up
Search      menu
مذهب و عرفان :: مقاله مغالطه PDF
QR code - مغالطه

مغالطه

انواع مغالطه

از بحث هاي گذشته دانستيم که اگر استدلال واجد ارکان يا شرايط لازم به لحاظ ماده يا صورت و يا هر دو نباشد، استدلالي مغالطي است. بنابر اين، انواع مغالطه به تعداد ارکان و شرايط انواع استدلال - به لحاظ ماده و صورت - است.
از آن جا که استدلال به دو گونه مباشر و غيرمباشر تقسيم مي شود و هر يک نيز داراي انواعي است، بايد در هر نوع ارکان و شرايط مخصوص به آن - به لحاظ ماده و صورت - بررسي شود، تا خطا در هر گونه استدلال به درستي شناخته شود.
الف) استدلال مباشر
دانسته شد که اگر استنتاج و اکتساب يک تصديق تنها از يک قضيه ديگر باشد، استدلال مباشر ناميده مي شود. با انواع استدلال مباشر در بحث هاي گذشته آشنا شديد. حال اگر در هر نوع رعايت ارکان و شرايط آن نشود ،(۴۱) مغالطه صورت گرفته است ؛(۴۲) مثلاً نقيض موجبه کليه، سالبه کليه دانسته شود ؛ آن گاه از کذب قضيه هر حيواني انسان است صدق قضيه هيچ حيواني انسان نيست نتيجه گرفته شود و يا مثلاً از صدق قضيه موجبه کليه، صدق عکس آن به همان صورت (موجبه کليه) توهّم شود ؛ مانند اين که وقتي مي گويند هر شي ء مادي موجود است توهّم شود که هر موجودي شي ء مادي است . و يا مثلاً از قضيه بعضي معصومين پيامبر نيستند توهّم شود که بعضي پيامبران معصوم نيستند زيرا گفته شد که سالبه جزئيه عکس مستوي ندارد.
ب) استدلال غيرمباشر
● قياس
قياس به لحاظ ماده و صورت داراي ارکان و شرايطي است که فقدان هر يک منشأ مغالطه مي شود. برخي از اين ارکان و شرايط عبارتند از:
۱) تشکيل قياس از دو مقدمه جدا از هم، که هرکدام در حقيقت يک قضيه باشد.(۴۳)
بنابر اين، در مثال فقط انسان شاعر است. هر شاعري حيوان است. پس فقط انسان حيوان است مغالطه صورت گرفته، چرا که در اين استدلال، قضيه اوّل ترکيبي از دو قضيه است: انسان شاعر است و غير انسان شاعر نيست .(۴۴)
۲) تکرار حد اوسط
قياس بايد مشتمل بر حد اوسطي باشد که به طور کامل و به معناي دقيق کلمه تکرار شود. حال در مواضعي که حد اوسط در واقع تکرار نشده ولي چنين پنداشته شود که تکرار شده، مغالطه صورت گرفته است. منشأ اين پندار آن است که يک لفظ داراي معاني متعدد است و اين لفظ در يک مقدمه به يک معنا و در مقدمه ديگر به معناي ديگر به کار گرفته شده است.
آنچه درباره اين مغالطه بايد در نظر داشت، اين است که منشأ تعدد معناي يک لفظ گاهي جوهر لفظ است و گاهي هيأت آن و گاهي ترکيب آن با الفاظ ديگر. براي اهميت اين نوع مغالطه به بررسي بيشتر درباره منشأ تعدد معناي لفظ مي پردازيم.
الف) جوهر لفظ :
اين در جايي است که دلالت لفظ بر معاني متعدد به سبب ماده لفظ باشد و هيأت لفظ و ترکيب آن با الفاظ ديگر نقشي در اين تعدد نداشته باشد ؛ مثل انگور شيرين است. شيرين اسطوره داستاني است. پس انگور اسطوره داستاني است.(۴۵)
تعدد معاني لفظ واحد اعم است از اين که به علت اشتراک لفظي باشد و يا نقل، مجاز، استعاره، تشبيه، اطلاق و تقييد و ... .
ب) هيأت لفظ :
اين در جايي است که منشأ تعدد معناي لفظ ، هيأت باشد. حال چه هيأت ذاتي (صرفي)؛ مانند: خداوند مختار است. هر مختاري معلول است. پس خداوند معلول است .(۴۶) و چه هيأت عرضي (اعراب و اِعجام) ؛ مانند: خداوند موجَب است. هر موجَبي معلول است. پس خداوند معلول است.(۴۷)
ج) ترکيب:
منشأ تعدد، ترکيب است ؛ يعني لفظ از حيث ماده و هيأت بر معاني متعدد دلالت نمي کند ولي از آن جا که با الفاظ ديگر ترکيب شده، دلالت بر معاني متعدد مي کند. اين قسم نيز به گونه هاي متعددي است:
- گاهي نفس ترکيب اقتضاي تعدد مي کند ؛ مانند اگر کسي در حق امام علي عليه السلام چيزي بگويد او شايسته آن است. ليکن کسي در حق امام علي عليه السلام چيزي گفته است. پس او شايسته آن است .(۴۸)
- گاهي توهّم وجود ترکيب اقتضاي تعدد مي کند: مثل عدد پنج زوج و فرد است. هر عددي که زوج و فرد باشد زوج است. پس عدد پنج زوج است .(۴۹)
- گاهي توهّم عدم وجود ترکيب اقتضاي تعدد مي کند ؛ مثل آب ئيدروژن و اکسيژن است. ئيدروژن و اکسيژن قابل احتراق اند. پس آب قابل احتراق است .(۵۰)
۳) اگر قياس، اقتراني است، شرايط مخصوص به هر شکل و اگر استثنايي است، شرايط عمومي و مخصوص به انفصالي و اتصالي در آن رعايت شود ؛ مثلاً در شکل اوّل گفته شد که صغري بايد موجبه باشد. بنابر اين، در مثال حسين پزشک نيست. هر پزشکي عالم است. پس حسين عالم نيست مغالطه صورت گرفته است و يا مثلاً در قياس استثنايي اتصالي گفته شد که از وضع تالي نمي توان وضع مقدم را نتيجه گرفت. بنابر اين، در مثال اگر باران باريده باشد زمين خيس است. ليکن زمين خيس است. پس باران باريده است. مغالطه صورت گرفته است.
۴) شرايط مخصوص ماده قياس در آن رعايت شود.
قياس به لحاظ ماده - بدون در نظر گرفتن مغالطه که محل بحث است - به چهار نوع تقسيم مي شود. با انواع آن تعريف و شرايط هر يک در بحث هاي گذشته آشنا شديد ؛ مثلاً در برهان گفته شد که مقدمات بايد يقيني باشد.(۵۱) حد اوسط علت علم به ثبوت اکبر براي اصغر باشد و ... . حال هر کدام از اين شرايط رعايت نشود، مغالطه صورت مي گيرد ؛ مثل اين که وزيري دليل عدم موفقيت خود را نازک شدن لايه ازن در جو بداند اين استدلال، مغالطي است ؛ چرا که رابطه عليت بين لايه ازن و عدم موفقيت وزير وجود ندارد.(۵۲)
۵) شرايط مخصوص به نتيجه رعايت شود.
نتيجه به لحاظ کم و کيف داراي قواعدي است که بايد رعايت شود ؛ مثلاً در شکل سوم همواره نتيجه جزئيه خواهد بود هرچند صغري و کبري هر دو موجبه کليه باشد. بنابر اين، در مثال هر شاعري حيوان است. هر شاعري انسان است. پس هر حيواني انسان است مغالطه صورت گرفته است.
ممکن است، اين سؤال به ذهن برسد که بحث ما درباره استدلال مغالطي بود، حال آن که در اين قسم مغالطه در نتيجه واقع شده است. در پاسخ مي گوييم: از آن جا که قبل از تشکيل استدلال، مطلوبي داريم که به وسيله استدلال مي خواهيم آن را اثبات کنيم، مي توان گفت که در حقيقت استدلال ما، استدلالي مغالطي است. چرا که براي اثبات مطلوبي چيده شده که به وسيله اين استدلال ثابت نمي شود ؛ بنابر اين، استدلال ما براي اثبات اين مطلوب، استدلالي نادرست است.
● استقرا و تمثيل
در بحث هاي گذشته با ارکان و شرايط استقرا و تمثيل آشنا شديد. حال مي گوييم: فقدان هر يک از اين امور سبب مغالطه مي شود. مثلاً در استقراي ناقص اگر بدون تکرار مشاهده و يا مشاهده مواردي بسيار اندک که براي حکم کلي کافي نباشد، حکمي کلي آورده شود، مغالطه صورت گرفته است ؛ مثل اين که با مشاهده يک يا تعداد محدودي ايراني قدکوتاه، حکم شود: که همه ايراني ها قدکوتاه هستند و يا در تمثيل مثلاً اگر بدون وجود جامع حکمي از موضوعي به موضوع ديگر سرايت داده شود، مغالطه صورت پذيرفته است.

اگرچه واژه عربي منطق معادل واژه Logic است اما براي فلسفه زبان، واژه اي وجود ندارد. با توجه به اين نکته فيلسوفان سعي داشتند مسائل مربوط به فلسفه زبان ر ...

اهميت و جايگاه قياس مبحث قياس بنيادي ترين بحث منطق به شمار رفته و مهم ترين و اساسي ترين قسم از اقسام حجت يا استدلال است. اساسا مباحث قضايا مقدمه است ب ...

فهرست مطالب کتاب : شامل - مقدمه - مدل هاي معرفتي � اقسام رئاليسم ( خام ، ابزار انگاري ، و رئاليسم انتقادي ) است باتوجه به اينکه کتاب از انتشارات باشگا ...

مدلهاي معرفت ديني فهرست مطالب کتاب : شامل - مقدمه - مدل هاي معرفتي – اقسام رئاليسم ( خام ، ابزار انگاري ، و رئاليسم انتقادي ) است باتوجه به اينکه کتاب ...

دانلود نسخه PDF - مغالطه