up
Search      menu
ستاره شناسی :: مقاله نام گذاري ستارگان PDF
QR code - نام گذاري ستارگان

نام گذاري ستارگان

بشر در طول تاريخ همواره مجذوب آسمان شب بوده است .بسياري از ستاره ها و صورت هاي فلکي ، نام خود را از تمدن هاي باستاني و اوليه به هديه گرفته اند . براي مثال با جستجويي ساده درآثار تاريخي به داستان ها و افسانه هاي بسياري در مورد صورت فلکي جبار دست خواهيد يافت که به دوران سامري ها ، روم باستان و بسياري تمدن هاي ديگر باز مي گردد . در اين مقاله سعي ميشود تا ضمن بررسي تاريخچه نامگذاري ستاره ها به روشهاي نامگذاري و قواعد مرتبت با آن بپردازيم .
نام برخي از ستارگان از کجا آمده است ؟
با مراجعه به کتاب ها ومنابع نجومي به نام هايي براي ستارگان برمي خوريم که در هيچ يک از قواعد نامگذاري ستارگان نمي گنجد .
نام بسياري از ستاره ها به نحوي با نام صورت فلکي خود در ارتباط است. براي مثال Deneb به معني “دم” همان ستاره اي است که در قسمت انتهايي و دم صورت فلکي قو يا دجاجه قرار دارد .
گاهي نيز نام ستارگان بر اساس ويژگي خود آن ستاره مي باشد و هيچ ارتباطي با نام صورت فلکي خود ندارد .براي مثال سيروس به معني داغ و سوزان مي باشد . با اين ترتيب اين نام ، لايق درخشان ترين ستاره آسمان مي باشد و در عين حال هيچ نشاني از نام صورت فلکي خود (کلب اکبر ) در آن موجود نمي باشد .
به ندرت نام هاي شگفت انگيز در ميان نام ها يافت ميشود که در آنها نه نشاني از ارتباط با صورت فلکي هست و نه ارتباطي با ويژگي خود آن ستاره . براي مثال در صورت فلکي خرگوش ستاره اي وجود دارد که از گذشته به نام Nihal خوانده مي شده است . ترجمه اين کلمه را ميدانيد ؟ Nihal در اصطلاح به معني شتر ها عطش و تشنگي خود را رفع ميکنند است .
● به نظر شما دليل اين نامگذاري چيست ؟
نام برخي از ستارگان عربي است و معمولا با استفاده از حرف تعريف ال که در جلوي آنها مي آيد شناخته ميشوند مانند Algol(که داراي ريشه فارسي است!)
بسيار از اين نام ها در زمان هاي مختلف به شکل هاي گوناگون آمده اند و گاهي ال از اين نام هاي حذف شده است مانند همين ستاره Algol که در برهه اي از تاريخ با نام Ghoul خوانده شده است .
برخي ديگر از نام ها داراي ريشه هاي يوناني و لاتين و يا حتي چيني مي باشند . در اين ميان گاه با نام هاي بر خواهيم خورد که داراي ريشه فارسي بوده ولي در شکل ظاهري آن هيچ نشاني از فارسي يافت نمي شود و عمدتا در ميان نامهاي عربي و يا لاتين دسته بندي مي شوند ......
در بخش اول اين مقاله به بررسي سيستم هاي نامگداري مي پردازيم که ويژه ستارگاني است که تنها با چشم غير مسلح ديده مي شوند .
۱) بخش اول
▪ سيستم نام گذاري باير Bayer
در سال ۱۶۰۳ ميلادي Johann Bayer (۱۵۷۲-۱۶۲۵) وکيل آلماني که بسيار به نجوم علاقمند بود بر اساس اطلاعات و ديتا هاي منجم دانمارکي تيکو براهه Tycho Brahe (۱۵۴۶-۱۶۰۱) يکي از منسجم ترين اطلس هاي آسمان به نام Uranometria را تدوين کرد .
اين اطلس حاوي ۵۱ جدول مي باشد که ۴۸ جدول آن هرکدام به يکي از ۴۸ صورت فلکي بطلميوسي اختصاص يافته است و يک جدول به ۱۲ صورت فلکي جديد که توسط ۲ کاشف هلندي-آلماني Pieter Dircksen Keyzer و Frederick de Houtman در نيکره جنوبي آسمان کشف شده بود اختصاص يافت ۲ جدول ديگر نيز به تمامي بخش شمالي و جنوبي کره سماوي اختصاص داده شد .
باير ستاره هاي هر صورت فلکي(تنها ستارگاني که با چشم برهنه ديده مي شد ) را بر اساس ميزان روشنايي يا قدر آنها دسته بندي کرد .سپس به هر يک از ستاره ها يکي از حروف کوچک يوناني را از آلفا تا امگا اختصاص داد .بعد از اين ۲۴ حرف به سراغ حروف کوچک لاتين رفت و هر يک از اين حروف را به جز j و u (که ممکن بود با i و v اشتباه شود ) به هر يک از ستاره هاي باقيمانده نسبت داد .
سپس به عنوان پسوند نام صورت فلکي را پس از اين حرف ذکر کرد . براي مثال نام درخشان ترين ستاره در صورت فلکي قنطورس alpha Centauri ذکر شد . در اين دسته بندي ستارگان يک صورت فلکي که بسيار به هم نزديک بودند و يا درخشندگي يکساني داشتند نام يکساني گرفتند . براي مثال در فهرست باير ۶ ستاره در قسمت گرز صورت فلکي جبار نام pi Orionis گرفتند که امروزه اين ۶ ستاره توسط منجمين با نام هاي &#۹۶۰;۱- ۶ Orionis تصحيح شده اند .
▪ سيستم نام گذاري Flamsteed
سيستم نامگداري باير محدوديت هايي داشت . از آن جمله مي توان به محدوديت در تعداد حروف يوناني و لاتين اشاره کرد . مشکلي که بيش از اين مسئله به چشم مي خورد ، دشواري بيش از حد در درجه بندي نور ستارگان کم نوري بود که با چشم برهنه به سختي ديده مي شد و مقايسه و دسته بندي بر اساس ميزان درخشنگي اين ستاره ها را دشوار مي ساخت .
John Flamsteed منجم درباري انگليسي در نامه اي به انجمن منجمين سيستم نامگذاري باير را به باد انتقاد گرفت و خواهان لغو آن شد.
او در اين نامه پيشنهاد کرد که به جاي حروف کوچک يوناني و لاتين از شماره استفاده شود و به جاي دسته بندي بر اساس روشنايي ستارگان يک صورت فلکي ، موقعيت ستاره در آن صورت فلکي از غرب تا شرق به عنوان معيار قرار گيرد . به اين معني که غربي ترين ستاره هر صورت فلکي با شماره ۱ مشخص شود و اولين ستاره اي که در شرق اين ستاره بيايد با شماره ۲ مشخص شود و به همين ترتيب تا شرقي ترين ستاره آن صورت فلکي .
براي مثال غربي ترين ستاره صورت فلکي قنطورس با نام ۱ قنطورس مشخص شد .
به اين ترتيب مي توان گفت که سيستم نامگذاري Flamsteed نسخه تصحيح شده اي از سيستم باير بود .
انجمن منجمين اين قاعده را پذيرفت با اين حال سيستم نامگذاري باير را نيز براي ستارگاني که با چشم به خوبي ديده مي شد معتبر دانست .به همين دليل بسياري از ستارگان که با چشم برهنه ديده مي شود نامهاي متفاوتي دارد براي مثال Deneb و Alpha Cygniو ۵۰ Cygni همگي نام هاي يک ستاره مي باشند .
۲) بخش دوم
▪ نسل جديد قوانين نامگذاري ستارگان
با ورود دروبين هاي نجومي به عرصه ، نامگذاري ستارگان وارد مرحله جديدي شد .دروبين هاي نجومي دنيايي نو از ستارگان را به منجمين معرفي کرد و نياز به قاعده اي جديد براي نامگذاري هر لحظه بيشتر حس مي شد . در همين موقع بود که انجمن منجمين و ستارشناسان تعداد انبوهي از کاتالوگ هاي نجومي را در مقابل خود يافتند که در آنها هر منجم بر اساس سليقه خود به نامگذاري ستارگان پرداخته بود .
گروهي ترتيب يافتن هر ستاره را معيار قرار داده بودند و گروهي مختصات و به خصوص ميل هر ستاره را و گروهي ديگر تاريخ کشف آن ستاره و گروهي رده طيفي و رنگ و ساير ويژگي هاي ستاره را معيار قرار دادند . اين تنوع تا حدي بود که براي يک ستاره گاه چندين اسم متفاوت يافت مي شد و اين خود کار را دشوار تر کرده بود .
انجمن ستارشناسان به منظور ايجاد وحدت ، مختصات هر ستاره بر حسب ميل و بعد به همراه سال کشف آن ستاره يا سال نشر آن اطلس را به عنوان معيار در نظر گرفت .
نامگذاري ستارگان دوتايي و چندگانه
دسته وسيعي از ستارگان را ستارگان دوتايي يا چندتايي تشکيل مي دهند .مولفه هاي يک مجموعه دوتايي يا چندتايي در صورتي که داراي فاصله قابل تشخيص از يکديگر باشند با استفاده از اعداد و بر اساس موقعيت غربي شرقي نام گذاري ميشوند . براي مثال Alpha Librae يک مجموعه دوتاي با مولفه هاي تميزپذير است .
مولفه غربي اين مجموعه ۱ Alpha- و مولفه شرقي Alpha-۲ نام ميگيرد . در اينگونه مجموعه ها با حرکت به شرق اين اعداد نيز بالاتر خواهند رفت.
در سيستم هاي چندتايي (يا همان سيستم هاي دوتايي ) هنگامي که مولفه هاي مجموعه به هم خيلي نزديک باشند درخشش مولفه ها معيار نام گذاري است به اين ترتيب که ستاره اي که پرنور ترين ستاره و مولفه اصلي مجموعه است با “A” و ستاره کم نور تر با “B” نام گذاي ادامه مييابد. براي مثال ستاره سيروس خود جزئي از يک مجموعه دوتايي است و ستاره همدم آن يک ستاره از نوع کوتوله سفيد ميباشد . به ستاره سيروس که با چشم برهنه به راحتي ديده ميشود مولفه “A” و کوتوله سفيد همدم آن عنوان “B” را به خود ميگيرد .
نامگذاري ستارگان متغير
نام گذاري اين ستارگان را مي توان بر اساس همان طرح مورد تائيد انجمن ستارشناسان انجام داد اما دلايل تاريخي حاکي از آن است که اين قاعده گاهي کار را بسيار دشوارتر خواهد کرد . بدين منظور براي نام گذاري دسته بزرگي از ستارگان يعني ستارگان متغير قاعده زير را برميگزينيم .
نخستين ستاره متغير کشف شده در هر صورت فلکي چنانچه بر اساس معيار باير و يا Flamsteed نامگداري نشده باشد با حرفR و به دنبال آن ، نام صورت فلکي خوانده ميشود . براي مثال نخستين ستاره متغير که در صورت فلکي Cetus يافت شد و بر اساس معيار باير و Flamsteed نامگذاري نشده بود R Ceti نام گرفت .
دومين ستاره کشف شده در آن صورت فلکي نام S و سپس T و همينطور تا Z را به خود مي گيرد . اين قاعده ۹ ستاره اول کشف شده را در هر صورت فلکي نامگذاري ميکند . براي ستاره ۱۰ ام به بعد نامRR و سپسRS و سپسRT و همينطور تا RZ سپس SS وST و همينطور تا SZ . آنقدر اين ترتيب را ادامه مي دهيم تا به ZZ برسيم .
اين مجموعه نيز ۵۴ ستاره متغير را در هر صورت فلکي نامگذاري ميکند . براي ادامه از AA شروع ميکنيم و به همان شکل قبل تا AZ و سپس BB تا BZ . اينقدر اين کار را ادامه مي دهيم تا با QZ برسيم . تا انجا ۳۳۴ ستاره نامگذاري شده است . براي ادامه از حرفV به همراه يک شماره که از ۳۳۵ شروع مي شود کار را دنبال ميکينيم . براي مثال V۳۳۵ , V۳۳۶,…
۲به نکته در اين نامگذاري توجه کنيد.اول اينکه QZ در اين مجموعه جايي ندارد و دوما اينکه توجه کنيد که هيچ گاه در اين نامگذاري حرف دوم بالاتر از حرف اول (در ترتيب الفبا ) نمي باشد . يعني هيچ گاه به عنوان مثالBA يا CB يا SR يا ... نداريم .
● سيستم نامگذاري در برخي از کاتالوگ هاي معروف
▪ BD numbers
اين نام مشخصه کاتالوگي است که در اواسط قرن ۱۹ توسط Bonner Durchmusterung تهيه شد .در اين مجموعه نام چند صد هزار ستاره با قدر روشن تر از ۱۰ گردآوري شده است . اين کاتالوگ حاوي موقعيت اين ستاره ها ميباشد و فهرستي نيز بر اساس همين موقعيت در اين کاتالوگ موجود مي باشد . اعداد کاتالوگ بر اساس شمارش ستارگان در يک ميل خاص از شمال به جنوب تعيين شده است . بنابراين BD numbers بيانگر ميل به همراه يک عدد بالارونده بر اساس شمارش ستاره در اين ميل خاص مي باشد . براي مثال BD+۳۱o۲۱۶ به معني ۲۱۶ ستاره در محدوده ميل +۳۱ و ۳۲ + مي باشد .BD محدوده ميل بين +۹۰ تا +۲۲ را پوشش ميدهد .
CD (Cordoba Durchmusterung) و CPD (Cape Photographic Durchmusterung)کار مشابهي را براي مناطق جنوبي تر انجام مي دهند .
▪ The Bright Star Catalog
ستارگان درخشان تر از قدر ۶.۵ با شماره اي که بر اساس افزايش بعد افزايش مي يابد مشخص مي شود . پيشوند HR و يا BS در جلوي اين شماره نوشته مي شود . براي مثال HR۱۰۹۹
▪ The Henry Draper Catalog
در اين کاتالوگ ستارگان درخشان تر از قدر ۸.۵ و کمي ضعيف تر بر اساس رنگ و رده طيفي دسته بندي و نامگذاري ميشوند . براي مثال HD۱۸۳۱۴۳
ستارگان دوتايي در کاتالوگ ها
ستارگان دوتايي بر اساس سيستم کاتالوگي به شکل زير نامگداري مي شوند . ابتدا يک شماره و سپس نام کاشف و يا به وسيله شماره آنها در هر يک از کاتالوگ هاي
the Burnham Double Star catalog (BDS)
Washington Double Star catalog
Aitken Double Star catalog (ADS)
نامگذاري مولفه هاي اصلي مجموعه هاي دوتايي همان طور که ذکر شد بر اساس درخشندگي و با استفاده از حروف A و B و ... نيز امري متداول است .
▪ The Guide Star Catalog
اين کاتالوگ حاوي نام و موقعيت ستارگاني است که داري موقعيت بسيار مناسب و قابل آدرس دهي است . سنسور هاي راهبري تلسکوپ فضايي هابل بر اساس آن کار ميکند و هدف اصلي تهيه اين کاتالوگ نيز همين بوده است ستارگان اين مجموعه ستارگان درخشاني نمي باشند و داراي قدري در حدود ۱۳ مي باشند.آسمان توسط اين ستارگان به قسمت هاي مختلف تقسيم مي شود و ستارگان در هر يک از اين منطقه ها شماره گذاري منحصر به آن منظقه را دارند .
براي مثال : GSC ۴۰۶۸ ۱۱۶۷
▪ کاتالوگ هاي اجرام غيرستاره اي
کاتالوگ هاي ديگري نيز موجود مي باشد که به فهرست کردن اجرام غير ستاره اي پرداخته است که از آن جمله ميتوان به :
Messier Catalog با مشخصه M New General Catalogue of Nebulae and Star Clusters با مشخصه NGC Index Catalog با مشخصه IC اشاره کرد .

رسوبگذاري يعني موادي که در اثر مراحل مختلف فرسايش ، خرد شده و در نتيجه عوامل مختلف ، حمل و نقل شده اند، بلاخره در محيطهاي مختلف رسوب مي کنند. بدين ترت ...

رسوبگذاري يعني موادي که در اثر مراحل مختلف فرسايش ، خرد شده و در نتيجه عوامل مختلف ، حمل و نقل شده‌اند، بلاخره در محيطهاي مختلف رسوب مي‌کنند. بدين ترت ...

رسوبگذاري يعني موادي که در اثر مراحل مختلف فرسايش ، خرد شده و در نتيجه عوامل مختلف ، حمل و نقل شده‌اند، بلاخره در محيطهاي مختلف رسوب مي‌کنند. بدين ترت ...

زندگي پدرش (سيد عباس معزالسلطنه) و مادرش (گوهرشاد حسابي) هر دو اهل تفرش بودند. او چهار سال اول دوران کودکي‌اش را در تهران سپري نمود. سپس به همراه والد ...

هر گاه واکنشهاي هسته اي هسته ستاره متوقف شوند، ستاره به مرحله مرگ وارد و ساختارش ناپايدار مي شود. ستاره اي با جرم نسبتاً کم در طي ميلياردها سال، آهسته ...

اگر در شب پر ستاره در فضاي آزاد قرار بگيريد متوجه خواهيد شد که ستارگان تغيير مکان مي دهند. اگر به مدت چند دققه به ستاره يا گروه ستارگان خاصي از نزديک ...

نزديک ترين ستاره به ما بعد از خورشيد «پروکسيما- قنطورس» نام دارد که در فاصله يي برابر ۲ ۴ سال نوري از ما واقع شده است. اما ميلياردها ستاره يي که در که ...

و السماء و الطارق(۱) وما ادراک ما الطارق(۲) النجم الثاقب(۳) قسم به آسمان، و قسم به طارق آن. و تو چه مي داني طارق آسمان چيست! وطارق همان ستاره درخشان ا ...

دانلود نسخه PDF - نام گذاري ستارگان