up
Search      menu
مذهب و عرفان :: مقاله مناقب خواني PDF
QR code - مناقب خواني

مناقب خواني

هر صدايي مي گويد؛ عشق

آئين هاي عاشورايي ريشه در اعتقادات مردم کشورمان دارند. اين آئين ها آنقدر گسترده هستند که پژوهشي نه در حد مقاله و کتاب بلکه مجموعه کتاب هايي چند جلدي را مي طلبند. اغلب جهانيان سوگواري و آئين هاي عاشورايي را با تعزيه مي شناسند. با اين حال آئين هايي همچون مقتل خواني، مناقب خواني، مناجات خواني، چاووش خواني، علم گرداني و ... از واقعه عاشورا تأثير گرفته اند و در طي اعصار و قرون توسط مردم برپا شده اند. محتوا و ساختار بسياري از اين آئين ها به همديگر شبيه است. اما در مواردي نيز به تناسب شرايط اقليمي و جغرافيايي با همديگر تفاوت هايي دارند. با اين حال آنچه از مؤلفه هاي همه اين آئين ها پيداست، روايت تاريخي، مذهبي، معنوي و معرفت شناختي است. حس و شور و تکرار حماسه در درونمايه بسياري از اين آئين ها به شيوه اي زيبايي شناختي به تفسير درمي آيد و متضمن بزرگ ترين آموزه هاي ديني و اخلاقي است. برپايي آئين باعث مي شود که انسان با دلش به تفسير عشق بپردازد و ايثار، جوانمردي، ايمان، دادخواهي و ظلم ستيزي را با روح و ضمير تأويل کند. از سوي ديگر با نگاهي به آئين هاي عاشورايي به تعامل تاريخ با واقعه جانسوز کربلا پي مي بريم. به دغدغه شاعران برجسته پارسي و بيان اين واقعه با زبان شعر، به مورخان عاشقي که دور از چشم حکام به ثبت اين واقعه مي پرداختند و مردم که به عنوان روح شفاهي تاريخ در طول اعصار و قرون آمدند، رفتند و با گريه هاي خود، دل هايشان رابه محکم ترين تکيه گاه هستي و توسل به خاندان آل محمد(ص) سپردند.
مناقب خواني
مناقب خواني گونه اي از ستايشگري مذهبي و روايات حماسي، آئيني مذهبي و هنري است که به شکل تلويحي و ضمني انجام شده است. منقبت خوان به لحاظ واژه شناسي تاريخي به مداح شيعه گفته مي شود. مناقب خوانان در مجالسي که در مساجد يا تکايا برپا مي شد به منقبت خواني مي پرداختند. براساس تاريخ منقبت خوانان مبلغان ديني و مذهبي بوده اند که به نقل و صوت و مدح و بيت، ارادات خود را به امام حسين(ع) و خاندان عصمت و طهارت ابراز مي کردند.
منقبت خواني با آغاز شعر پارسي شکوفاشد و به اين ترتيب بسياري از آثار آوايي و شفاهي منقبت خواني از کلام بافر و باشکوه شاعران برجسته ادب پارسي که دلباخته خاندان عصمت و طهارت بودند، تأثير گرفت و در ميان مردم زمزمه شد. مدح رشادت هاي شهداي کربلا، جوانمردي هاي حضرت عباس(ع) و شخصيت الوهي و متعالي حضرت امام حسين(ع) در صدا و آواي منقبت خوانان به گوش مردم مي رسيد و دل هاي آنان را به سرچشمه معرفت گره مي زد.
پس از اين ايام مناقب خواني جزو آئين هاي عاشورايي و نيايشي مردم شد و همواره با صوت و لحن زيبايي هاي معنوي و لفظي کلام نسل به نسل و سينه به سينه انتقال يافت. اشعار مدح و منقبت امام حسين(ع) و خاندان آل محمد(ص) از همان دوران سامانيان در کلام دلباختگان معصومين ظهور پيدا کرد و در زمان غزنويان و سلاجقه فراگير شد. با اين حال اين حکام بويژه غزنويان با اين آثار آئيني مخالفت مي کردند و اين اشعار در زمان آل بويه به اوج و شکوفايي رسيد و در زمان صفويه به شيوه اي منظم و پويا در ميان مردم رواج يافت. با اين حال در ادبيات عرب نيز شاعران مشهوري از جمله کميت ابن زيد اسدي، دعبل خزاعي و سيد حميري، مدح و منقبت را رواج دادند و به اين ترتيب تاريخچه آئين مناقب خواني با ادبيات عاشورايي و سابقه اي ديرين گره مي خورد.
هوشنگ جاويد نويسنده کتاب «مناقب خواني» در بخشي از اين کتاب چنين مي نويسد: «گذشتگان ما فضيلت شنيدن و فضيلت ديدن را خوب مي دانستند، وقتي که نگاه مي کنيم به گستره هاي نغمات آوايي در کشور خودمان، به يک اقيانوس بر مي خوريم، اقيانوسي که از خليج فارس شروع مي شود و تا درياي خزر ادامه پيدا مي کند. منقبت نخل قد کشيده علي(ع) است بر آسمان ايمان در طول تاريخ، گام هاي مرد عدالت، رادي وجوانمردي است در عصر پر از بيگانگي. منقبت صدايي است که زنجير هاي ستم را از هم مي درد. منقبت، حکايت مردي را آواز مي دهد که رنج، صيقلش مي داد، و در هر گام پر غرور و شکوهمندش چهره پر نيرنگ ستمگران را مي نماياند... و منقبت هرچند خيال، حقيقت است. شعر ترين شعر ايمان و ايقان است.
● مناجات خواني
ذکر، ادعيه، ثنا و دعا و اشعار و آواهاي مذهبي که در زمان برپايي مراسم عزاداري برپا مي شود، اشکال آوايي و نوعي نيايش عبادي و آئيني به خود گرفته است که از ديرباز تاکنون توسط ذاکرين و ادعيه خوانان در مراسم مذهبي و آئيني خوانده مي شود و دل ها را متوجه توسل به ساحت مقدس حضرت اباعبدالله و معصومين عليه السلام مي نمايد. مناجات خواني به عنوان يک آئين در روحيه جوانمردي و پهلواني، قهرمانان ايراني تبلور يافته و در بسياري از مراحل و مقاطع وسيله اي براي توسل به خاندان عصمت و طهارت است. عشق و ارادات به امام حسين (ع) و شهيدان کربلا همواره دل هاي مناجات خوانان را متوجه سرچشمه معرفت، پاکي، ايثار، از خودگذشتگي و جوانمردي مي کند.
آئين مناجات خواني مثل تمام مراسم مذهبي و آئيني متأثر از واقعه عاشورا و شخصيت ملکوتي حضرت امام حسين (ع) است. آنچنان که از دل تاريخ برمي آيد، قلب مبارک آن حضرت همواره با خداوند متعال بود و لحظه اي هم حجم سنگين زمان را به دل مبارک خويش راه نمي داد.
سالار شهيدان همواره در حال دعا و مناجات با خداوند بودند و دعا و توسل به ذات باريتعالي را به عنوان اصلي يگانه قرار داده بودند. يکي از معروف ترين دعاهاي آن حضرت، دعايي بود که در ظهر عرفه در حالت خضوع و خشوع و به آرامي در حالي که اهل بيت و فرزندانشان همراهشان بود، سمت چپ کوه صحراي عرفات اين دعا را خواندند. اين دعاي بزرگ که به اعتقاد بعضي از مناجات خوانان، في البداهه توسط آن حضرت خوانده شد، از زيباترين لحظه هاي راز و نياز معصومين با ذات احديت است.
مناجات خوانان با ذکر و دعا و ثناي سالار شهيدان دل ها را با ناب ترين و پاک ترين حالات معنوي مردم پيوند مي دهند و به اين شيوه توسل به مطمئن ترين منبع هستي را به مردم مي آموزند. آئين مناجات خواني در کنار بسياري از مراسم سوگواري برپا مي شود. اين آئين باعث مي شود که دل ها و ضمير مردم روشني يابد و گريه هاي آنان در شب هاي دعا و نياز، روحشان را صيقل دهد و ايمانشان را به خاندان آل محمد (ص) مستحکم تر کند.
● نخل گرداني
نخل گرداني از جمله آئين هاي ويژه ايام عاشوراست که در بسياري از نقاط کشور برپا مي شود و در بعضي نقاط هم تفاوت هايي ميان شيوه برگزاري اين آئين با نقاط ديگر وجود دارد.
نخل گرداني و مشعل گرداني از آئين هاي سنتي خاص منطقه خراسان است که به شکل مخصوصي اجرا مي شود. «نخل» در اصطلاح حجله مانندي است که از چوب ساخته مي شود و با انواع پارچه هاي قيمتي، آينه و چراغ و گل و سبزه آراسته مي شود. نخل را در روز عاشورا به محلي که مراسم روضه خواني و تعزيه برپاست؛ مي برند.
همچنين يکي از آئين ها و مراسم ويژه ماه محرم که در تمام نقاط يزد برگزار مي شود، آئين نخل بندي و نخل گرداني است. نخل از جنس چوب است و آن را به شکل برگ درخت و يا سرو مي سازند. معمولاً وزن نخل زياد است و جابه جا کردن آن نياز به کمک ده ها نفر دارد. نخل را به عنوان نمادي از تابوت شهداي کربلا مي شناسند و ريشه سنتي کهن دارد. مردم يزد در گويش محاوره اي به آن «نقل» مي گويند و معتقدند که «نخل» يا «نقل» نشاني از قامت برافراشته شهداست.
دکتر «اسلامي ندوشن» مي گويد: با آن که نخل هيچ شباهتي به درخت خرما ندارد، آن را با نام اين درخت مي نامند. شايد به علت آن که اصلش از جنوب غربي و بين النهرين است. نخل شباهت بسياري به درخت سرو دارد و سرو در فرهنگ عامه يعني جاودانگي و رشادت و زندگي اخروي و آزادگي که يادآور روحيات و خصايل امام حسين (ع) است. همچنين اين مراسم بازتابي است از «نقل» حکايت کربلا.
مراسم نخل بندي و نخل گرداني در يزد بدين صورت است که چند روز پيش از شروع ماه محرم، «باباها»ي (خادمان) ميدان شروع به تزيين و آذين بستن نخل مي کنند. آذين بندي نخل حداقل يک هفته طول مي کشد. در طول اين مدت، باباهاي ميدان، زيورآلات و وسايل مربوط به تزيين نخل را -که قدمت آنها به دوره صفويه مي رسد- از انبار بيرون آورده و تمام روز را با پاهاي برهنه به اين امر مي پردازند. بستن نخل نياز به مهارت و سليقه خاص دارد و خادمان ميدان، شيوه هاي آن را از پدر و اجداد خود آموخته اند. آنها ابتدا بدنه نخل را با پارچه سياه مي پوشانند، آن گاه روي پارچه سياه را شمشيربندان مي کنند. براي اين کار، صدها شمشير و خنجر برهنه - بعضي از آنها جنس بسيار عالي دارد و نام سازنده آنها بر روي آنها نقر شده- را در دو رديف بر دو بدنه نخل مي بندند. به طوري که هر دو طرف نخل، شمشيربندان مي شود و هيچ جاي خالي در آن باقي نمي ماند. سپس تزئينات ديگري از قبيل آئينه هاي بزرگ قاب دار، منگله ها و دستمال هاي ابريشمي رنگي و زري را در دو سوي نخل مي بندند و بر تارک آن جقه هاي فلزي از جنس فولاد و برنج و همرنگ آنها پرهاي طاووس يا ميوه انار مي گذارند و نخل را مکاني زيبا و خوشبو مي کنند. در داخل آن نيز زنگ هاي بزرگي را با طناب مي آويزند و بچه ها هنگام حرکت، آنها را به صدا درمي آورند.
در روز بلند کردن نخل، ده ها تن از مردان محله، زير پايه هاي نخل رفته، آن را با عظمت تمام به حرکت درمي آورند و چون جنازه اي باشکوه، آن را از ميان موج جمعيت عبور مي دهند. نخل گردانان نخل را تا مسيري مي برند و يا آن را چند بار دور حسينيه محل مي چرخانند.
در اطراف يزد رسم بر اين است که درختان را وقف مي کنند تا پس از کهنسال شدن، ساقه هاي آن را ببرند و نخل را مرمت کنند. نخل سازي صنعت ظريفي است که همگان از عهده آن برنمي آيند. استادان اين رشته شيوه هاي ساخت آن را به ديگران مي آموزند. به دليل اهميت نخل و نخل گرداني در يزد، هم اکنون خانواده هايي در اين منطقه وجود دارند که شهرت آنها «نخل بند» و «نخل ساز» است.
● چاووش خواني
چاووش خواني آئيني براي زيارت مرقد مطهر امام حسين (ع) و سفر عاشقان و دلباختگان آن حضرت به کربلاست. چاووش خوانان به همراه علامت و بيرق خود پيشاهنگان و راهيان سفر کربلاي معلي بوده اند و با آواها و نواهاي خود در کوي و برزن شوق زيارت مرقد امام حسين (ع) را در دل ها برمي انگيزند و در طول سفر زائران را همراهي مي کنند و در واقع همبستگان اين سفر زيارتي هستند. چاووش خوانان در مناسبت هاي ديگر همچون روز عاشورا نيز به چاووش خواني مي پردازند و در سوگ امام حسين (ع) و ائمه معصوم (ع) اشعاري را مي خوانند.
چاووش خواني در تمام نقاط ايران وجود دارد و هنگام سفر به هرکدام از عتبات عاليات اين آئين اجرا مي شود. از مهمترين نمادهاي آئين چاووش خواني بيرق سفر است.
زائران کربلا همواره بيرق سبز و سرخ برمي افرازند. هنگامي که به کنار رود فرات مي روند، بيرق آبي را با دستان خود هدايت مي کنند. زائران هنگام سفر به مشهد مقدس و زيارت بارگاه حضرت امام رضا (ع) نيز بيرق آبي دارند. آئين چاووش خواني از سويي بعد مذهبي و از سوي ديگر وجهه اي آئيني دارد. يکي از وجوه مشترک آئين چاووش خواني ، مشترک بودن اشعار چاووش خوانان در مناطق ايران است. چاووش خوان همواره مانند يک خبردهنده است که مردم را در حال و هواي اعتقادي و مقدسات قرار مي دهد. صداي چاووش خوانان زائران مشهد همواره پيش درآمد بانگ عاشقان غريب خراسان است و خاطره ايوان پرصفاي حرم، بوي عطر رواق ها، مسجد گوهرشاد و ... در يادها تداعي مي کند.
چاووش خوانان خود نيز در مقابل زائران وظايفي را تعريف کرده اند. اين وظايف مواردي از جمله يافتن منزل مناسب براي زائران، راهنمايي آنها و معرفي مکان هاي خريد و تهيه خوراک و ... را دربرمي گيرد. چاووش خوانان همچنين قبل از سفر در محلات حرکت مي کردند تا به مردم نويد آماده شدن کاروان زيارتي را بدهند. آنان با اين کار همواره به مردم مي گفتند که هرکس قصد سفر دارد، آمادگي خود را براي ثبت نام اعلام کند. چاووش خوانان همواره مي کوشند که اشعاري متناسب با حال و هواي زيارت کنندگان را بخوانند. اين اشعار گاهي از سروده هاي بزرگان ادب پارسي است، اما گاهي هم در ميان اشعار سروده هايي با لحن محاوره وجود دارد. با اين حال مضمون اشعار درباره حال و هواي زيارت کنندگان و اشتياق زيارت و همچنين توصيف حرم مطهر امام حسين (ع) و ائمه معصوم (ع) است.
● آئين چک چکو
آئين چک چکو ويژه استهبان فارس و بعضي ديگر از شهرهاي اين استان تاريخي و کهن کشور است.
در اين آئين دسته عزاداران با لباس هاي سياه و شال هاي سبز در يک دايره دور حوض حلقه مي زنند و در فاصله يک قدم مي گردند، در ميان دست هايشان چوب هاي کوچکي وجوددارد. در ميانه مرثيه خوان ايستاده و مي خواند:
اين دل تنگم عقده ها دارد
گوييا ميل کربلا دارد
مردان سياهپوش چوب ها را به بالاي سر مي برند و بر هم مي سايند و با آهنگ مرثيه خوان تکرار مي کنند کز لبش جاري صوت قرآن است.
صداي چک چک چوب ها با صداي مرثيه خوان در هم مي پيچد.
آئين نمايشي چک چکو هر ساله در استهبان فارس در ظهر عاشورا برپا مي شود.
اين آئين شکلي سمبليک از اتفاقاتي است که پس از شهادت سرور آزادگان جهان حضرت اباعبدالله الحسين(ع) برپا مي شود. مردم اين شهر همسايه زاگرس معتقدند براساس روايت مورخين پس از شهادت امام حسين (ع) لشکريان يزيد به دستور شمر لعين با اسب هايشان بر جنازه شهداي کربلا مي تازند و آئين چک چکو، واکنش به سم کوبي اسبان اشقيا بر بدن هاي مطهر اوليا است.
آئين نمايشي چک چکو ۱۵۰ تا ۲۰۰ سال پيش در شهر استهبان برگزار مي شده است. بيشتر اشعارش ثابت است و اشعاري که انتخاب شده سنتي است و دهان به دهان نقل شده است.
گويندگان اين اشعار شاعران استهبان هستند که در طي سال ها اين اشعار را سروده اند. چک چکو نوعي تعزيه و نمايش سنگ پراني است. عزاداران دو چوب تراشيده که از نوعي صندل تراشيده شده است را در مشت مي گيرند و براساس آهنگ شعر مرثيه خوان دست ها را بر بالاي سر مي برند و آنها را به هم مي کوبند و سپس خم مي شوند و سنگ ها را در ميان پاها بارديگر بر هم مي زنند و يک قدم به جلو مي روند. در اصل اين مراسم با برهم زدن سنگ برگزار مي شد ولي به دليل خورد شدن سنگ، چوب جايگزين شد.
اين مراسم نوعي آئين نمايش حالت نمادين دارد. اين آئين که خاص روز عاشورا است، با حضور حداقل ۲۰۰ تا ۳۰۰ نفر اجرا مي شود.
● مقتل خواني
واقعه جانسوز عاشورا و روايت آن در اشعار، سروده ها و آواهاي معنوي ومذهبي باعث شد تا آئين مقتل خواني به وجود آيد. مقتل خواني در بسياري از نقاط ايران وجود دارد. اهالي خوزستان همراه با آئين مقتل خواني به نواختن سازهاي بومي و مذهبي منطقه مي پردازند و در رثاي خونين شهداي کربلا به خلق نواهاي آئيني و سوگواره اي مي پردازند. در بعضي نقاط ايران هم مقتل خواني معادل مجالس تعزيه است. کلمه مقتل در زبان عربي به معني زميني است که کسي در آنجا کشته شده باشد. آئين مقتل خواني آنقدر وسيع و گسترده است که نوعي سبک تاريخ نويسي نيز به شمار مي رود. در واقع در دوره اي از تاريخ هر کتابي که درباره واقعه کربلا نوشته مي شد، عنوان مقتل خواني به خود مي گرفت.
گزارشگران حادثه کربلا و در مرحله نخست اهل بيت مظلوم و اسير و شهيدان آن حادثه عظيم، اولين مقتل خوانان تاريخ شيعه بوده اند و کساني که توانسته اند ديده ها و شنيده هاي خود را در مورد آن حادثه بر چهره کاغذ بنگارند اولين مقتل نويسان به شمار مي آيند.
حکومتگران ستمگر اموي پس از آن جنايت هولناک، تمام توان خود را براي زدودن آثار آن به کار گرفتند و گزارشگران حوادث را جهت دادند تا جز ثناي ستم پيشگان سخني نگويند و جز تأييد حکومت ظالمانه آنان گزارشي ننويسند و از نوشتن ضعف ها و خيانت ها و جنايت ها بر حذر باشند تا بدين وسيله جلو شورش هاي بعدي را بگيرند و راه مبارزه با طغيان و سبکسري اموي به فراموشي سپرده شود و اين، شيوه هميشگي ستمگران تاريخ است.
اما اين شيوه ستمگران پايدار نماند و مقتل خواني به عنوان آئيني در دو روايت شفاهي و مکتوب به صورت اصلي لاينفک از اعتقاد مردم درآمد از سوي ديگر مقتل نويسي معادل با تاريخ نويسي شيعه همواره به عنوان آثاري گرانبها و اسنادي مذهبي و تاريخي مورد استفاده مردم قرار گرفت.
مرحوم حاج آقا بزرگ در ذيل عنوان مقتل، شش مورد با نام مقتل و ۵۹ مورد با نام مقتل اباعبدالله الحسين عليه السلام و سه مورد با نام مقتل الحسين(ع) آورده، همچنان که ۱۴ مورد با نام مقتل اميرالمؤمنين عليه السلام و نيز مقتل الحسن ابن علي عليه السلام و مقتل علي ابن الحسين عليه السلام و مقتل عباس ابن اميرالمؤمنين و مقتل زيدالشهيد و مقتل اولاد مسلم و مقتل حجر ابن عدي و... برشمرده است.
در اين ميان اولين مقتل حضرت امام حسين(ع) را اصبغ بن نباته مجاشعي، يکي از خواص اصحاب حضرت اميرالمؤمنين عليه السلام و فرمانده شرطه الخميس در جنگ صفين نوشته که بنا به قول صاحب ذريعه پس از صدم هجري و بنا به نظر صاحبان برخي منابع در سال ۶۴ وفات يافته است. پس از او جابربن جعفي متوفاي سال ۱۲۸ از اصحاب امام باقر(ع) و ابومخنف لوط بن يحيي متوفاي ،۱۷۰ نويسنده مقتل الحسن و مقتل الحسين و مقتل اميرالمؤمنين عليه السلام و ديگر، نصربن مزاحم منقري متوفاي ،۲۱۲ نويسنده کتاب واقعه صفين و ابن واضح يعقوبي صاحب تاريخ يعقوبي متوفاي ۲۹۴ و شيخ صدوق، محمدبن علي ابن الحسين قمي متوفاي ۳۸۱ و شيخ طوسي متوفاي ۴۶۰ قلم بررسي گرفته و مقتل نوشته اند.

چكيده توليدمثل در ماهيها بوسيله ي فرآيندهاي درونزا كنترل مي گردد. اين فرآيندهاي داخلي از طريق عوامل محيطي از قبيل نور، دما و عوامل غذايي تحريك مي شوند ...

مقدمه به منظور توسعه ي آبزي پروري در آينده مديريت تکثير آبزيان ضروري است. پرورش بسياري از ماهيان باله دار هنوز متکي بر صيد تخم يا لارو آنها از محيط طب ...

● مقدمه به منظور توسعه ي آبزي پروري در آينده مديريت تکثير آبزيان ضروري است. پرورش بسياري از ماهيان باله دار هنوز متکي بر صيد تخم يا لارو آنها از محيط ...

مقدمه به منظور توسعه ي آبزي پروري در آينده مديريت تكثير آبزيان ضروري است. پرورش بسياري از ماهيان باله دار هنوز متكي بر صيد تخم يا لارو آنها از محيط طب ...

عده اي پس از مطالعه و يا شنيدن بخشي از احکام اسلام و تحليل آن در فضاي فکري خود به اين نتيجه مي رسند که اين احکام يا براي اسلام نيست و جزء مثلا تحريفات ...

صنعت طيور بر روي اين موضوع بنا شده است که پرندگان چقدر سريع مي توانند رشد کنند و به وزن مطلوب(کشتار) برسند. اصلاح نژاد در حيوانات و دستکاري هاي تغذيه ...

عوامل بسيار زيادي بر کوتاه قدي کودکان تاثير مي گذارد. اگر نقش ژنتيک را که عامل بسيار مهم و فاکتوري کليدي محسوب مي شود کنار بگذاريم، بحث تغذيه به ميان ...

بسم الله الرحمن الرحيم خوش آمديد مطمئن باشيد با توجه دقيق به مطالب مربوطه دست خالي بيرون نخواهيد رفت وَلاَ تَقْفُ مَا لَيْسَ لَكَ بِهِ عِلْمٌ إِنَّ ا ...

دانلود نسخه PDF - مناقب خواني