته باشد.
دولت بعد از تعيين گروه هدف، بايد از طريق کانالي از آنان حمايت کند. حمايت ها مي تواند از کانال هاي مختلف صورت مي گيرد. دو کانال عمده عبارتند از:
1- پرداخت مستقيم به گروه هدف: دولت يارانه را به مستقيما به گروه هدف مي پردازد تا خود گروه هدف، کالا يا خدمات خود را با قيمت تمام شده از بازار تهيه نمايد. مثلا در بانک حساب توسط دولت باز مي شود
2- پرداخت غير مستقيم به گروه هدف: يارانه را به بخشي مي پردازند تا آن بخش به گروه هدف خدمت رساني نمايد. مثل بخش توليد(توليد کننده گان) که از دولت يارانه را تحويل مي گيرد تا کالا يا خدمات خود را ارزان تر از قيمت تمام شده در اختيار گروه هدف قرار دهد.
اولين و بزرگ ترين دغدغه هر دولتي اداره ملت و تقويت آن است. اگر ملت دغدغه تهيه خوراک، پوشاک، خانه، تحصيل، بهداشت، بيمه، و... را داشته باشد، دولت نمي تواند با خيال آسوده به دنبال تحقيق و بررسي در پيرامون مسايل جديد برود. وقتي که ملت گرفتار مشکلات اوليه زندگي است، دولت نمي تواند امنيت کامل در کشور ايجاد نمايد. زيرا اولين برهم زننده امنيت، اداره نشده گان افراد کم درآمد و بي درآمد جامعه هستند. کاملا آشکار است که ناامن بودن اداره زندگي افراد جامعه، مقدمه ناامني جامعه است.
پرداخت يارانه معروفيت: در مواقعي که کالا يا ارايه خدماتي به علت ناشناخته بودن، با استقبال عمومي مواجه نيست، صاحب کالا يا خدمات يارانه معروفيت پرداخت مي نمايد. وقتي شناخته شد به قيمت واقعي و يا بيشتر از آن عرضه مي گردد.
پرداخت يارانه بازاريابي: در مواقعي که کالا يا ارايه خدماتي به علت پايين بودن کيفيت، با استقبال عمومي مواجه نيست، صاحب کالا يا خدمات يارانه بازاريابي پرداخت مي نمايد. وقتي جا افتاد، يواش يواش قيمت خود را افزايش مي دهد تا به قيمت واقعي برسد. يارانه بازاريابي بيشتر براي تبليغات هزينه مي شود.
منبع پرداخت يارانه:
منبع پرداخت يارانه توسط دولت هاي گوناگون، متفاوت است. در ايران عمده ترين منابع پرداخت يارانه درآمدهاي حاصله از معادن نفت، گاز، آهن آلات، سنک و... کمرک ها(صادرات و واردات) و ماليات، مي باشد.
دولت مسوول اداره و حفاظت کشور است، طبق قوانين منابع درآمدزاي عمومي هم در اختيار اوست. پس حفاظت از منابع درآمدزا هم يکي ديگر از وظايف دولت مي باشد. دولت موظف است از درآمدهاي عمومي کشور مبلغي را صرف عمران و آبادي کشور مي نمايد. مبلغي را هم صرف تقويت علمي و فني منابع انساني مي نمايد و مبلغي را هم به عنوان يارانه به گروه هاي نيازمند پرداخت نمايد، و مبلغي را هم براي آينده پس انداز نمايد.
ميزان پرداخت يارانه، معيار توسعه:
کشور توسعه يافته، کشوري است که منابع انساني علمي و فني قوي داشته باشد. تا بتواند از منابع مختلف کشور استفاده بهينه نمايد.
در کشور توسعه يافته به علت وجود رفاح عمومي و خصوصي در حد بالا، و اندک بودن تعداد کم درآمدان و بي درآمدان، کمترين يارانه پرداخت مي شود.
تعداد يارانه بگيران هرچه به صفر نزديک تر باشد، آن کشور مقتدرتر خواهد بود. اگر سال به سال تعداد يارانه بگيران بي درآمد و کم درآمد به سوي صفر ميل نمايد، آن کشور توسعه يافته تر خواهد بود. هر چه تعداد يارانه بگيران از صفر دور شود و به طرف صد ميل نمايد، کشور عقب مانده تر خواهد بود. به عبارت ديگر هر چه از تعداد افرادي که زير خط فقر زندگي مي کنند کاسته شود و به تعداد کساني که بالاي خط فقر زندگي مي کنند افزوده شود، کشور توسعه يافته تر است.
يکي از شاخص مهم در تعيين جامعه پيشرفته و عقب مانده مي تواند، ميزان يارانه پرداختي نسبت به کل بودجه و تعداد يارانه بگيران زير خط فقر نسبت به کل جمعيت باشد. اين معيار بين دو يا چند کشور يا کل کشورها قابل مقايسه است.
انواع يارانه:
يارانه ها را با توجه اهداف، به چندين روش مي توان دسته بندي کرد. به چند دسته بندي مهم اشاره مي شود:
1- يارانه با توجه به گروه هدف:
يارانه حمايت از توليد کننده: دولت به توليد کننده يارانه نقدي يا غير نقدي مي دهد تا توليد کننده توان توليد کالا را داشته باشد.
يارانه حمايت از مصرف کننده: دولت به مصرف کننده يارانه نقدي يا غير نقدي مي دهد تا مصرف کننده توان خريدکالا يا خدمات با قيمت تمام شده که به بازار عرضه مي شود را داشته باشد.
يارانه حمايت از توزيع کننده: دولت به توزيع کننده يارانه نقدي يا غير نقدي مي دهد تا مصرف کننده و توليد کننده توان خريدکالاي عرضه شده به بازار را داشته باشد.
2-يارانه با توجه به نوع پرداخت:
يارانه نقدي:يارانه يي است که به صورت ريالي به گروه هدف به عنوان حمايت پرداخت مي شود.
يارانه غير نقدي:يارانه يي است که به صورت غير ريالي به صورت هاي گوناگون در اختيار گروه هدف قرار داده مي شود. مثل: امتياز بخشودگي مالياتي به توليد کننده گان. در اختيار گذاشتن کالاي اوليه مثل کالاي خام يا فراوري شده
3- يارانه با توجه به چگونگي پرداخت:
يارانه مستقيم: پرداخت کننده يارانه، کمک نقدي يا غير نقدي خود را طور مستقيم در اختيار توليد کننده يا مصرف کننده قرار مي دهد.
يارانه مستقيم مقدار هزينه هايي است که دولت براي حفظ منافع اقشار جامعه بدون واسته براي خريد کالا يا خدمات مي پردازد. يارانه هاي مستقيم هم به يارانه هاي توليدي، توزيعي و مصرفي طبقه بندي مي شوند.
پرداخت يارانه مستقيم به يارانه بگيران اصلي بسيار کم هزينه تر از زماني است که پرداخت يارانه غير مستقيم به دست يارانه بگيران اصلي مي رسد.
يارانه غير مستقيم: پرداخت کننده يارانه، کمک نقدي يا غير نقدي خود را طور غير مستقيم در اختيار توليد کننده يا مصرف کننده قرار مي دهد. در پرداخت يارانه بطور غير مستقيم، پرداخت کننده يارانه، کمک مي کند تا موسسات و شرکت ها، کالا و خدمات عمومي خود را با قيمتي کمتر از هزينه تمام شده به مصرف کنندگان عرضه مي نمايند.
4- با توجه به سطح عملگرد:
يارانه باز: يارنه اي است که به عموم ملت تعلق مي گيرد. مثل يارانه نان
يارانه بسته: پرداختي است که به افراد يا گروه و بخش هاي خاص تعلق مي گيرد. مثل يارانه کاغد که فقط به صاحبان روزنامه ها تعلق مي گيرد.
5- براساس اهداف: يارانه ها به صورت اقتصادى، توسعه يى، اجتماعى، سياسى، نظامي، ديني يا فرهنگى تقسيم مي شود.
6-براساس بخش اقتصادي: براين اساس يارانه ها به صورت مصرفى، توليدى، توزيعى، صادراتى، وارداتي و... دسته بندى مى شود.
انواع کمک بلاعوض در اقتصاد ايران:
بعضي از يارانه هاي بسته در اقتصاد عبارتند از:
کمک بلاعوض دولت به شرکت هاى دولتى و غير دولتى، و صندوق هاي رفاح و قرض الحسنه (شهردارى ها، کميته امداد و...)
جبران بخشى از زيان پرداختى به شرکت هاى دولتى،
وام هاى بلاعوض جهت ايجاد اشتغال،
پرداخت هاى مستقيم به کشاورزان(طرح شهيد رجايى، بخشى از کمک هاى فنى و اعتباريو...)
کمک دولت براى کاهش هزينه تامين منابع مالى بنگاه ها و افراد (بخشى از کارمزد تسهيلات بانکي و...)
معافيت هاى مالياتى
پرداخت دولت جهت کاهش هزينه هاى توليد (پرداخت به نهاده ها نظير کودشيميايى، سم و بذر و سوخت)
پرداخت بابت مابه التفاوت نرخ ارز جهت واردات کالاها و خدماتپرداخت بابت مابه التفاوت قيمت خريد و فروش (بليط مترو و اتوبوس هاي شهري)
جايزه صادراتي به صادرکنندگان يارانه پنهان بدليل قيمت گذارى پايين تر از قيمتهاى واقعى در اقتصاد داخلى (قيمت آب، برق، و...)
در پرداخت کمک هاي بلاعوض، قصد دولت کمک به بخش هاى ياد شده است.
روش پرداخت يارانه در حال حاضر:
در حال حاضر يارانه مستقيما به صورت نقدي يا غير نقدي به توليد کننده پرداخت مي شود. نتيجه آن پرداخت غير مستقيم و غير نقدي يارانه به مصرف کننده گان است تا بعضي از کالاها(ي اساسي) به صورت ارزان به دست مصرف کننده گان برسد.
از زماني که اولين مرحله کالا برگ[2] (کوپن)در سطح کشور توضيح شد. دولت به طور کسترده به توليدکننده گان و تجار وارد کننده يارانه پرداخت کرده است تا آن ها اجناس ارزان در اختيار مصرف کننده گان قرار دهند.
به نظر مي رسد که در پرداخت يارانه به بخش توليد، هزينه جانبي يارانه بيشتر از يارانه يي است که به دست مصرف کننده واقعي مي رسد.
معايب پرداخت يارانه به بخش توليد:
يارانه توليدي به هر نوع مداخله دولت در اقتصاد که منجر به کاهش هزينه هاي توليد براي توليد کننده و يا افزايش قيمت دريافتي توسط توليد کننده گردد اطلاق مي شود. کمک هاي دولت به صنايع و کشاورزان از اين دسته است.
پرداخت يارانه به توليد کننده ها جهت ارايه کالاي ارزان به بازار، باعث غير واقعي شدن قيمت اجناس مي شود. در بيشتر مواقع باعث دو نرخي شدن قيمت يک کالا مي شود. به همين جهت پرداخت يارانه به بخشي از صنعت توليد، منجر به اختلال در سرمايه گذاري ها در بخش توليد مي شود. بعضي از معايب ديگر:
- گسترش نظام اداري.
- ورود تشکيلات دولت به فعاليت هاي تصدي گري.
- پرداخت يارانه به بخش توليد، فاصله طبقاتي را کسترش داده و پراکنش فقر را بيش از پيش گسترش مي دهد.
- افزايش چشمگير فاصله بين قيمت کالاهاي يارانه دار با قيمت هاي واقعي
- فشار بيشتر بر منابع عمومي بودجه دولت با توجه به افزايش جانبي براي تامين و توزيع يارانه ها.
- برخورداري بيشتر بخش توليد از يارانه ها، بويژه يارانه انرژي سوخت، آب و برق و...
- فراهم شدن زمينه فسادهاي اقتصادي بويژه قاچاق کالاهاي يارانه اي.
- معلوم نشدن قيمت حقيقي کالا، به علت پايين بودن قيمت خدمات، باعث به هدر رفتن منابع کمياب (انرژي، آب و...) و غيره توسط مصرف کننده گان مي شود،
موارد فوق از نمونه معايب هايي از نظام پرداخت يارانه به بخش توليد است که مشکل آفرين بوده و دولت مجبور است که هزينه هاي جانبي بيشتري را متحمل شود. براي خارج شدن دولت از پرداخت هايي که وصول به هدف را تامين نمي نمايد، بايد دنبال راه حل مناسبي جهت اصلاح باشد. به دليل گذشت زمان و گسترش ابعاد مسئله چنين اصلاحي را بسيار پيچيده و تصميم گيري براي دولت مردان بسيار مشکل، اما ضروري است.
روش پرداخت يارانه اصولي:
دولت براي حمايت از قشر کم درآمد ملت خود مجبور به پرداخت يارانه است. اين حمايت مي تواند نقدي يا غير نقدي، مستقيم يا غير مستقيم به گروه هدف باشد.
دو ديدگاه عمده در بين جامعه در مورد پرداخت يارانه وجود دارد. يارانه به مصرف کننده، يارانه به توليد کننده.
ديدگاهي که حاميان زياد پيدا کرده پرداخت يارانه مستقيم و نقدي به گروه هدف است. بهترين راه حل در پرداخت يارانه، اين است که يارانه هر گروه هدف را مستقيما به خود آن گروه هدف پرداخت نمود، يارانه بخش توليد را به بخش توليد، يارانه بخش توزيع را به بخش توزيع، يارانه بخش مصرف به بخش مصرف. نتيجه مستقيم اين روش توانمند شدن گروه هدف در جامعه است. تنظيم بازار به صورت اصولي زماني است که قيمت تمام شده کالا يا خدمات به جامعه ارائه گردد و ملت هم توان تهيه را داشته باشد.
محاسن پرداخت يارانه نقدي به بخش مصرف:
حمايت مستقيم دولت از مصرف کننده باعث مي شود تا مصرف کننده از هر کالايي فقط به مقدار نياز تهيه نمايد.
يارانه به گروه هدف «بي درآمدان و کم درآمدان»، باعث کم شدن بعضي از جرايم مثل دزدي هايي که مربوط به هزينه امرار معاش افراد مي شود. همچنين بيماري هايي که مربوط به سوء تغذيه است، کاهش مي يابد.
- استفاده بخش توليد از يارانه ها به عنوان مصرف کننده.
- بالا رفتن قدرت خريد مصرف کننده گان براي خريد از بخش توليد
- معلوم شدن قيمت هاي واقعي کالا و خدمات
- از بين رفتن زمينه فسادهاي اقتصادي بويژه قاچاق کالاهاي يارانه اي.
- رقابتي شدن محصولات توليدي در بازارهاي داخلي و جهاني.
يارانه نقدي رفاح عمومي گروه هي هدف را افزايش مي‌دهد، زيرا حق انتخاب کالا يا خدماتي كه مطلوبيت بيشتر را ايجاد مي كند، به فرد مي‌دهد.
هدفمند شدن توزيع يارانه‌ها:
يارانه هدفمند: يارانه هدفمند يعني پرداخت يارانه براي تحقق هدف مشخص، در زمان و مکان مشخص با اعتبار مشخص با بهترين راه حل. با جواب دادن به سوال هايي مثل:
1- گروه هدف کيست؟
2- توان مالي گروه هدف چقدر است؟
3- وضعيت فعلي گروه چکونه است؟
4- وضعيت ايدآل براي گروه هدف، چگونه وضعيتي است؟
5- مدت پرداخت چقدر است؟
6- در چه مکان هايي پرداخت مي گردد؟
7- مبلغ يارانه مناسب چقدر است؟
8- نتيجه پرداخت يارانه جه خواهد بود؟
9- چه تاثيري بر ديگر بخش ها خواهد گذاشت؟
10- چه تاثيري در زندگي گروه هدف مي گذارد؟
11- بهترين راه حل(مناسب) پرداخت يارانه کدام است؟
12- مسووليت پرداخت با چه نهادي است؟
13- ...؟
اول بايد گروه‌هاي هدف را شناسايي کرد و با توجه به گروه هدف، يارانه مناسب را در اختيارش قرار داد.
در مقابل يارانه هدفمند، يارانه بي هدف قرار دارد که در آن فقط يارانه پرداخت مي شود، بدون شناسايي گروه هدف، بدون در نظر گرفتن راه حل مناسب، بدون جواب به سوالات فوق.
پرداخت يارانه به بخش‌هاي توليد و مصرف بايد هدفمند باشد. دولت در چارچوب پرداخت‌هاي يارانه اي خود کاملا اهداف را آشکار بيان کرده و در پي تحقق آن به صورت مستمر، کوشا باشد. اهدافي مانند: پيشبرد رشد و توسعه اقتصادي پايدار، كاهش فاصله طبقاتي، افزايش توان مالي قشر بي درآمدن و کم درآمد، توزيع عادلانه‌تر درآمدهاي ملي، ايجاد تعادل اقتصادي – اجتماعي در سطح جامعه و...
اولين هدف از پرداخت يارانه، حمايت از گروه هاي آسيب پذير جامعه است. از اين رو، توزيع عادلانه يارانه ها ايجاب مي کند که پرداخت ها موجب از بين رفتن ريشه يي آسيب ها گردد.
يارانه‌هاي پرداختي به بخش توليد به منظور تقويت بنيه توليد ملي و افزايش توان رقابت در بازارهاي درون و برون مرزي بايد باشد.
در اقتصاد ايران چندين دهه است كه پرداخت يارانه در قالب بودجه‌هاي سنواتي تداوم دارد، و بخشي از منابع درآمدهاي ملي و عمومي را جذب مي‌كند.
بعضي از کارشناسان اقتصادي و اجتماعي متعقد هستند که عدالت اجتماعي باعث کاهش کارايي مي شود. و دولت ها بايد از ميان افزايش کارايي و عدالت، يکي را انتخاب نمايند. اگر عدالت را برگزيند، کارايي کاهش مي يابد(فدا کردن کارايي) و اگر کارايي را برگزيند، عدالت کاهش مي يابد(فدا کردن عدالت). پس براي دولت ها مسئله مهم انتخاب بين دستيابي به كارايي حداكثر يا عدالت اجتماعي است که يکي را انتخاب نمايند.
نظر سومي هم مي گويد: با تلفيقي از آن دو يارانه پرداخت گردد. اسم اين نوع يارانه را مي توان:«يارانه تقويت» گذاشت. نظريه تقويت به سه قسمت تقسيم مي شود:
1- عدالت هدف اصلي و کارايي هدف فرعي.
2- کارايي هدف اصلي و عدالت هدف فرعي.
3- هر دو هدف اصلي(عدالت و کارايي) با اين توضيح که هر دو مثل دو کفه ترازو هستند اگر طرفي را تقويت کنيم، طرف ديگر هم تقويت مي شود. يعني تقويت عدالت، موجب تقويت کارايي، و تقويت کارايي در ميان گروه هدف، موجب تقويت عدالت اجتماعي مي شود.
براي دولت ها کاملا آشکار است که بي عدالتي هر چه شديد تر شود، فقر و مشکلات اجتماعي گسترش بيشتري مي يابند. مخصوصا براي دولت هايي که بنيان آن ها براي اجراي عدالت است.
نتيجه گيري:
دولت براي بالا بردن سطح زندگي ملت خود، مبلغي را در بودجه سالانه پيش بيني و به تصويب مي رساند تا کالا و خدمات ارزانتر از قيمت تمام شده به دست گروه هدف برسد. دولت بايد نظارت کامل نمايد تا اهداف مورد نظر برآورده شود.
بهترين راه حل در پرداخت يارانه اين است که يارانه هر «گروه هدف» را مستقيما به خود آن «گروه هدف» پرداخت نمود، يارانه بخش توليد را به بخش توليد، يارانه بخش توزيع را به بخش توزيع، يارانه بخش مصرف را به بخش مصرف.
براي جلوگيري از فشار تورم به قشر بي درآمد و کم درآمد، استفاده از سياست هاي حمايتي برنامه مناسبي است. رفتار نادرست اقتصاد فعلي اصلاح نخواهد شد، مگر روش هاي پرداخت يارانه اصلاح گردد. با اصلاح نشدن روش هاي فعلي، دولت محكوم به افزايش روز افزون ميزان يارانه ها در سبد بودجه كشور است و اين از توان اقتصاد ملي ايران خارج است.
راه حل مناسب در نظام جمهوري اسلامي، طراحي و اتخاذ مجموعه سياست هايي بايد باشد كه هم عدالت نسبي افزايش دهد، و هم افزايش كارايي را به دنبال داشته باشد. اساس برنامه هدفمند سازي يارانه ها بايد هم زمان در جهت کاهش فقر و افزايش کارايي باشد.

موجي از نگراني به سمت خانواده ها مي آيد، آيا از پس زندگي بدون يارانه و با قيمت هاي واقعي بر خواهيم آمد يا نه؟ زمستان سرد با بهاي گران گاز مصرفي فرا رس ...

طرح هدفمند کردن يارانه ها يکي از محورهاي مهم هفتگانه«طرح تحول اقتصادي» است. اين طرح بنيادين براي اصلاح ساختار اقتصادي کشور توسط دولت نهم تدوين شد. کار ...

فساد و مبارزه با آن امروزه در بسياري از كشورهاي مختلف جهان به عنوان يك مسئله اساسي موردنظر است. مهم‌ترين علل فساد اقتصادي در بخش عمومي به تصدي‌هاي دول ...

مشکل عمده موجود در کشور ما، عدم توجه به برنامه هاي اقتصادي است و اصولاً فرهنگ برنامه ريزي و تبعيت از برنامه در حال کمرنگ شدن است. به عنوان مثال، آماره ...

رکود اقتصادي که درد مشترک بنگاه هاي اقتصادي کشور است، مشکلاتي را در مسير توسعه بخش صنعت در ايران فراهم کرده است. البته اگر بخواهيم منصفانه قضاوت کنيم، ...

دانلود نسخه PDF - يارانه