up
Search      menu
داروها :: مقاله منشاء داروها PDF
QR code - منشاء داروها

منشاء داروها

مراحل توليد دارو

بيماري و دارو
کشف داروهاي جديد و مراحلي که از کشف تا عرضه آنها به بازار دارويي طي مي‌شود، موضوع جالبي است. امروزه آگاهي دقيق از ساز و کار بيماريها براي دستيابي به داروهاي جديد امري ضروري محسوب مي‌شود. در واقع مي‌توان گفت که هر بيماري حاصل به هم خوردن نظم طبيعي يکي از چرخه‌هاي فعاليت بدن است، بنابراين با دانستن اينکه کدام چرخه بدن از نظم طبيعي خود خارج شده است، مي‌توان دارويي را به کار برد که دوباره آن را به حالت اوليه باز گرداند.
منشاء داروها
بطور کلي داروها از نظر منشاء به سه گروه طبيعي، نيمه صناعي و صناعي تقسيم مي‌شوند.
داروهاي طبيعي
داروهاي طبيعي داروهايي هستند که از منابع طبيعي به دست مي‌آيند. اينگونه فرآورده‌ها يا به صورت خام مصرف مي‌شوند، مثل عصاره گياه آلوئه براي درمان بيماريهاي پوستي يا جگر براي درمان بيماريهاي شب کوري و يا شامل مواد شيميايي خاصي هستند که از فرآورده خام طبيعي استخراج و سپس به عنوان دارو مصرف مي‌شوند، مثل مورفين که از ترياک استخراج مي‌شود و انسولين که از لوزالمعده گاو يا خوک به دست مي‌آيد. در مورد اين گروه از داروها، براي کشف داروي جديد به سراغ طب سنتي کشورهاي مختلف مي‌روند. در طب سنتي، خواص گياهان و فرآورده‌هاي مختلف جانوري شرح داده شده است. دانشمندان با روشهاي علمي به بررسي آزمايشگاهي خواص ذکر شده در مواد خام مي‌پردازند. اين بررسيها ممکن است در شرايط خارج از بدن موجودات زنده (مثل بررسي اثرات ضد ميکروبي در محيط هاي کشت) يا در شرايط داخل بدن (شامل بررسي اثر پس از کاربرد در جانوران آزمايشگاهي) انجام شوند. در صورتي که فرآورده خام، موثر تشخيص داده شود، به روشهاي گوناگون ترکيبات مختلف موجود در آن را تفکيک و تخليص مي‌کنند و سپس مي‌کوشند تا ساختار شيميايي اين ترکيبات خالص شده را (که به دست آوردن مقادير ناچيزي از آنها اغلب مستلزم ساعتها کار طاقت فرساست) شناسايي کنند.
براي اين کار از روشهاي مختلف دستگاهي نظير تهيه طيفهاي تشديد مغناطيسي هسته (NMR)، طيف جرمي (MS)، طيف فرابنفش (UV) و فراسرخ (IR)، اثر بر نور قطبيده (چرخش نوري)، کروماتوگرافي با عملکرد بالا (HPLC) و ... استفاده مي‌شود. به اين ترتيب با تلفيق مجموعه اين مدارک که هر يک گوشه‌اي از اطلاعات ضروري را براي تعيين ساختار شيميايي ماده فراهم مي‌آورند و مقايسه آنها با ساختارهاي شناخته شده، ساختار شيميايي مواد مورد نظر را شناسايي مي‌کنند. در مرحله بعد مجدد آزمونهاي بررسي اثرات دارويي بر هر يک از ترکيبات خالص انجام مي‌گيرد تا ترکيب موثر شناسايي و به عنوان ماده دارويي عرضه گردد.
داروهاي نيمه صناعي
داروهاي نيمه صناعي با ايجاد تغييرات شيميايي بر داروهاي طبيعي به دست مي‌آيند. اين تغييرات با هدف افزايش قدرت دارو، کاهش عوارض جانبي، بهبود خواص فيزيکي و شيميايي و ... انجام مي‌شوند. گاه داوري به دست آمده از منابع طبيعي داراي نقايصي است که با انجام تغييرات جزئي روي ساختار شيميايي آن مي‌توان نقص موجود را برطرف کرد. مثلا پني‌سيلين حاصل از قارچ پني‌سيليوم در اسيد معده تخريب مي‌شود و نمي‌توان آن را به صورت خوراکي مصرف کرد، ولي با انجام تغييراتي کوچک در گروههاي جانبي هسته پني‌سيلين، داروهاي پادزي آموکسي‌سيلين، آمپي‌سيلين و پني‌سيلين V بدست مي‌آيند که نسبت به محيط اسيدي معده مقاومند و از راه خوراکي به مصرف مي‌رسند.
براي دستيابي به داروهاي جديد نيمه صناعي بايد تغييراتي حساب شده و قاعده‌مند روي ساختار شيميايي ماده طبيعي ايجاد کرد و سپس نتيجه اين تغييرات را روي اثر دارو بررسي نمود. اينگونه مطالعات منجر به کشف رابطه ساختمان و اثر در يک ماده دارويي مي‌شود. دارويي که از طبيعت به دست مي‌آيد، در بدن اثرات مختلفي دارد. براي مثال مورفين نمونه جالبي از اين مطلب است. اين دارو داراي اثرات ضد درد، تسکين دهنده سرفه، ايجاد يبوست، اعتيادآوري و ... مي‌باشد. محققان مي‌کوشند تا با دستکاري در ساختار مورفين داروهايي تهيه کنند که هر يک از اثرات فوق را به تنهايي و بدون دارا بودن خاصيت اعتياد آوري دارا باشند. در راستاي اين کوششها داروهاي بوپرنورفين با اثر ضد درد عالي و اعتيادآوري اندک، دکسترومتورفان با اثر ضد سرفه و بدون اثر ضد درد و اعتياد آوري و ديفنوکسيلات با اثر ضد اسهال، بدون اثر ضد سرفه و اعتياد آوري خيلي جزئي ساخته شده‌اند.
داروهاي صناعي
با پيشرفت علم شيمي، به ويژه دانش شيمي آلي وپيدايش روشهاي گوناگون سنتز مواد، هم اکنون ميليونها ترکيب شيميايي ساخته شده وجود دارند و بدون اغراق همه روزه دهها ترکيب جديد ديگر نيز ساخته مي‌شوند. از ميان اين ترکيبات بطور تصادفي يا آگاهانه، موادي که داراي اثرات درماني هستند، انتخاب مي‌شوند. اين گونه داروها را که به طريقه شيميايي سنترشده‌اند، داروهاي صناعي مي‌نامند. براي مثال دانشمندي به نام دوما که به مطالعه روي رنگها مشغول بود، متوجه شد که گروهي از موشهاي آزمايشگاهي که به طور اتفاقي نوعي رنگ قرمز به نام پرونتوسيل را خورده بودند، در برابر عفونت مقاومت يافته‌اند. با بررسي بيشتر خاصيت ضد باکتريايي رنگ فوق مشخص گرديد و بر اساس آن گروهي از داروهاي ضد باکتري به نام سولفوناميدها ساخته و عرضه شدند که از آن ميان مي‌توان به پادزيهاي معروفي چون کوتريموکسازول و سولفاستاميد اشاره کرد.
در گروه داروهاي صناعي مي‌توان براي درمان يک بيماري، اثر تمامي مواد شيميايي شناخته شده را روي آن بررسي کرد. ولي با توجه به تعداد بيماريها و کثرت فراوان مواد شيميايي اين کار عملا غير ممکن است. بنابراين با توجه به اينکه اثر يک ماده ناشي از ساختار شيميايي آن است (رابطه ساختمان و اثر)، محققان حدس مي‌زنند که ممکن است گروههاي خاصي از مواد شيميايي روي يک بيماري خاص موثر باشد. لازم به ذکر است که اين حدس با توجه دقيق به ساز و کار بيماري و ساختار شيميايي مواد و غالبا با استفاده رايانه انجام مي‌گيرد. به اين ترتيب اثر مواد مورد نظر را در آزمايشگاه روي آن بيماري آزمايش مي‌کنند. ممکن است اين بررسيها به کشف ماده اي موثر بيانجامند و يا اصلا بي‌نتيجه باشند. براي مثال داروي AZT که تا حدودي بر ويروس مولد بيماري ايدز موثر بوده است، به اين شيوه يافت شد. AZT ماده‌اي بود که سالها قبل ساخته شده و کنار گذاشته شده بود تا اينکه در شمار ترکيبات مورد آزمايش روي ويروس ايدز انتخاب گرديد و موثر بودن آن اثبات شد.
روش الگوبرداري از ساختمان بدن
راه ديگر کشف داروهاي جديد، الگوبرداري از ساختمان بدن است. براي مثال هيستامين يکي از موادي است که بطور طبيعي در بدن ساخته مي‌شود و در اندامهاي مختلف کارهاي مختلفي انجام مي‌دهد. اين ماده درپوست باعث خارش مي‌شود، رگهاي بيني و چشم را گشاد مي‌کند، منجر به احتقان و عوارض ناشي از آن مثل آبريزش از بيني و سرخي چشم مي‌گردد. در معده روي سلولهاي کناري معده اثر کرده و تحريک ترشح اسيد را باعث مي‌شود. هيستامين در هر يک از اين اندامها گيرنده مخصوص به خود را دارد که از اين ميان گيرنده‌هاي موجود در رگها و پوست (گيرنده‌هاي H1) با هم مشابهند و با گيرنده‌هاي موجود در جدار معده (گيرنده‌هاي H2) متفاوت مي‌باشند. دانشمندان با در نظر گرفتن ساختار مولکولي هيستامين دو گونه از داروهاي آنتي‌هيستاميني را طراحي کرده‌اند.
اينگونه داروها با اشغال گيرنده‌هاي هيستاميني به طور اختصاصي باعث مهار آنها و جلوگيري از تحريک مي‌شوند. گروه اول داروهاي آنتي‌هيستاميني هستند که در مواردي نظير سرماخوردگي همراه با آبريزش بيني و يا خارش بکار مي‌روند و اثري روي معده ندارند، از جمله داروهايي نظير کلرافنيرامين، پرومتازين، هيدروکسي‌زين، پيريلامين و غيره. گروه دوم آنتي‌هيستامينهايي هستند که گيرنده‌هاي هيستاميني معده را مهار مي‌کنند و به دنبال آن باعث مهار ترشح اسيد مي‌شوند. اين گروه در درمان زخمهاي معده و اثني‌عشر مورد استفاده قرار مي‌گيرند مثل سايمتيدين، رانيتيدين، فاموتيدين و غيره. کشف اثرات درماني يک ترکيب شيميايي، تازه آغاز راهي ست که ممکن است ساليان سال به طول بيانجامد.
مراحل بررسي ايمني دارو
نکته در اينجاست که يک ماده دارويي همانطور که اثرات درماني از خود نشان مي‌دهد، ممکن است داراي اثرات مخرب و سمي ديگري نيز باشد. براي اطمينان از ايمني کاربرد دارو در انسان ترکيبات شناسايي شده، بايد از 4 مرحله آزمون و بررسي، با موفقيت بگذرند:
مرحله اول
آزمون بي‌خطر بودن و سميت دارو قبل از کاربرد باليني آن است. در اين مرحله که 2 تا 3 سال به طول مي‌انجامد اثرات دارو روي جانوران مختلف و جنيني جانوران باردار بررسي مي‌شود. امروزه سعي مي‌شود از شيوه‌هاي کشت بافتي و نمونه‌سازي رايانه‌اي براي کاهش کاربرد جانوران آزمايشگاهي در اين مرحله استفاده شود، .ولي ارزش پيش‌بيني کننده اين روشها هنوز بسيار محدود است. آزمون سميت پيش باليني به ازاي هر داروي موفق عرضه شده به بازار به طور متوسط حدود 41 ميليون دلار خرج بر مي‌دارد و ممکن است تحليل اطلاعات به دست آمده تا 5 سال زمان ببرد. اگر ماده دارويي در حيوانات و جنين آنها اثر سوئي نشان ندهد، وارد مرحله بعدي مي‌شود.
مرحله دوم
مرحله ارزيابي دارو در انسان است که طي آن سرنوشت دارو در بدن افراد سالم داوطلب و اثر بدن بر دارو (فارماکوکينتيک) مورد بررسي قرار مي‌گيرد. اين مرحله نيز ممکن است حدود 2 سال به طور بيانجامد و معمولا به سبب وجود قوانين سخت در مورد آزمون داروهاي جديد روي انسان در کشورهاي پيشرفته، با دشواريهاي خاصي مواجه است. اگر دارو در اين مرحله نيز با مشکل خاصي مواجه نشود، به مرحله سوم راه مي‌يابد.
مرحله سوم
اين مرحله که 3 تا 5 سال به طول مي‌انجامد، دارو به تعداد معدودي از بيماران داده مي‌شود تا اثرات آن روي بيماري در انسان مشخص شود. در صورتي که دارو در اين مرحله نيز نتايج مطلوبي به دست دهد، مجوز ورود به بازار را دريافت خواهد کرد و در سطح وسيع عرضه مي‌شود. از اين پس دارو در بوته آزمون چهارم يا مرحله پس از فروش قرار مي‌گيرد.
مرحله چهارم
در اين مرحله عکس‌العمل نژادها و گروههاي مختلف جمعيتي در برابر دارو مورد ارزيابي قرار مي‌گيرد و متخصصان پزشکي در سراسر دنيا در صورت مشاهده هر گونه عارضه‌اي آن را به سازمان بهداشت جهاني گزارش مي‌دهند. در صورت مضر تشخيص داده شدن دارو، بسرعت آن را از سطح بازار دارويي جمع‌آوري مي‌کنند. بر اين اساس همه ساله از بين ترکيبات مختلفي که داراي اثرات درماني مي‌باشند، در هر مرحله تعداد زيادي از انها به دلايل مختلف از گردونه پژوهش خارج مي‌شوند و از ادامه مرحله بعدي تحقيق باز مي‌مانند. همچنين داروهاي بسياري با مشخص شدن اثرات سوء آنها، پس از توزيع وسيع از فهرست داروهاي رايج حذف مي‌شوند و داروهاي متعددي نيز همواره در شرف حذف هستند، براي مثال مي‌توان به داروي دي‌پيرون يا نوارلژين اشاره کرد که به دليل عوارض خوني شديد، امروزه ديگر کاربردي ندارد.
به اين ترتيب تخمين زده مي‌شود که براي عرضه هر داروي جديد به بازار حدود پنج تا ده هزار مولکول جديد ساخته و بررسي مي‌شوند و هزينه‌اي بالغ بر 240 ميليون دلار صرف مي‌گردد.
عوارض جانبي و اثرات ناخواسته داروها
با وجود مراحل متعدد و موشکافانه بررسي ايمني کاربرد مواد دارويي و قوانين سخت دريافت مجوز براي توليد و توزيع گسترده، داروها عاري از اثرات ناخواسته نيستند. برخي از اين عوارض که خطرات کمتري دارند ناشي از گسترش و تشديد اثرات شناخته شده دارو مي‌باشند و قابل پيش‌بيني هستند، ولي گروه ديگر ممکن است تا زماني که دارو به طور گسترده و به مدت طولاني وارد بازار دارويي نگرديده است، شناسايي نشوند. اين گروه از اثرات خطرناکترند و بنابراين آگاهي از آنها براي پزشک اهميت دارد. برخي از واکنشهاي اين گروه جنبه آلرژيک (حساسيت‌زا) دارند و برخي ديگر نيز که به واکنش ايديوسنکراتيک موسومند، داراي ريشه‌هاي وراثتي مي‌باشند.
ايديوسنکرازي در اصطلاح به هر گونه واکنش پذيري غير عادي با منشا ژنتيکي نسبت به عوامل شيميايي اطلاق مي‌شود. اين واکنشها ممکن است به صورت حساسيتهاي بسيار شديد و گاه مرگبار نسبت به دوزهاي اندکي از يک دارو و يا عدم پاسخدهي حتي نسبت به دوزهاي بسيار بالاي دارو آشکار شوند. براي مثال حدود 10 درصد از مردان سياهپوست بر اثر نقص ژنتيکي آنزيمي به نام گلوکز 6- فسفات دهيدروژناز (G6PD) با دريافت داروي پريماکين دچار نابودي شديد گلبولهاي قرمز و کم خوني خطرناک حاصل از آن مي‌شوند. در مقابل گروهي از افراد به دليل اختلاف ژنتيکي گيرنده‌هاي دارويي خود، نسبت به عملکرد ضد انعقادي داروي وارفارين مقاومت دارند.

● پزشکي هسته اي بهتر از راديو درماني تصويربرداري به طريق هسته اي و تزريق و خوردن داروهاي هسته اي به هيچ وجه براي بدن مضر نيست. مواد راديواکتيوي که در ...

پزشكي هسته اي بهتر از راديو درماني پزشكي هسته اي شاخه اي از علم پزشكي است كه در آن از مواد راديواكتيو براي تشخيص و درمان بيماري استفاده مي شود. مواد ر ...

داروهاي رواني داروهايي که تصادفاً براي مقاصد ديگري مناسب شناخته شدند تا بيش از دهه 1905 بيماري هاي رواني با دارو قابل درمان نبودند. افراد مبتلا به شيز ...

داروهاي دريايي Sea Drugs ترکيبات فعال و مهمي هستند با شبکه هاي اتمي حيرت انگيز و شاخه داري که هيچ داروسازي تاکنون انديشه و روياي ساختن آنها را به ذهن ...

در سالهاي اخير داروهاي جديدي به ليست داروهاي ضد صرع (ضد تشنج) افزوده شده است. اين داروهاي جديد از تعديل داروهاي قديمي و فرمولاسيون يا از تأثير روي ميز ...

داروهاي ضدافسردگي داروهايي هستند که براي درمان افسردگي حاد و برخي شرايط ديگر (مثل اختلال شخصيت و اختلال اضطراب) مورد استفاده قرار مي گيرند. تأثير اين ...

«آيا مي دانستيد با خوردن دانه هاي سيبي که ما هر عدد را ۱۰۰هزار تومان مي فروشيم، ضريب هوشي شما ۸۰درصد افزايش پيدا مي کند؟» مي گوييد اين آگهي واقعيت ندا ...

استفاده از دکسمدتوميدين به جاي ميدازولام در بيماران بد حال داروهاي آگونيست گاماآمينوبوتيريک اسيد، ازرايج ترين داروهاي سداتيو مورد استفاده در بيماران ب ...

دانلود نسخه PDF - منشاء داروها