up
Search      menu
مذهب و عرفان :: مقاله معاني کلمه در قرآن PDF
QR code - معاني کلمه در قرآن

معاني کلمه در قرآن

معاني کلمه در قرآن کريم

در قرآن مجيد واژه کلمَ در قالب هاي مختلف ۷۵ بار تکرار شده و در کل به نه معنا آمده است:
۱) سخن گفتن و تکلم.
۲) اسماء
۳) شرايع و احکام
۴) مخلوقات الهي
۵) مسيح عليه السلام
۶) قضاي حتمي و وعده و وعيد الهي
۷) اعتقاد قلبي
۸) روح
۹) توحيد(لا اله الا الله)
در اين نوشتار با استفاده از مفردات راغب و تفاسير قرآن از جمله تفسير الميزان، آياتي که در آنها واژه کلم استعمال شده مورد بررسي قرار گرفته و معناي اين واژه در تک تک آنها معين شده است.
معاني کلمه در قرآن
راغب اصفهاني در المفردات کلمه را اين گونه معني کرده است: الکلم، التأثير المدرک بإحدي الحاستين. يعني تأثيري که توسط حواس ادارک مي شود کَلَم خوانده مي شود. فالکلام مدرک بحاسة السمع و الکلم بحاسة البصر و کلَّمته اي جَرَحته جراحة بان تأثيرها کلام با حاسه شنوايي و کَلم با حاسه باصره ادراک مي شود و معناي کلّمته يعني جراحتي بر او وارد کردم که تأثيرش هويدا شد. دراين شعر هر دو معني آمده است. والکَلِم الاصيل کارغب الکلم. کلم اول جمع کلمه و الکلم دوم به معني جراحت است.
۱) سخن گفتن و تکلم
تکلم، يا تکلم خداوند است يا تکلم بشر و هر کدام از اين ها يا در دنياست يا در آخرت که براي هر کدام نمونه اي ذکر مي شود.
الف) تکلم خداوند با بشر در دنيا
وَمَا کَانَ لِبَشَرٍ أَنْ يُکَلِّمَهُ اللَّهُ إِلا وَحْيًا أَوْ مِنْ وَرَاءِ حِجَابٍ أَوْ يُرْسِلَ رَسُولا فَيُوحِيَ بِإِذْنِهِ مَا يَشَاءُ إِنَّهُ عَلِيٌّ حَکِيمٌ (٥١ شوري)
در اين آيه شريفه نحوه تکلم خداوند با بشر در دنيا سه صورت دارد. صورت اول: وحي به قلب و الهام قلبي. صورت دوم: وحي از وراء حجاب و ايجاد صوت در فضا مثل صدايي که حضرت موسي عليه السلام از درخت شعله ور شنيد. صورت سوم: با ارسال رسل و از طريق فرشته وحي
وَکَلَّمَ اللَّهُ مُوسَي تَکْلِيمًا (١٦٤ النساء)
تِلْکَ الرُّسُلُ فَضَّلْنَا بَعْضَهُمْ عَلَي بَعْضٍ مِنْهُمْ مَنْ کَلَّمَ اللَّهُ وَرَفَعَ بَعْضَهُمْ دَرَجَاتٍ(۲۵۳ بقره)
ب) تکلم خداوند با بشر در آخرت
إِنَّ الَّذِينَ يَشْتَرُونَ بِعَهْدِ اللَّهِ وَأَيْمَانِهِمْ ثَمَنًا قَلِيلا أُولَئِکَ لا خَلاقَ لَهُمْ فِي الآخِرَةِ وَلا يُکَلِّمُهُمُ اللَّهُ وَلا يَنْظُرُ إِلَيْهِمْ يَوْمَ الْقِيَامَةِ وَلا يُزَکِّيهِمْ وَلَهُمْ عَذَابٌ أَلِيمٌ (٧٧آل عمران)
تکلم نکردن خداي متعال با اين افراد نوعي مجازات است بنابر اين مفهوم آيه نشان مي دهد خداوند با صالحين تکلم مي کند. اين نوع تکلم در واقع کرامتي براي مومنين است که به قول راغب اصفهاني ما از کيفيت آن بي اطلاعيم.
ج) تکلم بشر با بشر در دنيا
فَلَمَّا کَلَّمَهُ قَالَ إِنَّکَ الْيَوْمَ لَدَيْنَا مَکِينٌ أَمِينٌ (٥٤يوسف)
آيه ناظر بر تکلم عزيز مصر با يوسف است و تکلم بشر با بشر محسوب مي شود
د) تکلم بشر با خداوند در آخرت
يَوْمَ يَأْتِ لا تَکَلَّمُ نَفْسٌ إِلا بِإِذْنِهِ فَمِنْهُمْ شَقِيٌّ وَسَعِيدٌ (١٠٥ هود)
۲) اسماء خاص
فَتَلَقَّي آدَمُ مِنْ رَبِّهِ کَلِمَاتٍ فَتَابَ عَلَيْهِ إِنَّهُ هُوَ التَّوَّابُ الرَّحِيمُ (٣٧ بقره)
در خصوص اينکه اين کلمات چه بوده که باعث پذيرش توبه آدم شد اقوال فراواني نقل شده است. مرحوم علامه طباطبايي معتقد است اين کلمات همان اسمائي است که آدم در بدو خلقت از پروردگار آموخت.
وقتي خداي تعالي به ملائکه فرمود مي خواهم در زمين خليفه قرار دهم ملائکه گفتند: آيا مي خواهي در آن کسي را قرار دهي که فساد انگيزد؟ و خونريزي کند؟ با اينکه ما تو را تسبيح مي گوئيم و تقديست مي کنيم. خداي تعالي اين سخن ملائکه را رد نکرد و در پاسخ نفرمود نه، خليفه زميني اين کار ها را نمي کند، تنها اسماء را به آدم تعليم کرد. معلوم مي شود با همين تعليم اسماء اعتراض ملائک خود به خود باطل مي شود و گرنه اعتراض ملائک همچنان به قوت خود باقي مي ماند و حجت عليه آنها تمام نمي شده. پس معلوم مي شود در ميان اسمائي که خدا به آدم تعليم داده چيزي بوده که براي معصيت کار، بعد از معصيتش به درد مي خورده و چاره گناه او را مي کرده است (الميزان، ج۱، ص۱۳۳)
ملاصدرا در تفسير خود ذيل اين آيه مي نويسد:
و تلک الکلمات هي الکلمات الله التي لاتبيد و لاتنفد ابدا و هي الجواهر العالية الموجودة بأمر الله بل هي نفوس اوامر الله و صور ما في علم الله و بمعرفتها و الاتصال بها و الاعتصام بعراها التي لاانفصام لها نجت النفس الآدمية من عذاب يوم الآخرة و في الادعية النبوية: اعوذ بکلمات الله التامات من شرّ ما ذرء في الارض و ما يخرج و ينزل من السماء (تفسير ملاصدرا، ج۳، ص۱۲۸)
بنابر اين کلمات، صور موجود در علم الهي بوده اند.
مرحوم طبرسي صاحب مجمع البيان روايتي در تفسير اين آيه نقل کرده که بسيار جالب است.
و روي عن اهل البيت عليهم السلام إن آدم رأي مکتوبا علي العرش اسماء مکرمة معظمة فسأل عنها فقيل له هذه الاسماء لأجل الخلق منزلة عند الله تعالي و الأسماء محمد، علي، فاطمة، الحسن و الحسين عليهم السلام فتوسل آدم الي ربه في قبول توبته ( مجمع البيان ج۱، ص۸۹)
۳) شرايع و احکام
فَآمِنُوا بِاللَّهِ وَرَسُولِهِ النَّبِيِّ الأمِّيِّ الَّذِي يُؤْمِنُ بِاللَّهِ وَکَلِمَاتِهِ وَاتَّبِعُوهُ لَعَلَّکُمْ تَهْتَدُونَ (١٥٨ اعراف)
به نظر مرحوم علامه مراد از کلمات در اين آيه شريفه همان شرايع و احکامي است که بر پيامبر و انبياي سابق بر او نازل شده است. (الميزان،ج۸، ص۲۸۳)
۴) وجود مقدس حضرت مسيح عليه السلام
إِنَّمَا الْمَسِيحُ عِيسَي ابْنُ مَرْيَمَ رَسُولُ اللَّهِ وَکَلِمَتُهُ أَلْقَاهَا إِلَي مَرْيَمَ وَرُوحٌ مِنْهُ(۱۷۱ النساء)
۵) قضاي حتمي (تحقق وعده يا وعيد الهي)
وَتَمَّتْ کَلِمَةُ رَبِّکَ الْحُسْنَي عَلَي بَنِي إِسْرَائِيلَ بِمَا صَبَرُوا (۱۳۷ اعراف)
در اين آيه به ملک رسيدن وسلطنت بني اسرائيل و هلاک شدن دشمنان ايشان بر وفق قضاي حتمي الهي بوده و موسي عليه السلام هم گويا از اين قضيه خبر داشته که در وعده به بني اسرائيل گفته: عَسَي رَبُّکُمْ أَنْ يُهْلِکَ عَدُوَّکُمْ وَيَسْتَخْلِفَکُمْ فِي الأرْضِ فَيَنْظُرَ کَيْفَ تَعْمَلُونَ (١٢٩ اعراف)
مرحوم علامه طباطبايي معتقد است معناي تماميت کلمه، خارج شدن آن از مرحله قوه و استعداد به مرحله فعليت و وقوع است (الميزان، ج۸،ص۲۹۲)
با تتبعي که اين جانب در آيات قرآن نموده ام مي توان ادعا کرد که هر جا در قرآن پيش يا پس از واژه کلم ماده حقّت تمّت يا سبقت آمده باشد، به معناي قضاي حتمي است. از اين جمله است:
يونس ۳۳ و ۹۶؛ زمر ۷۱؛ غافر ۶؛ النحل ۳۶؛ انعام ۱۱۵؛ اعراف ۱۳۷؛ هود ۱۱۹؛ فصلت ۴۵؛ شوري ۱۴
۶) رأي و اعتقاد و تصميم
وَجَعَلَ کَلِمَةَ الَّذِينَ کَفَرُوا السُّفْلَي وَکَلِمَةُ اللَّهِ هِيَ الْعُلْيَا وَاللَّهُ عَزِيزٌ حَکِيمٌ (٤٠ التوبة)
مرحوم علامه ذيل اين آيه مي نويسد: و جاي هيچ ترديد نيست که اين جمله بيان جملات قبل و مقصود از کلمه کساني که کافر شدند همان رأيي است که مشرکين مکه در دارالندوة داشتند که دسته جمعي پيامبر را به قتل رسانده و نورش را خاموش کنند و مقصود از کلمة الله وعده نصرت و اتمام نوري است که به وي داده است .( الميزان، ج۹، ص۲۷۹)
أَلَمْ تَرَ کَيْفَ ضَرَبَ اللَّهُ مَثَلا کَلِمَةً طَيِّبَةً کَشَجَرَةٍ طَيِّبَةٍ أَصْلُهَا ثَابِتٌ وَفَرْعُهَا فِي السَّمَاءِ (٢٤ ابراهيم)
در اينکه مقصود از کلمه طيبه چيست، اقوال فراوان است از جمله معناهايي که براي کلمه طيبه شده:
وحدانيت خدا(فخر رازي ج۱۹،ص۱۲۰)؛ ايمان (مجمع البيان ج۶، ص۳۱۲)؛ قرآن (روح البيان،ج۴،ص۴۱۴)؛ تسبيح و تنزيه (کشاف ج۲، ص۵۵۳)؛ مطلق ثناي خدا (روح البيان ج۴،ص۴۱۴)؛ سخن خير (الدر المنثور، ج۴،ص۷۸)؛ همه طاعت ها (مجمع البيان، ج۶،ص۳۱۲)؛ مؤمن (کشاف، ج۲،ص۵۵۳ و طبري ج ۱۳ص ۱۳۶)
اما مرحوم علامه طباطبايي مي فرمايد با آنچه از دقت در آيات به دست مي آيد کلمه طيبه اي که به شجره طيبه مثل زده شده عبارت است از عقائد حقي که ريشه در اعماق قلب و نهاد بشر دارد (الميزان،ج۱۲،ص۵۰) بنابر اين کلمه در اين آيه به معناي اعتقادات و عقائد حق است.
يَحْلِفُونَ بِاللَّهِ مَا قَالُوا وَلَقَدْ قَالُوا کَلِمَةَ الْکُفْرِ وَکَفَرُوا بَعْدَ إِسْلامِهِمْ (التوبه ۷۴)
آيه مربوط به گروهي از منافقان است که تصميم داشتند به هنگام بازگشت از جنگ تبوک در يکي از گردنه هاي ميان راه شتر پيامبر را رم دهند تا حضرت از بالاي کوه پرت شود ولي پيامبر اسلام در پرتو وحي الهي از اين ماجرا آگاه شد و نقشه شوم آنها را نقش بر آب کرد. مهار ناقه را به دست عمّار سپرد و حذيفه هم از پشت سر ناقه را مي راند تا مرکب کاملا در کنترل باشد، حتي دستور داد مردم از راه ديگري بروند تا منافقين نتوانند در لابلاي مردم پنهان شوند و نقشه خود را عملي کنند.ام منافقين که حدود دوازده يا پانزده نفر بودند هنگامي که وضع را براي اجراي برنامه خود نامساعد ديدند متواري شدند ولي پيامبر آنها را شناخت. اما علاوه بر اين نقشه آنها گفتاري هم داشتند و مراد از کلمه در اين آيه همان گفتاري است که پشت سر رسول خدا گفته بودند و انکار کردند.
۷) روحيه (روح)
فَأَنْزَلَ اللَّهُ سَکِينَتَهُ عَلَي رَسُولِهِ وَعَلَي الْمُؤْمِنِينَ وَأَلْزَمَهُمْ کَلِمَةَ التَّقْوَي وَکَانُوا أَحَقَّ بِهَا (۲۶ فتح)
علامه طباطبايي در تفسير شريف الميزان مي فرمايد کلمه در اين جا به معناي روح است. يعني روح تقوا را بر دلهاي آنها افکند چنانکه در آيه ۱۷۱ سوره نساء مي خوانيم : إِنَّمَا الْمَسِيحُ عِيسَي ابْنُ مَرْيَمَ رَسُولُ اللَّهِ وَکَلِمَتُهُ أَلْقَاهَا إِلَي مَرْيَمَ وَرُوحٌ مِنْهُ. مسيح فقط فرستاده خدا و کلمه اوست و روحي است که از ناحيه او به مريم عطا شده است (الميزان ج۱۸ ص۲۸۹)
بعضي نيز احتمال داده اند مراد از کملة التقوي دستور و فرماني باشد که خداوند در اين زمينه به مومنان داده است ولي مناسب همان روحيه تقواست که جنبه تکويني دارد و زائيده ايمان و سکينه و التزام قلبي به دستوارت خداوند است.
در تفسير نور الثقلين آمده است:
در بعضي از روايات که از پيامبر گرامي اسلام نقل شده کلمة التقوي به لااله الا الله و در روايتي از امام صادق به ايمان تفسير شده است. در يکي از خطبه هاي پيامبر مي خوانيم نحن کلة التقوي و سبيل الهدي (نور الثقلين ج۵ ص۷۳ به نقل از تفسير نمونه ج۲۲ ص۹۶)
جريان مربوط به صلح حديبيه است که کفار به خاطر حميت جاهلي مانع ورود رسول خدا و مومنان به خانه شدند و گفتند اگر اينها که در ميدان جنگ پدران و برادران ما را کشته اند وارد سرزمين و خانه هاي ما شوند و سالم باز گردند عرب درباره ما چه خواهد گفت؟
اين کبر و غرور و تعصب و خشم جاهلي حتي مانع از آن شد که هنگام تنظيم صلح حديبيه نام خدا را به صورت بسم الله الرحمن الرحيم بياورند. و با اينکه آداب و سنن آنها مي گفت زيارت خانه خدا براي همه مجاز و سرزمين مکه حرم ام است، حتي اگر کسي قاتل پدر خويش را در مراسم حج يا عمره مي ديد، نبايد مزاحم او مي شد. اما در مقابل خداوند سکينه و آرامش را بر رسول خود نازل فرمود فانزل سکينته علي رسوله و علي المومنين، اين آرامش که مولود ايمان و اعتقاد به خدا بود آتش خشمشان را فرو نشاند تا آنجا که براي حفظ اهداف خود حاضر شدند جمله بسم الله الرحمن الرحيم که رمز اسلام در شروع کارها بود بردارند و بجاي آن بسمک اللهم که از يادگارهاي دوران گذشته عرب بود در آغاز صلح نامه حديبيه بنويسند و حتي لقب رسول الله را از کنار نام گرامي محمد حذف کنند. الغرض معناي کلمه در اين آيه روح تقواست.( تفسير نمونه، ج۲۲، ص۹۷)
۸) توحيد
وَجَعَلَهَا کَلِمَةً بَاقِيَةً فِي عَقِبِهِ لَعَلَّهُمْ يَرْجِعُونَ (٢٨زخرف)
به نظر مرحوم علامه طباطبايي ضمير فاعل مستتر در جعلها به الله بر مي گردد و ضمير بارز به برائت بر مي گردد که ابراهيم از آن سخن مي گفت و معنايش همان کلمه توحيد، که معنايش نفي خدايان دروغين است. (الميزان ج۱۸ ص۹۶)
قُلْ يَا أَهْلَ الْکِتَابِ تَعَالَوْا إِلَي کَلِمَةٍ سَوَاءٍ بَيْنَنَا وَبَيْنَکُمْ أَلا نَعْبُدَ إِلا اللَّهَ وَلا نُشْرِکَ بِهِ شَيْئًا (آل عمران ۶۴)
۹) مخلوقات الهي
وَلَوْ أَنَّمَا فِي الأرْضِ مِنْ شَجَرَةٍ أَقْلامٌ وَالْبَحْرُ يَمُدُّهُ مِنْ بَعْدِهِ سَبْعَةُ أَبْحُرٍ مَا نَفِدَتْ کَلِمَاتُ اللَّهِ (لقمان ۲۷)
مرحوم علامه ذيل اين آيه مي فرمايد:
کلمه در کلام خدا گاهي بر هستي اطلاق شده است. البته هستي افاضه شده به امر او که از آن به کلمه کن تعبير کرده و فرموده انما امره اذا اراد شيئا ان يقول له کن فيکون و نيز حضرت مسيح عليه السلام را کلمه خوانده و فرموده کلمة القاها الي مريم. پس معناني آيه اين است که اگر تمامي درختان زمين قلم گردد و آب درياها به اضافه هفت درياي ديگر مانند آن مرکب فرض شود و با اين قلم و مرکب کلمات خدا را بعد از تبديل آنها به الفاظ بنويسد، آب درياها قبل از تمام شدن کلمات خدا تمام مي شود چون آب درياها هر چه باشد متناهي است و کلمات خدا نا متناهي

1) تفسير آيات: «انّا زَيَّنا السَّماء الدُّنياء بِزينه الکَواکِب[i]» ما آسمان پائين را با ستارگان تزئين کرديم. در اين آيه مي گويد «آسمان پائين را با ک ...

زندگي در سايه قرآن نعمتي است . نعمتي که ارج و ارزشش را نمي شناسد جزکسي که آن را خود چشيده باشد. نعمتي است که بر عمر مي افزايد و پاکيزه و مبارکش مي گرد ...

دين مبين اسلام بر پايه يک سلسله قواعد و قوانين اخلاقي و عملي استوار است که ريشه تمامي آنها به قرآن کريم ختم مي شود. قانون نامه اي که تاکنون و تا پايان ...

● ويژگي هاي زنان برتر در قرآن در سوره ي تحريم آمده است : «عَسي رَبُّهُ» «عَسي» با (عين) و (سين) يعني اميد است . اميد است پروردگار پيغمبر «إِنْ طَلَّقَ ...

اشاره: آيات قرآن كريم و احاديث پيشوايان معصوم، از يك سو به نكوهش دنيا پرداخته و از ديگرسو نظام عالم را به حق دانسته و گاه بر بهره گيري از آن تاكيد ورز ...

درمقاله حاضر نويسنده به تشريح گريه هاي با فضيلت از جمله گريه بر امام حسين(ع) پرداخته و موضوع گريه از نگاه قرآن را بررسي کرده است که اينک آن را با هم ا ...

با نماز بيني شيطان را به خاک بماليد در اهميت و ارزش نماز سخن زياد گفته شده به طوري که در روايات از بزرگان ديني داريم که فرمودند نخستين چيزي که بنده بر ...

استخاره به معناي طلب خيز از خداوند است، و چون مؤمنين در مواردي خيرو صلاح كار خود را نمي دانند، به استخاره متوسل مي شوند. جايگاه استخاره در قرآن و احاد ...

دانلود نسخه PDF - معاني کلمه در قرآن