up
Search      menu
مذهب و عرفان :: مقاله نهضت ترجمه PDF
QR code - نهضت ترجمه

نهضت ترجمه

نقش ايرانيان در نهضت ترجمه و جنبش علمي مسلمانان

● علوم رايج در ميان ايرانيان
با توجه به طبقه بندي هاي گوناگون از علوم بشري از زبان دانشمندان ايراني و غير ايراني اكنون برآنيم كه به آن رشته از علوم بپردازيم كه ميان ايرانيان در قرون سوم و چهارم رايج بوده و گام هاي بلندي در جهت رشد و ترقي و تعالي آن علوم برداشته اند قرن ها سرمشق و مرجع ديگر ملل عالم بوده اند.
۱) ستارهشناسي و نجوم
پديدههايي چون شب و روز، فصلهاي سال، رعد وبرق، باران و باد، صاعقه، زلزله كه به تصورانسانهاي باستان از سوي ستارگان و آسمانها حادث ميگشت. از دير باز در وي اين باور را پديد آورده بود كه ميان رفتار ستارگان، يعني حركات و ظهور و ناپديديشان با حيات انسانها در روي زمين گونهاي پيوند وجود دارد. اگر خواسته باشيم كه ريشههاي شاخهاي از علم نجوم را كه امروزه به نام احكام نجوم (Astrology) خوانده ميشود در ژرفاي تاريخ انسان بيابيم شايسته است كه عقايد انسانهاي نخستين و نحوهي نگرش آنان به ستارگان و آسمان توجه كنيم.
در خصوص نجوم در ميان ايرانيان بايد به دورترين زمانهاي ممكن برگشت و موضوع را در دلعقايد ديني و مذهبي و فرهنگهاي موجود آن روزگاران مانند متيراييزم، زروانسيم، آئين مغان و غيره جستجو كرد.
اما ستارهشناسي در دوران اسلامي راه درازي پيمود و و فراز و نشيب هايي پشت سر نهاد. ابراهيمفزاري، ستارهشناس ايراني (در گذشته در ۷۷۷ ميلادي) نخستين كسي است در جهان اسلامي كه اقدامبه ساختن اسطرلاب كرده و اين كار را انجام داده است. اسطرلابي كه افزاري ساخت گونهاي از سكستان (sextant)يا شستي امروزي بوده و اسبابي بوده كه از قطعهاي با قوس ۶۰ درجه تشكيل ميشدهو براي تعيين ارتفاع ستارگان به كار ميرفته است.
در سده سوم هجري كه مقارن فرمانروايي مأمون در بغداد بود دانشهاي عقلي و به ويژهستارهشناسي روايي وشكوفايي بيشتري يافت. در اين عصر ستارهشناسان بزرگي آمدند كه بيشترشان ايراني بودند و همانان كارهاي ارزندهاي در زمينهي اخترشناسي نظري و تجربي انجام دادند. عبداللهمروزي معروف به حبش حاسب (وفات ۸۶۴ ميلادي) يكي از دانشمندان بزرگ نيمه اول سدهي سومبود. حبش حاسب در زمينهي مثلثات كروي مرتبط با اجرام آسماني مطالعات ارزشمندي كرد وي اولكسي است كه زمان را با استفاده از ارتفاع خورشيد تعيين نمود و با معرفي ظل (تانژانت) زاويه جداولينيز براي آن تنظيم كرد. تنظيم زيج مأموني نيز به سرپرستي وي صورت گرفت.
يكي از دانشمندان بينظير ايراني كه در سدهي سوم هجري ميزيسته و در سير تاريخ نجوم و خاصه صناعات احكام نجوم نقش عمدهاي داشته است ابومعشر بلخي است. ابو معشر بلخي با اعتقادبه نظريههاي دوري بودن روند عالم و به پيروي از سنتهاي اوستايي ادوار هزارات يعني هزارههايتقارن موقعيت ستارگان را استخراج نمود و آن را مبناي سيستم احكام نجوم خويش قرار داد. معروفترينكتاب ابو معشر در نجوم نوشتهاي به نام المدخل الي احكام النجوم بوده كه بعدها چندين بار به زبانلاتين ترجمه گرديد. نيز چنين پيداست كه ابومعشر دربارهي علل جزر و مد نيز يك فرضيهي نجوميارائه داده كه در سدههاي ميانه اروپايي بسيار مورد توجه بوده است.
محمد بن خوارزمي رياضيدان و ستارهشناس بزرگ ايراني نيز متعلق به سدهي سوم هجري است.بايد گفت كه برخي از پيشرفتهاي ستارهشناسي در اين عصر مستقيماً مرهون پيشرفتهاي حاصل ازرياضيات و هندسه و مثلثات بوده است. در علم نجوم خوارزمي سنت ستارهشناسي كهن ايراني را با استفاده از زيج شاهي استمرار بخشيد و خود نيز جدولهاي مهمي در نجوم تنظيم كرد. ضرغاني ستارهشناس بزرگ ديگر نيز متعلق به همين سده است وي كتابي در زمينهي حركت اجرام سماوي و ديگرمسايل نجومي نگاشت نيز چنين پيداست كه وي نخستين ستارهشناسي است كه دريافت دورترين محلزمين در حركتش به دور خورشيد (يا بنا به نظريات رايج آن زمان حركت خورشيد به دور زمين) برخلافنظريات يونانيان بدون تغيير نبوده بلكه بتدريج تغيير مينمايد.
از دانشمندان ستارهشناس نيمه دوم سده سوم هجري نيريزي اهل نيريز فارس است. نيريزيشرحي بر المجسطي بطلميوس نوشت و رسالهي مهمي در باب اسطرلاب كروي تأليف كرد. سنت نجوم” علمي “ و رصدهاي نجومي شرقي اسلامي در سدههاي چهارم هجري نيز به دست دانشمندان ايرانيادامه يافت. يكي از اين دانشمندان عبدالرحمان صوفي رازي (۲۹۱ تا ۳۷۷ هجري) بود. صوفي كتابمعروفي به نام صورالكواكب نوشت كه يكي از سه شاهكار رصد اسلامي شناخته شده است. و در اينعصر چندين دانشمند نجومي نسبت به پيشرفت علم نجوم همت گماشتند و گامهاي مؤثري برداشتند.علم نجوم در سدهي چهارم و پنجم با بر آمدن دانشمند بزرگ ايراني ابوريحان بيروني (۳۶۲ تولد) بهيكي از نقاط اوج و كمال شكوفايي خود رسيد. بيروني دانشمند جامع العلوم نه تنها در كتابهاي پرارزش خود در نجوم و گاه شماري كارهاي ديگران را شرح كرده و آنها را به گونهاي علمي و بيطرفانهمورد نقد قرار داد بلكه خود نيز در انجام آزمايشهاي برنامه ريزي شده و رصدهاي نجومي گامهايبلندي برداشت. نظريات و شرح كارهاي بيروني در باب دانشهاي ستارهشناسي و گاه شماري و نيزشرح وي از معارف گذشتگان در چند كتاب عمدهي وي يعني التفهيم، قانون مسعودي، آثارالباقيه وتحديد نهايات الاماكن لتصحيح مسافات المساكن و المقاليه آمده است.
اختراع افزارهاي رصدي ابوريحان بيروني چندين گونه جديد از اسباب ستارهشناسي را خوداختراع كرده و در اندازهگيريهايش به كار برده است. وي شرح اين افزارها را در كتابهاي تحديد نهاياتالاماكن، و قانون مسعودي آورده است وسايلي كه بيروني از آنها نام برده عبارت بودهاند از:
نيم كره و شاقول قائم براي يافتن ارتفاع و ميل خورشيد رصدافزار برنج، براي رصد رؤيت هلال؛
تختهي مربع قائم الزاويه مدرج، براي يافتن ارتفاع كوه؛
تختهي حساب و قوس دايره مدرج، براي تعيين ارتفاع و ميل خورشيد و عرض جغرافيايي نقاط;
ساختن كرهي جغرافيايي بيروني براي نشان دادن موقعيت ستارگان و وضعيت منطقه البروجاقدام به ساختن يك كره جغرافيايي به قطر ۱۰ ذرع (حدود ۵ متر) نمود. وي شرح اين اختراعش را دركتاب تحديد نهايات الاماكن آورده است.
● تاريخ طبيعي و زمينشناسي
در اسطورهها و اديان اقوام درباره پيدايش زمين و آسمان گفتارهاي گوناگوني آمده است. از آنجمله است داستان آفرينش شش روزه كه در نخستين بخشهاي عهد عتيق نقل شده است.
بحث طبيعت و شناخت آن و پيدايش زمين و آسمان در آراء حكمت مغاني مورد توجه بوده است و پس از آن نيز توسط ايرانيان دنبال شده است.
ابوريحان بيروني دانشمند ايراني سدهي چهارم هجري از جمله كساني است كه از نظريات متداول در فرهنگهاي كهن آگاهي گرفته و در ذهن پوياي خويش آنها را به گونهاي پژوهش گرانه تلفيق نموده است. نكتهاي كه در نظريات بيروني وجود دارد آن است كه وي پيدايش زمين و كوهها را امر “دفعي” ندانسته بلكه آن را واقعهاي “زمانمند” ميداند و معتقد است كه حدوث پديدارهايي چون كوهها ودرياها زمانهاي محدود و در عين حال درازي را به خود ديده است.
در دوران اسلامي نظريات متعددي از دانشمندان در اين باب به جاي مانده است. روي هم رفته، توان گفت كه نظريهي بادها و يا بخارهاي دروني زمين به عنوان عوامل زلزله آخرين مقبول بسياري ازحكماي علوم طبيعي در دوران اسلامي بوده است.
ايرانيان دانشنامه نويس عضو گروه اخوان الصفا گفتهاند كه زلزلهها “حركت برخي از نقاط زميناست بر اثر بادهايي كه در شكم زمين حبس شدهاند.
اسماعيل اسفزاري دانشمند ايراني در آثار خود همانند بسياري ديگري از دانشمندان اسلامينظريهاي مبتني بر بخار درباب علت زلزله ارائه ميدهد و ميگويد: “هرگاه كه بخار بسياري در زير زمين تولد كند، و راه يابد به زمين متخلخل به فضاي هوا آيد، مادت باد گردد، و به حواشي آن جايگاه ممتاز گردد، باد بسياري آمدن گيرد.”
● هواشناسي و آبشناسي (هيدرولوژي)
بسياري از دانشمندان ايراني در دوران اسلامي هر يك به گونهاي به جنبهاي از علم آب شناختي پرداختهاند. ابوريحان بيروني در مورد تأثير شرايط اقليمي بر روي زمين و زير زمين نيز نظراتي دارد كه در اينجا بخشي از آن نقل ميشود. بيروني در باب چاههاي آبفشان نظر جالبي دارد كه در اينجا مختصر ذكرميشود. “اما فوران چشمهها وصعود آب بهسمتبالاعلتش اين است كه خزانهي آن از خود چشمهها بالاتر جاي دارد مانند فوران معمولي و گرنه آب هرگز به سوي بالا باشد نخواهد رفت.
● جغرافيا
جغرافيا واژهاي يوناني و مركب از دو بخش ژئويا (جئوه ge) به معناي زمين و گرافيا غرافي (graphie ) به معناي ترسيم ميباشد. از اين روي جغرافيا را ميتوان دانش ترسيم و تشريح و وصف زمين دانست.
نخستين آثار در جغرافيا و فلكشناسي را در جهان اسلام در نيمه اول سدهي سوم هجري محمدبن موسي خوارزمي رياضي دان و ستاره شناس بزرگ ايراني با بهرهگيري از انديشههاي يوناني و شرقكهن پديد آورده است.
خوارزمي كتابي در جغرافيا به نام صوره الارض به معناي سيماي زمين نوشت. از ديگر جغرافي دانان اين عصر، جيهاني، ابو زيد سهيل بلخي، ابوريحان بيروني را ميتوان نام برد.
● بحث كرويت زمين
در ايران دوران اسلامي، اعتقاد به كرويت زمين همگاني شده و كسي نبود كه در اين باره ترديدي روا دارد. ابومحمد كرجي، رياضي دان مهندس عالي قدر ايراني داشته است:”زمين با تمام كوهها ودشتها و پستيها و بلنديهايش كروي شكل است... “
● زيست شناسي
يكي از بحثهاي پر شائبه در علم زيستشناسي ميان دانشمندان، نظريه تطور موجودات است. درتاريخ زيستشناسي جديد، نظريات لامارك و مالتوس و هربرت اسپنسر و ديگران در كالبد نظريه تطور انواع توسط چارلز داروين تبلور نهائي يافت. اما مسألههاي كه پيش روي ماست آن است كه پيش ازدانشمندان مذكور در خصوص تطور انواع نظريهپردازي شده است؟ در پاسخ اين سوال بايد گفت، روزگاري بس دور دانشمندان ايراني در مورد تطور انواع و منشا هستي و تحول زيستي در موجودات و پيوند آنها با هم ديگر مطالبي در خور گفتهاند.
منشأ انواع و تطور آن بحث جالبي كرده است كه اگر آثار اين دانشمندان بعد و قرب زماني را در كنار هم قرار دهيم به نظريههاي مشترك آنان پي ميبريم و از مقايسه نظريات بيروني با عقايد مالتوس و داروين درباره سر تطور موجودات در مييابيم اصول نظريات مربوط به تنازع بقا و تطور و انتخاب طبيعيچيز تازهاي نيست بلكه حدود هشتصد سال پيش اين نظريه توسط دانشمند ايراني بيان شده است.
يكي ديگر از دانشمندان ايراني كه در علوم زيستي صاحب نظر است، ابوعلي احمد بن محمدمعروف به ابن مسكويه ميباشد و وي را ميتوان يكي از پيشگامان و نظريه پردازان تكامل موجودات برشمرد.
«... مرز مرحلهي انسانيت، زندگي ميموني است. ميمون تكامل بيشتر مييابد و رفته رفته مانند انسان، راست بالا و خداوند فهم ميگردد بدين ترتيب حيوانيت به پايان ميرسد و انسانيت فرا ميآيد.»

امروز در آسمان عصمت و طهارت ستاره اي به افول مي نشيند و ششمين شمع روشني بخش امامت و ولايت به خاموشي مي گرايد و عالم خلقت را در سوگ خود وا مي نهد. در ا ...

تاكنون قيام امام حسين(ع) از ابعاد گوناگوني مورد بررسي و تحليل قرار گرفته است. كتب و مقالات بسياري در اين زمينه نگاشته و ديدگاه و فرضيه هاي متعدد و گاه ...

نهضت پرافتخار حسيني، منبع لايزال معارف الهي و معنوي است که در پرتو مصباح هدايت وجود مقدس سيد الشهداء عليه السلام و در ساية سفينة نجات حضرت، تشنگان حقي ...

در روز عاشورا مي توانيم جامه اي سرخ بپوشيم و فرياد برآوريم که اين سرخي، نشانه پيروزي خون بر شمشير است که درس آن را از حماسه کربلا آموخته ايم. مي تواني ...

اصلاح طلبي، گرايش معتدلانه ميان حرکت انقلابي و محافظه کارانه است که در مقام نفي هر يک از دو گرايش اصالت وظيفه و اصالت نتيجه و درصدد جمع ميان آن دو ...

با نماز بيني شيطان را به خاک بماليد در اهميت و ارزش نماز سخن زياد گفته شده به طوري که در روايات از بزرگان ديني داريم که فرمودند نخستين چيزي که بنده بر ...

استخاره به معناي طلب خيز از خداوند است، و چون مؤمنين در مواردي خيرو صلاح كار خود را نمي دانند، به استخاره متوسل مي شوند. جايگاه استخاره در قرآن و احاد ...

1) تفسير آيات: «انّا زَيَّنا السَّماء الدُّنياء بِزينه الکَواکِب[i]» ما آسمان پائين را با ستارگان تزئين کرديم. در اين آيه مي گويد «آسمان پائين را با ک ...

دانلود نسخه PDF - نهضت ترجمه