up
Search      menu
مذهب و عرفان :: مقاله منطق PDF
QR code - منطق

منطق

زبان و منطق در انديشه اسلامي

اگرچه واژه عربي منطق معادل واژه Logic است اما براي فلسفه زبان، واژه اي وجود ندارد. با توجه به اين نکته فيلسوفان سعي داشتند مسائل مربوط به فلسفه زبان را حل کنند، اما آنها اين کار را يا در زمينه مقالات منطق يا دستور زبان انجام مي دادند. سعي نداريم اين مطلب را با عنوان فلسفه زبان مطرح کنيم، اما بيشتر مطالب ارائه شده در بخش هاي گوناگون تفکر اسلامي در توضيح آن خواهد آمد.
الف) اولين ترجمه ها: مسيحيان سرياني از روش تدريسي استفاده مي کردند که عبارت بود از تفسيري ناقص از سبک اسکندري. اين روش تدريس در زمان استيلاي اعراب تحت حکومت اميه بدون وقفه ادامه يافت (۷۵۰۶۶۱). در طول اين مدت مسلمانان توجه چنداني به آن نشان ندادند.
با روي به کار آمدن خليفه عباسي (۷۵۰ ۶۶۱) علائمي از توجه و علاقه مندي جامعه نخبگان حاکم به فلسفه ديده شد.
به دنبال اين مساله، مترجمان ابتدا مطالعات فلسفي سرياني را به عربي ترجمه کردند و سپس به متون ارسطويي و حاشيه نويسي هاي عهد عتيق روي آوردند. نمونه اي از ترجمه ارسطويي، ترجمه رسالاتي در زمينه منطق از ابن مقفع (۷۵۶) است که احتمالا از زبان سرياني و سپس پهلوي به دست وي رسيده است (احتمالا از متون بسيار کهن مربوط به فلسفه). اين رساله اشاره اي دارد به ايسا غوجي (رساله اي از فورفوريوس) سپس به دسته بندي و تفسير ها و سپس به بخش مقدماتي اولين نظريه هاي تحليلي در مورد استدلال قياسي مي پردازد. (دانش پژوه ۱۹۷۸)
اين تر جمه با منطق کهن لاتين غربي تطابق دارد (۱۹۹۶ Pines) البته بايد به اين نکته توجه داشت که تفاوت هاي عمده اي بين منطق عربي و منطق کهن و سنتي لاتين به چشم مي خورد.
ابتدا ترجمه هاي سرياني از متون منطق ارسطويي در تمام اين دوران در دسترس بوده است، بنابراين انديشمنداني نيز بوده اند که نسبت به مطالب موجود در ارغنون نظر مساعدي نشان داده اند. بلافاصله پس از ترجمه ابن مقفع، انديشمندان ديگري آثار ارسطو را به طور کامل به عربي ترجمه کردند. به عنوان نمونه کاملا آشکار است که خليفه المهدي (۷۸۵۷۷۵) مترجماني را به کار گرفته بود تا موضوعات و سفسطه هاي مغالطه اي را احتمالا براي گفت وگوي بين مذاهب ترجمه کنند.
در قرن نهم تلاش مترجمان شدت بيشتري گرفت و تا سال ۸۳۰ گروهي از مترجمان به طور نامنظم با ا بويوسف يعقوب و اسحاق الکندي (۸۷۰) هم آهنگ بودند. الکندي تحقيق کوتاهي از کل ارغنون ارائه کرد و ديگر مترجمان آثار زير را عرضه کردند.
خلاصه تفسير مقولات، خلاصه تفاسير و نسخه جديدي از مقاله هاي سوفسطايي و احتمالا اولين ترجمه علم معاني و بيان.
چندي بعد، احتمالا از سال ۸۵۰، مترجمان بزرگ مسيحي سرياني از قبيل حنين بن اسحاق (۸۷۳) و اسحاق بن حنين (۹۱۰) ترجمه دقيقي از آثار را شروع کردند. ازجمله ارغنون که به طور کلي از ترجمه سرياني استفاده شده بود و برخي از آنها به زمان قبل از پيروزي اعراب مربوط مي شود. يکي يا هر دو آنها اطلاع دقيقي در دسترس نيست.
«مقولات» را ترجمه کرد. اسحاق «تفسيرات» را ترجمه کرد. حنين با همکاري فردي ديگر تحليل هاي اوليه را ترجمه کردند. پدر و پسر هم احتمالا با کمک همديگر دستي در ترجمه جديد سرياني تحليل هاي پسين داشته اند و اسحاق ترجمه اصلاح شده اي را از مباحث (Topics) و علم معاني و بيان ارائه کرد.
با وجود اين دستاوردها گروه حنين به طور آشکار از ارسطو پيروي نمي کند. حنين شخصا به جالينوس نشان مي داد و آگاهي ما از آثار بزرگ منطق (جالينوس) صرفا از توجه و ستايش حنين از او ناشي مي شود.
ب) فلسفه ارسطويي فارابي: پس از مدت کوتاهي فلسفه بغداد تحت تاثير عميق گروهي قرار گرفت که خود را پيرو فلسفه ارسطو مي دانستند و معتقد بودند آموزش حقيقي ارسطو پس از مدتي گسستگي بايد مجدد بنا گردد. پيشتازان اين جنبش ابوبشرمتا بن يونس مسيحي (۹۴۰) و همکار جوان تر و مسلمان او ابونصر فارابي (۹۵۰) بودند. ابوبشر کتاب هاي فن شعر و تحليل هاي پسين را ترجمه و به ارغنون عربي اضافه کرد. او و همکارانش همچنين هر کدام بخش هايي از ارغنون را جداگانه تفسير کردند.
ابوبشر با صبر و حوصله تمام مطالب مربوط به تاريخ منطق عربي را مطالعه کرد و معتقد بود بايد عرب زبانان، منطق يوناني را بياموزند. در يک مناظره درباره شايستگي هاي دستوري و منطق که جهت سرگرم کردن وزير جمع آوري شده بود ابوبشر با جواني بي پروا و زنده دل به نام سيرافي مواجه مي شود که وي را با لطافت هاي دستور زبان کاملا عاجز کرده بود. ابوبشر در پاسخ مي گويد: اين دستور زبان است و من آن را مطالعه نکرده ام. منطق دان نيازي به دستور ندارد، ولي يک زبان شناس به منطق نياز دارد، چراکه منطق در مفهوم تامل مي کند و دستور در بيان. بنابراين اگر منطق دان با بيان سر و کار يابد، امري تصادفي است. حال مفهوم از بيان متعال تر است و بيان از مفهوم متواضع تر.
ديدگاه ابوبشر در مورد رابطه زبان و منطق انتقادات شديد سيرفي را به دنبال داشت. نظرات گوناگوني در مورد سودمندي مباحث فوق مطرح مي شود، اما آنچه مسلم است ترديد در سودمندي منطق ارسطويي است که آشکار مي گردد.
ديگر انديشمندان مسلمان جلوتر از سيرافي گام نهادند و مطالعه منطق بي دينان را به دليل ارتباط آن با متافيزيک از نظر دور نمي دارند. به عنوان مثال يکي از دانشمندان معتقد به ايمان گرايي چند سال بعد اين گونه ادعا کرد که دسترسي به شرور خود امري ناپسند است.
فارابي، همکار جوان تر ابوبشر، يکي از محققان برجسته پروژه ارسطويي بود. وي در مورد مساله ارتباط منطق و زبان، ديدگاهي ظريف تر نسبت به ابوبشر مطرح مي کند. او همچنين ادعا کرد که منطق ناگزير از بررسي مباحث به کار گرفته شده در فلسفه حقوق و الهيات است. يک قرن بعد اين ادعا دوباره توسط ابوحامد غزالي مطرح شد و مطالعه منطق در مکتب خانه را معرفي کرد.
فارابي براي اثبات ادعاي خود اقدام به تحرير رساله اي کوتاه در منطق نمود که در آن مباحث دين شناسان و قياس هاي حقوقي حقوقدانان به عنوان قياسي منطقي منطبق بر اصول سنتي را تفسير کرد. اما توجه اساسي فارابي به پروژه ارسطويي به ارائه تفسير هايي بر کتاب ارغنون منجر شد متاسفانه بسياري از آنها از بين رفته که بيانگر بهترين دستاورد مطالعات منطق ارسطويي در زبان عربي است.
تلاش او در اين زمينه باعث ارائه گزيده اي واحد از نظريات غيرمنسجم ارسطويي گرديد و اين امر وابستگي وي را به التزام تفسير متون کهن نشان مي دهد. برتري مباحث فارابي از تفاسير نوشته شده در مورد ارسطو کاملا مبرهن است.
او حقيقتا اولين متفکر مستقل در منطق عربي است؛ حقيقتي به يادماندني که به واسطه ابوعلي سينا معلم ثاني (پس از ارسطو) به وي اعطا گرديده بود. ابوعلي سينا قياس منطقي خود را مطرح و همچنين موارد مورد اختلاف با فارابي را ارائه کرد.
در همان زمان که ابوعلي سينا در شرق فعاليت مي کرد، فارابي با سنتي در ارتباط بود که بر مسائل تفسيري در ارغنون متمرکز بود و اين سنت به اوج خود رسيده بود. در همان زمان بود که ترجمه هاي تفسيري سنگيني بر ارغنون نوشته و همين امر موجب شد ارغنون براي کثيري از منطق شناسان عرب پس از آن غيرسودمند جلوه کند.
نقطه عطف اينجاست که سنت فارابي کار خود را بر آثار ارسطويي ادامه داد، اگرچه اين امر بيشتر در جهت مقابله با مباحث مطرح شده توسط ابوعلي سينا ادامه يافت. در مقابل سنت ابوعلي سينا به متون ارسطويي توجهي نداشت.
سنت ارسطويي اواخر قرن دوازدهم سريع کنار رفت. آخرين فضاي امن براي فارابي اسپانيا بود و آثار ابن رشد به عنوان تفسير مباحث ارسطو با توجه به روش نقادي ابوعلي سينا بيشتر قابل فهم بود.

رياضيات فازي يک فرا مجموعه از منطق بولي است که بر مفهوم درستي نسبي، دلالت مي کند. منطق کلاسيک هر چيزي را بر اساس يک سيستم دوتائي نشان مي دهد ( درست يا ...

زماني که در سال ۱۹۶۵ پروفسور لطفي زاده، استاد ايراني الاصل دانشگاه برکلي، اولين مقاله خود را در زمينه فازي تحت عنوان مجموعه هاي فازي (FUZZY TEST) منتش ...

زماني که در سال ۱۹۶۵ پروفسور لطفيزاده، استاد ايرانيالاصل دانشگاه برکلي، اولين مقاله خود را در زمينه فازي تحت عنوان مجموعه هاي فازي (FUZZY TEST) منتشر ...

پروفسور لطفي زاده، دانشمند ايراني تبار و مبدع منطق فازي، روز سه شنبه سوم مي 2005 به دعوت كانون مهندسين و متخصصين ايراني در آلمان و دانشگاه فني برلين ح ...

پارادوکس، ناسازنما يا متناقض‌نما به هر گزاره يا نتيجه‌اي گفته مي‌شود که با گزاره‌هايِ قبليِ گفته شده در همان نظريه يا دستگاهِ نظري، و يا با يکي از باو ...

اشاره: آيات قرآن كريم و احاديث پيشوايان معصوم، از يك سو به نكوهش دنيا پرداخته و از ديگرسو نظام عالم را به حق دانسته و گاه بر بهره گيري از آن تاكيد ورز ...

● ويژگي هاي زنان برتر در قرآن در سوره ي تحريم آمده است : «عَسي رَبُّهُ» «عَسي» با (عين) و (سين) يعني اميد است . اميد است پروردگار پيغمبر «إِنْ طَلَّقَ ...

چکيده بر اساس آموزه هاي اسلامي، شريعت به لحاظ زمان و مکان ثابت است؛ امّا روابط اجتماعي متعلّق آن پيوسته در حال دگرگوني است. با اين وضع، چگونه مي توان ...

دانلود نسخه PDF - منطق