up
Search      menu
جانور شناسی :: مقاله هزار پا PDF
QR code - هزار پا

هزار پا

آشنايي با هزار پا – معرفي هزار پا

هزار راز در هزار پا
هزارپايان تقريباً در اکثر نواحي اعم از خانه‌ها، باغ‌ها، پارک‌ها حتي در برج‌هاي مسکوني يافت مي‌شوند. اين بندپايان به واسطه وجود پاهاي متعدد و بدني کشيده مورد توجه اغلب افراد قرار مي‌گيرد و بسياري نيز از اين بندپا تنفر و يا وحشت دارند چرا که برخي از گونه‌ها طويل و درشت‌جثه هستند و ظاهري ترسناک دارند.
هزارپايان تقريباً در اکثر نواحي اعم از خانه‌ها، باغ‌ها، پارک‌ها حتي در برج‌هاي مسکوني يافت مي‌شوند. اين بندپايان به واسطه وجود پاهاي متعدد و بدني کشيده مورد توجه اغلب افراد قرار مي‌گيرد و بسياري نيز از اين بندپا تنفر و يا وحشت دارند چرا که برخي از گونه‌ها طويل و درشت‌جثه هستند و ظاهري ترسناک دارند. حتي انواع کوچک آنها نيز همين ويژگي را در نظر انسان دارند. اکثر افراد در هنگام شب و يا پس از بارش باران متوجه حضور هزارپا در محل زندگي خود مي‌شوند که حالت ترس و نگراني در آنها به دليل وجود هزارپا پديد مي‌آيد. حال چگونه و از کجا اين هزارپا وارد خانه شده و يا در طبقه دهم يک آپارتمان آمده است، سؤالي است که ذهن انسان را مشغول مي‌کند. با وجود تنوع گونه‌هاي رده هزارپايان در ايران، کمترين منبع فارسي را مي‌توان يافت که درباره اين جانور سخن به ميان آورده باشد و اگر هم باشد جز چند سطر و يا چند پاراگراف بيشتر نيست. بسياري از افراد تمايل دارند که درباره زندگي و خصوصيات هزارپا شناختي پيدا کنند ولي منبعي که بتوانند بوسيله آن پاسخ پرسش‌هاي خود را بدست آورند به طور کامل پيدا نمي‌کنند و ا گر پيدا شود بسيار تخصصي است. هزارپا جانوراني شب فعال هستند و بطور مخفيانه زندگي مي‌کنند و به همين جهت اسرار زندگي آنها هنوز بطور کامل ناشناخته است و بسياري از گونه‌ها نيز هنوز کشف نشده‌اند و از همه مهمتر نگهداري و تکثير آنها در شرايط آزمايشگاهي غيرممکن است تا بتوان بررسي و مطالعه شوند.
هزارپايان در طبقه‌بندي جانوران متعلق به شاخه‌ بندپايان و در ردة هزارپايان (‌Myriapoda) هستند. تاکنون حدود ۱۵ هزارگونه از اين بندپايان شناسايي شده که اين رقم شايد کمتر از نيمي از کل گونه‌هايي باشد که هنوز کشف نشده‌اند.
به اين دليل که هرگروه از هزارپايان در طبقه‌بندي آنها داراي ويژگي‌ها و زندگي متفاوت هستند، به تفکيک شرح داده مي‌شوند.
● رده هزارپايان، بندپاياني شگفت‌انگيز و متفاوت
نام علمي اين رده از بندپايان Myriapoda است (به يوناني Myriad به معني ده هزار و podo به معني پا) که بدن آنها به طور مشخص از ۲ ناحيه جداگانه سر و تنه تشکيل مي‌شود. تنه کم يا بيش کشيده و شامل چندين بند که هر بند مجهز به يک يا دو جفت پا است. وجود اين بدن کشيده و پاهاي متعدد از ويژگي‌هاي مشخص است که از ديگر بندپايان متمايز مي‌شوند. برخلاف نام آنها که به هزارپا يا ده‌هزار پا مشهورند، تعداد پاهاي آنها از ۱۰ تا ۷۵۰ عدد است. اين بندپايان يک جفت شاخک يا آنتن و چشماني ساده۱ دارند، تمام آنها بر روي زمين و خشکي زيست مي‌کنند. مشخصه عمده هزارپايان در اين است که داراي زندگي پنهان هستند که روزها درون خاک، زير برگ‌هاي افتاده، لابلاي درز و شکاف ديوارها، زير سنگ‌ها و غيره مخفي مي‌شوند و تنها هنگام شب يا پس از باران‌هاي شديد به مدت کوتاهي به صورت مخفيانه ظاهر مي‌گردند. اين‌ها از مکان‌هاي خشک و در معرض تابش مستقيم نور خورشيد يا روشنايي اجتناب مي‌کنند. هزارپايان در جنگل‌هاي مرطوب بسيار فراوان و متنوع هستند. گونه‌هايي نيز در علفزارها، نواحي مسکوني، باغ‌ها، خانه‌هاي متروکه و نواحي بياباني خشک زندگي مي‌کنند.
اکثريت آنها گياهخوارند ولي بعضي از آنها همچون گونه‌هاي صدپايان شکارچي هستند و از ديگر جانوران تغذيه مي‌کنند. طول بدن هزارپايان از ۵ ۰ ميليمتر تا ۵۰ سانتيمتر است. گروه‌هاي مختلف هزارپايان از نظر ساختار اجزاء داخلي (فيزيولوژي) باهم بسيار تفاوت دارند. از نظر طبقه‌بندي رده هزارپايان به ۴زيررده تقسيم مي‌گردندکه هر کدام از آنها به راسته‌هاي مختلف ديگر مجزا مي‌شوند که در ادامه به منظور درک بهتر و شناخت بيشتر انواع گوناگون هزارپا به شرح دو زيرده مهم از آنها مي‌پردازيم:
● دوصدپايان، هزارپاياني بدبو
اين زيررده از هزارپايان را به اين دليل دوصدپا گويند که در هر بند از بدنشان ۲ جفت پا دارند. بطورحتم اغلب افراد انواع اين گروه از هزارپايان را به دليل بزرگي جثه بسيار ديده‌اند و با آنها آشنا هستند. دوصدپايان که در زبان علمي Diplopoda ناميده مي‌شوند. در اکثر گونه‌هاي دوصدپايان بدن را زره‌بندهايي پوشانده است که بندهاي بدن را جفت‌جفت به هم متصل ساخته‌اند.
تاکنون حدود ۱۰ هزار گونه از صدپايان شناسايي و نامگذاري شده‌اند. دوصدپايان داراي بدني استوانه‌اي يا پهن و يک جفت شاخک کوتاه بر روي سر هستند. سر داراي دو جفت آرواره‌هاي دهاني ضعيف است و نيز چشم‌هاي جانبي دارند.
بدن بسياري از دوصدپايان از زره‌هاي محکم محتوي کربنات کلسيم پوشيده شده است که اين وسيله هزارپايان را از دشمنان مصون مي‌دارد همچنين اين زره مانع تبخير سريع آب بدن مي‌گردد. دوصدپايان جانوراني هستند که نسبت به خشکي بسيار حساس هستند و به همين جهت در نواحي مرطوب زندگي مي‌کنند. از نور مستقيم خورشيد گريزان که به اين دليل باعث شده که داراي زندگي پنهان باشند. اين بندپايان در تمام جنگل‌ها و در زير برگ‌هاي ريخته شده از درختان ديده مي‌شوند. بسياري از آنها در محيط‌هاي کاملاً مرطوب خاک‌هاي پوسيده در دشت‌ها، باغچه‌ها، گلدان‌ها و منازل مسکوني زيست مي‌کنند. به آساني مي‌توان آنها را در زير سنگ‌ها، کنده درختان و برگ‌هاي پوسيده يافت. دوصدپايان بطور عمده از مواد گنديده و پوسيده درون خاک و بقاياي گياهان شامل برگ‌هاي پوسيده، چوب‌هاي در حال فساد و غيره تغذيه مي‌کنند. به وسيلة پاهاي نازک و ضعيف خود به آهستگي حرکت مي‌کنند هرچند که هر پا به طور جداگانه سريع حرکت مي‌کند. نمايش حرکات رديف پاها به صورت موجي است. انقباض ماهيچه‌ پا موجي شکل است که از پاهاي جلويي به پاهاي عقبي امتداد مي‌يابد که اگر از پهلو به هزار پاي در حال حرکت نگاه کنيم حرکت آنها به صورت خزيدن است که موج چين خميده‌اي را در سرتاسر پاها بوجود مي‌آورد. دوصدپايان به‌وسيله پاهاي خود نه تنها مي‌توانند بر روي سطح خاک برگ‌هاي نرم حرکت کنند بلکه در عمق درزها و شکاف‌هاي لايه‌هاي سطحي نسبتاً خشک خاک مي‌توانند به راحتي جستجو کنند. دوصدپايان به دليل داشتن بدني استوانه‌اي همانند کرم‌هاي خاکي در برش مقطع عرضي مدور هستند. همچنين در بسياري از دوصدپايان زره‌پشتي بسيار قوي وجود دارد و بخش زيادي از بدن آنها را دربر مي‌گيرد. برخي از اين دوصدپايان هنگام خطر درخشندگي ضعيفي توليد مي‌کنند طوري که سر و دست و پاي آنها در زير زره محافظ پشتي بدن پديدار مي‌شود. بيشتر دوصدپايان براي دفاع از خود در مقابل دشمنان ماده بسيار بدبويي از خود ترشح مي‌کنند که بوي برخي از آنها را حتي مي‌توان از چند متري استشمام کرد. اين ماده بدبو تقريباً در اکثر دوصدپايان ترشح مي‌شود. گونه‌هايي از آنها نيز وجود دارند که ماده‌اي ترشح مي‌کنند که در برخورد با دست انسان آن را به رنگ بنفش – قرمز درمي‌آورد و تا مدتي اثر آن باقي مي‌ماند. گونه‌اي از دوصدپايان نيز ماده‌اي در هنگام خطر ترشح مي‌کنند که داراي بوي بادام است و اين نشان مي‌دهد که اين ماده از اسيد سينيليک تشکيل شده است. اما يکي از ويژگي‌هاي اين گروه از هزارپايان ترشح مواد سمّي است. مواد سمّي مترشحه از هزارپايان بزرگ مناطق گرمسير ابتدا پوست را سياه مي‌کند سپس زخم مي‌شود. اگر قطره‌اي از اين مايع در چشم ريخته شود حتي ممکن است باعث کوري موقت چشم شود. ماده سمّي ترشح شده از دوصدپايان به قدري سمي است که سرخ‌پوستان ناحيه مرکزي مکزيک از آن براي سمّي کردن نيزه‌هاي خود استفاده مي‌کنند. اغلب ماده سمّي دوصدپايان به صورت قطره‌اي از آنها ترشح مي‌شود. اما در گونه‌اي که در جزاير هايتي ديده مي‌شود، مايع سمّي را طوري مي‌پاشد که بوي منتشر شده از آن تا فاصله ۷۵ سانتيمتر از هر طرف استشمام مي‌شود. بايد خاطرنشان کرد که اين مواد سمّي زماني توسط دوصدپايان ترشح مي‌شود که اين جانور بر اثر ترس تحريک شده باشد که در مقابل دشمن ترشح مي‌کنند. با وجود اين همچنين ديده شده است که وزغ، قورباغه و پرندگان از اين هزارپايان تغذيه مي‌کنند که حتي نيمي از جيره غذايي آنها را در برخي موارد تشکيل مي‌دهند.
دوصدپايان داراي ۱۱۵ خانواده از ۱۳ راسته هستند که انتشار وسيعي را در سرتاسر جهان به ويژه در مناطق گرمسيري دارند. اين جانوران تنها نواحي مرطوب را ترجيح مي‌دهند و از جاهاي خشک اجتناب مي‌کنند هرچند که در زبان‌هاي مختلف آن را هزارپا مي‌گويند ولي تعداد پاهاي آنها تا ۷۵۰ عدد مي‌رسد. در بند اولي بدن پا وجود ندارد و در روي بندهاي دوم و سوم بدن تنها يک جفت پا وجود دارد اما در بندهاي ديگر بدن دو جفت پا ديده مي‌شود.
عمل لقاح در دوصدپايان داخلي است. جانور نر اسپرم را بوسيله پاها به طرف عقب بدن به سمت پاي مخصوص تغيير يافته‌اي مي‌راند که اين پا وسيله‌اي است که به کمک آن اسپرم را در منفذ مربوط به دستگاه توليد مثلي ماده قرار مي‌دهد. ماده هاي لقاح يافته توده‌اي از تخم‌ها را در زمين مي‌گذارند که شبيه کلوخ است و لايه مخاطي که بر روي آن است و نيز وجود خاک مطلوب مانع از خشک شدن توده تخم مي‌شود. برخي از گونه‌هاي دوصد پايان تخم‌ها را در لانه‌اي قرار مي‌دهند که خودشان توسط تارهاي ترشحي مي‌سازند. از تخم‌ها نوزاد (لارو) خارج مي‌شود که اغلب ۳ تا ۴ جفت پا دارد که به تدريج و در مراحل بعدي رشد به تعداد پاها افزوده مي‌شود. اندازه دوصد پايان از ۲ ۰ ميليمتر تا ۴ سانتيمتر متغير است.
در ايران دوصد پايان گوناگوني وجود دارد که تنوع بيشتر آنها در جنگل هاي شمالي کشور است. گونه‌هايي از آنها نيز در باغ‌ها و گلدان‌هاي خانگي ديده مي‌شود. برخي از گونه‌‌ها نيز در درون غارها زيست مي‌کنند.
● صدپايان، شکارچيان کوچک
برخلاف گروه‌هاي ديگر از رده‌ هزارپايان که درباره آنها بحث شد و داراي رژيم گياهخواري بودند، اين گروه از هزارپايان گوشتخوارند و از انواع مختلف بي‌مهرگان و حتي مهره‌داراني کوچک تغذيه مي‌کنند. صدپايان که به آنها لب پايان نيز مي‌گويند در زبان علمي آنها را chilopodaمي‌نامند. همچون ديگر گروه‌هاي هزارپايان، صدپايان به واسطه گريزان بودن آنها از نور داراي زندگي پنهان هستند. شب فعال‌اند و بيشتر اوقات در درون خاک، حفره‌ها، زير سنگ‌ها، زير برگ‌هاي کف جنگل، درز و شکاف صخره‌ها و شکاف ديوارها مخفي مي‌شوند. اکثر نواحي همچون جنگل‌ها، باغ‌ها، پارک ها، منازل، خرابه‌ها، دامنه‌هاي کوهستاني و غيره زندگي مي‌کنند.
صدپايان داراي بدني پهن و ستبر هستند. بندهاي بدن کم و بيش يکسان هستند و درهر يک از بندهاي بدن يک جفت پا دارند. در حاشيه جلوي سر داراي يک جفت شاخک‌هاي تسبيحي شکل کم و بيش طويل هستند. در کناره‌هاي سر چشم‌هاي ريز دارند که گاهي به صورت مجتمع و شبيه به چشم مرکب هستند. انواعي که درون خاک زيست مي‌کنند چشم ندارند. از ويژگي‌هاي منحصر به فرد اين گروه از هزارپايان وجود يک جفت پا در بند اول بدن است که به عضو گيرنده اشياء شبيه داس تغيير شکل داده و منتهي به چنگال است که صد پا به کمک آن غذا را مي‌گيرد. داراي يک جفت عضو انبرک مانند تو خالي در قاعده سر هستند که در قاعده داراي غده سمي است که صد پا به کمک آن بدن قرباني را زخم کرده و سم را تزريق مي‌کند. ترزيق سم موجب مي‌شود که طعمه به سرعت کشته شود. همينطور از اين عضو جهت دفاع از خود در برابر حيوانات بزرگ استفاده مي‌کند. سم برخي از صدپايان براي انسان مشکل‌‌آفرين است. پاهاي ديگر براي حرکات بکار مي‌روند. جفت آخر پاها طويل‌تر از بقيه هستند و به طرف عقب برگشته و پاهاي مويي ناميده مي‌شوند.
اندازه صدپايان از ۱ سانتيمتر تا ۵۰ سانتيمتر متغير است. هزارپاهايي که در خانه‌ها به فراواني ديده مي‌شوند در درز و شکاف ديوارها، درون چوب‌ها، زير فرش‌ها، زير کاشي‌ها، درون باغچه‌ها و ساير جاهاي مرطوب و تاريک پنهان مي‌شوند و در هنگام شب‌هاي مرطوب براي شکار بيرون مي‌آيند و از حشرات ، کرم‌هاي خاکي و حلزون‌ها تغذيه مي‌کنند. همچنين صدپاهاي خانگي پس از باران‌هاي شديد بيرون مي‌‌آيند. در خانه‌هاي قديمي به فراواني يافت مي‌شوند. آنها مي‌توانند به راحتي از ديوارها بالا بروند و به همين جهت در آپارتمان‌هاي نوساز نيز ديده مي‌شوند. برخلاف باور غلط عموم که اين نوع از هزارپاها به درون گوش مي‌روند، هرگز وارد گوش نمي‌شوند تنها خطري که آنها دارند گزش آنهاست که باعث سوزش و درد براي چند ساعت يا چند روز مي‌شوند. در ايران در تمام نقاط و در اکثر خانه‌ها از اين صدپايان يافت مي‌شوند که نام علمي جنس آنها Scolopendra است. اين بندپايان در آغاز فصل بهار بسيار فعال هستند. راسته‌اي از اين گروه از هزارپاها نيز وجود دارد که داراي پاهايي بلند هستند که به آنها هزارپاهاي مگس‌گير نيز مي‌گويند که اکثر آنها ۱۵ جفت پا دارند. آنها خود را با شرايط ‌آب و هوايي خشک نيز مي‌توانند سازگار کنند. هزارپاهاي مگس‌گير در منازل روستايي ايران بسيار ديده مي‌شوند. آنها اغلب در سقف زير‌زمين‌ها، داخل دستشويي‌ها و زير شيرواني‌ها همچون عنکبوت‌ها به ديوار سقف مي‌چسبند. گروهي ديگر از صدپايان هستند که بدني بسيار طويل و باريک با پاهاي زياد دارند که تعداد آنها تا ۱۸۱ جفت نيز مي‌رسد. پاها و بدن باريک است و با چسبيدن به طعمه خود آنها را شکار کرده و مايعات بدن آنها را مي‌مکند. اين صدپايان در ايران در جنگل‌هاي شمال کشور به فراواني در زير سنگ‌ها يافت مي‌شوند.
پي نوشت:
۱ چشم ساده: در حشرات چشم هاي داراي يک عدسي را چشم ساده گويند و چشم‌هاي داراي چند عدسي را چشم مرکب گويند.

مقدمه مهارت در استفاده از ابزار هاي زمين شناسي براي زمين شناس امروز بسيار مهم و اساسي به نظر مي رسد و مي تواند او را در برداشت هاي صحرايي بسيار کمک نم ...

▪ Primula veris L. em HUDS ▪ Cowslip ريشه٬ برگ ها و گل هاي پامچال خاصيت دارويي دارند. و مواد موثره آن خلط آور است و براي درمان آسم٬ تنگي نفس و همچنين ...

▪ Primula veris L. em HUDS ▪ Cowslip ريشه٬ برگ ها و گل هاي پامچال خاصيت دارويي دارند. و مواد موثره آن خلط آور است و براي درمان آسم٬ تنگي نفس و همچنين ...

هپاتيت به معني التهاب کبد است و انواع مختلفي دارد که بعضي از آنها قابل سرايت هستند و برخي مسري نيستند. بيشتر مبتلايان به هپاتيت آنهم از نوع C و B علائ ...

تايپان (taipan)، اين مار استراليايي سه متري از آن دسته موجوداتي نيست که کسي هوس کند مزاحمش شود. سم آن مرگبارترين در جهان و در هر قطره ۵۰ بار قوي تر از ...

▪ نام علمي: Otocolobus manul ▪ نام انگليسي: Manul, Pallas Cat ● توصيف: نام اين گونه از پيتر سيمون پالاس، طبيعي دان آلماني، گرفته شده که در اکتشاف علمي ...

● رده بندي سرپايان سرپايان گروه بسيار پيشرفته اي از بي مهرگان و از دسته نرم تنان مي باشند که به ۴ گروه تقسيم مي شوند: الف) کاتل فيش ها يا ماهي مرکب که ...

● آناتومي: هيپاسروساروس يك دايناسور بزرگ، گياهخوار، با تاج توخالي و منقار اردكي ( يك هادروسار) بود كه شبيه به كورتيوساروس بود. اين دايناسور حدود ۳۰ فو ...

دانلود نسخه PDF - هزار پا