up
Search      menu
مذهب و عرفان :: مقاله مفهوم نيت PDF
QR code - مفهوم نيت

مفهوم نيت

نقش نيت در خودشناسي و خودسازي

بحث نيت در معارف اسلامي از جايگاه ويژه اي برخوردار است. يک وقت آن را از حيث فقهي ملاحظه مي کنيم از اين حيث که اگر مثلا نماز، روزه، خمس، حج و يا... با نيت قربه الي الله انجام نشود، قطعا اعمال عبادي باطل است. زيرا رکن اصلي را فاقد است. يک وقت نيز نيت را از حيث فلسفي و رابطه علي و معلولي ملاحظه مي کنيم از اين حيث که رفتار انسان بطورکلي مبتني بر انديشه و فکر و به عبارت ديگر نيت مي باشد. اعمال انسان در واقع ظهور و بروز انديشه است. موتورمحرکه رفتار، جهت دهنده اعمال، خوبي وبدي و زيبايي و زشتي کارهاي انسان همه بستگي کامل به فکر و نيت دارد. اينکه گفته شده است (الاعمال بالنيات) ناظر بر اين دو مبنا از نيت است. يعني گاهي شرط صحت عبادت داشتن نيت صحيح است. و گاهي مي گوييم منشأ و علت فلان رفتار اجتماعي سياسي اقتصادي فکر و انديشه (نيت) فلان کس است.
دراين نوشتار سعي شده است که معناي دوم نيت از ديدگاه قرآن و روايات و انديشمندان اسلامي مورد بررسي قرارگيرد. ابتدا به مفهوم و اهميت نيت و سپس به رابطه آن با بعضي از معارف ديگر از جمله (قدرت خلود در جهنم و بهشت توسعه رزق عمل عبادت) پرداخته شده است. و در ادامه به رابطه نيت با شخصيت آدمي و نحوه خودشناسي و شيوه هاي اصلاح شخصيت و تعالي و رشد انسان اشاره شده است. اينک بخش اول مطلب را با هم از نظر مي گذرانيم:
مفهوم نيت
نيت همان قصد و اراده اي است که انسان را به سوي عمل حرکت مي دهد.
محقق طوسي مي گويد: «نيت قصد انجام دادن کار است و آن واسطه اي است ميان علم و عمل. زيرا انسان تا چيزي را نداند قصد انجام آن امکان ندارد و تا قصد انجام کاري نکند آن کار از او سرنمي زند. و چون هدف سالک عامل رسيدن به هدفي معين يعني خداي متعال است ناگزير نيت بايد مشتمل بر قصد قربت باشد. (درس هايي از اخلاق، علي مشکيني، ص۳۶).
امام خميني(ره) مي فرمايند: نيت عبارت است از تصميم عزم به ايقان شيء و اجماع نفس بر برآوردن آن پس از تصور آن و تصديق به فايده آن و حکم به لزوم ايقان آن. و آن حالتي است نفساني وجداني که پس از اين امور پيدا مي شود. که از آن تعبير به همت و تصميم عزم و اراده و قصد مي کنيم. و اين در جميع افعال اختياري موجود است و هيچ فعل اختياري ممکن التخلف از آن نيست. و اين امر در تمام عمل حقيقتا موجود است بدون شائبه مجاز. (آداب الصلوه ، امام خميني(ره)، ص۶۵۱)
درکتاب اسرارالصلوه ميرزا جواد ملکي تبريزي ص۹۴۲ آمده است که: نيت، عبارت است از قصد عبادت به خاطر اين که آن عبادت يا به نفسه محبوب، و يا نزد خدا پسنديده است و يا به خاطر خوف و يا طمع دنيايي و يا ديني است.
به عبارت ديگر: نيت، همان انگيزه و قصدي است که انسان را بر انجام اين عمل وامي دارد. (همان، ص۱۵۲).
شهيد مطهري (ره) مي فرمايند: نيت از نظر اسلام داراي دو رکن است:
۱) توجه (چه مي کنم) درمقابل عادت.
۲) هدف و غرض و غايت (براي چه و براي چه کسي) که همان اخلاص است درمقابل ريا و شرک. استمرار نيت و استدام توجه و التفات نيز به همان رکن اول برمي گردد. (۶) (تعليم و تربيت دراسلام ص۲۳۱)
▪ جمع بندي: با توجه به تعاريف دانشمندان که به بعضي از آنها اشاره گرديد، نيت يک مقوله ذهني است. اگر بخواهيم آن را خلاصه کنيم بايد گفت:
انديشه و فکر درباره چيزي، علاقه و محبت و دغدغه و دلبستگي و توجه و قصد به چيزي
دقيقا اين انديشه درباره چيزي و اين توجه و دلبستگي به چيزي به تعبير ديني مي شود نيت. لذا نيت همان انديشه و دغدغه و توجه است. حال اگر اين انديشه و دلبستگي به چيزي يا چيزهايي مستمر و پيوسته و پايدار بشود در آن صورت حالت «ملکه» به خود مي گيرد و به تعبير قرآن شاکله و شخصيت آدمي را تشکيل مي دهد.
● اهميت نيت
شهيد مطهري گويند: مسئله نيت يکي از مسائلي است که به آن خيلي توجه شده است، يعني از مسلمات فقه اسلامي است و روح عبادت به طورکلي نيت است. پيامبر اکرم(ص) فرمود: «لا عمل الا بنيه » (اصول کافي، ج۳، ص ۲۳۱) هيچ عملي نيست مگر آنکه در آن نيتي وجود دارد. يا «لکل امرء ما نوي» براي هرکسي همان است که نيت و قصد کرده و خواسته است. کاري که همين طور پيدا شود ارزش ندارد، کاري که از روي قصد و نيت و آگاهي و انتخاب و توجه به هدف پيدا شود، با ارزش است. (طهارت روح، ص ۵۷۲)
نيت آنقدر اهميت دارد که اگر خود عمل را و نيتي را که توأم با عمل است اندازه گيري و مقايسه کنند، جنبه نيت بر پيکر عمل رجحان و برتري دارد. پيامبر(ص) فرمودند: «نيه المؤمن خير من عمله» (اصول کافي، ج ۳، ص ۴۳۱) نيت مؤمن از عملش بالاتر و بهتر است. اين نهايت اهتمام اسلام به نيت را مي رساند که عمل بايد توأم با نيت و توأم باتوجه باشد که انسان بفهمد چه مي کند و عمل را به صورت ناآگاهانه انجام ندهد. (تعليم و تربيت در اسلام، ص۳۳۱)
وقتي اميرالمؤمنين(ع) از صفين مراجعت مي کرد شخصي خدمت ايشان آمد عرض کرد يا امير المؤمنين دوست داشتم برادرم هم در صفين در رکاب شما بود و به فيض درک رکاب شما نائل مي شد. حضرت فرمود: بگو نيتش چيست؟ در دلش چيست؟آيا او معذور بود يا نه؟ اگر معذور نبود و نيامد همان بهتر که نيامد و اگر معذور بود و نيامد، ولي دلش با ما بود، پس با ما بوده. گفت: بله يا اميرالمؤمنين اين طور بوده. فرمود: نه تنها برادر تو با ما بوده، بلکه با ما بوده اند افرادي که هنوز در رحم هاي مادرانند، افرادي که هنوز در اصلاب پدرانند. تا دامنه قيامت اگر افرادي پيدا شوند که واقعاً از صميم قلب نيت و آرزويشان اين باشد که اي کاش علي را درک مي کردم و در رکاب او مي جنگيدم، ما آنها را جزء اصحاب صفين مي شماريم. (طهارت روح، ص ۷۷۲) مرحوم حاج اسماعيل دولابي نقل مي کنند:
يک شب حضرت صادق(ع) در سن شش سالگي همراه پدرشان امام باقر(ع) در مسجدالحرام بودند. وقتي که امام باقر(ع) خواستند به منزل بازگردند امام صادق(ع) از پدر اجازه خواستند که تا صبح در مسجد بمانند. حضرت باقر(ع) هم موافقت نمودند. صبح که امام باقر(ع) به مسجدالحرام بازگشتند مشاهده نمودند که حضرت صادق(ع) چشم هايشان فرو رفته و دماغشان باريک شده و تيغ کشيده است. متوجه شدند که امام صادق(ع) تا صبح بيدار مانده و يک بند نماز خوانده اند. لذا به حضرت فرمودند: عزيزم چرا اين قدر به خودت فشار آورده ايد. گاهي خداوند به عمل کم و کوچک جزاي بزرگ و زياد مي دهد. (مصباح الهدي، مهدي طيب، ص ۲۱۲) ايشان ادامه مي دهند: دوست اهل بيت با دل کار مي کند. چون به همه کارهاي خوبي که در عالم انجام مي شود رغبت دارد و رضاست. لذا در همه آنها شريک است و سهم دارد.
«الراضي بفعل قوم کالداخل فيه معهم، کسي که به کار قومي راضي باشد همچون کسي است که با آنها در آن کار وارد شده است.
با نيت کار کن. مثلاً در حمام خودت را به اين نيت بشوي که داري نفس خود را از صفات رذيله و از هواي نفس و آرزوهاي دور و دراز مي شويي، سرت را به اين نيت اصلاح کن که داري گناهان و خيالات باطل را از وجودت قيچي مي کني. سرت را به نيت شانه کردن سر يک يتيم شانه کن. خانه را که جارو مي زني و لباس ها را که مي شويي به نيت بيرون ريختن دشمنان اهل بيت(ع) از زندگي و وجودت انجام بده. چندوقت که با نيت کار کردي آن وقت ببين که نور همه فضاي زندگيت را پر مي کند و راه سيرت باز مي شود.
نيت مثل ني، توخالي است. اگر نيت خالص و خوب شود خدا در آن مي دمد. (همان، ص ۶۱۲)
مرحوم شهيد مطهري مي گويند: اينکه در اسلام به مسئله نيت تا اين اندازه توجه شده براي جلوگيري از اين است که عبادت ها آن چنان عادت نشود که به واسطه عادت، به يک کار طبيعي و غيرارادي و غيرفکري و غيرهدفي و کار بدون توجه که هدف درک نشود و فقط به پيکر عمل توجه گردد، تبديل شود. زيرا به قول روانشناسان عادت به دنبال خود دو خاصيت متضاد را ايجاد مي کند.
۱) سهل و آسان شدن کار.
۲) کاستن از ميزان توجه و التفات به نحوي که کارگويي غيرارادي مي شود. (تعليم و تربيت در اسلام، ص ۷۹۱)

سينيت سنگ نفوذي فانريتي تمام بلورين است که داراي کاني‌هاي اصلي زير باشد. فلدسپاتهاي پتاسيم 30 تا 80 درصد ، پلاژيوکلازهاي سديک 5 تا 25 درصد و کانيهاي ف ...

آمونيت ها يک گروه منقرض شده جانوران دريايي را تشکيل مي‌دهند که(زير رده آمونوئيدا) از شاخه نرمتنان و رده سفالوپودها مي باشند.صدف اين فسيلها به شکل حلزو ...

نيتريت ها موادي هستند که از کود اوره توليد و مستقيما وارد آب شده و زندگي انساني را تهديد مي نمايند. اوره به نيترات تجزيه مي گردد و نيترات نير سپس به ن ...

مونزنيت عبارت است از سنگي است تمام بلورين و فانريتي که به صورت توده‌هاي نفوذي عميق و همچنين به صورت دايک و سيل و توده‌هاي نفوذي کوچک ديده مي‌شود و از ...

مفهوم غيبت غيبت آن است كه در غياب شخص مؤمن ، عيب او را فاش سازيد . اگر او ، عيب نداشته باشد و به او ، عيبى را نسبت عيب دهى ، تهمت زده اى كه گناه تهمت ...

تساهل و تسامح از اصطلاحات رايج در فرهنگ غرب است كه غالبا از آن به عنوان شيوه اي مناسب و كارساز در رفتارهاي ديني، اخلاقي و سياسي ياد مي شود . در اين مق ...

تاكنون قيام امام حسين(ع) از ابعاد گوناگوني مورد بررسي و تحليل قرار گرفته است. كتب و مقالات بسياري در اين زمينه نگاشته و ديدگاه و فرضيه هاي متعدد و گاه ...

تاسوعا و عاشورا نزديک است. هر کس به قدر وسعش بيرق ماتم حسين (ع) را برافراشته است. هر کس هر آنقدر که مي تواند در ماتم حسين(ع) شرکت مي کند . گويا غم و م ...

دانلود نسخه PDF - مفهوم نيت