up
Search      menu
مذهب و عرفان :: مقاله مردم سالاري از نظر عمق PDF
QR code - مردم سالاري از نظر عمق

مردم سالاري از نظر عمق

اسلام سه ضلعي

سازگاري اسلام با دموکراسي يا دموکراتيک بودن حکومت در اسلام، اگرچه موضوعي معاصر و تازه مطرح است، همواره بخشي از سرنوشت تاريخي مسلمانان بوده و است و ريشه هاي ديرينه اي دارد. نه دموکراسي موضوعي جديدي است و نه اسلام، امّا در روزگار نوزايي ها و تحول ها از بازتعريف مفاهيم، ايده ها و تحليل نسبت ها گريزي نيست.
به هر حال عمر سه ضلعي اسلام، حکومت و مردم به چهارده قرن رسيده، اما با اين حال موضوع روز و دغدغة هميشگي بوده است و احتمالاً خواهد بود. در اين مقال با چند نکتة تحليلي دراين باره آشنا خواهيد شد.
مردم سالاري و حکومت اسلامي
مفهوم «حکومت مردم» و «حاکميت مردم» حداقل از سه هزار سال پيش در جوامع مختلف وجود داشته است. مسلم و بديهي است که اقوامي که با زباني غير از لاتين تکلم مي نمودند به حاکميت مردم، دموکراسي نمي گفتند. اگر فرض کنيم که ايرانيان باستان به آن «خشتر پاون» مي گفتند و اگر فرض کنيم که چيني ها لفظ «مين جو جوگي» را که امروز به کار مي برند در آن زمان نيز به کار مي بردند يا ژاپني ها آن را با واژۀ «مين شو شوگي» معرفي مي کردند يا عرب ها «حکومه الشعب» مي گفتند، لاتين زبان ها آن را با واژۀ دموس کراتوس نشان مي دادند (دموس به معناي مردم و کراتوس به معناي حکومت و حاکميت). هرودوت، تاريخ نويس يوناني، معتقد است که ايرانيان، دويست سال قبل از افلاطون و ارسطو، دموکراسي را مي شناختند و دربارۀ ويژگي هاي آن بحث مي کردند. ايرانيان معاصر مفهوم حکومت مردم و حاکميت مردم را با سه واژۀ مردم سالاري، جمهوريت و دموکراسي مي شناسند که اگرچه واژۀ دموکراسي در ميان آنها طرفداران بيشتري دارد، در اين نوشتار بيشتر از واژۀ مردم سالاري استفاده شده است.
مردم سالاري مانند بسياري از پديده هاي ديگر، انواع مختلفي دارد؛ به گونه اي که فردي مانند ديويد هلد در کتاب «مدل هاي دموکراسي» ادعا کرده است که نزديک به حداقل يازده نوع دموکراسي (مردم سالاري) وجود دارد؛ البته در اينجا بناست به دوازده عدد از دموکراسي هايي که نگارنده با مطالعۀ جامعه شناسي تاريخي خود به آنها دست يافته است برشمرده و نسبت هر يک از آنها با حکومت اسلامي را بيان شود.
قبل از بيان آنها لازم است اين نکته ذکر شود که در تقسيم بندي پديده ها همواره بايد آنها را از ابعاد مختلف تقسيم کرد؛ بنابراين در اينجا نيز مردم سالاري از چهار بُعد تقسيم شده است.
در مرحلۀ اول به انواع مردم سالاري از نظر صفات اشاره شده است. مردم سالاري از اين نظر به دو دسته تقسيم مي شود: مردم سالاري محض و مردم سالاري غير محض.
ٓ● انواع دموکراسي از نظر صفات
الف) مردم سالاري محض
ويژگي هاي اين نوع مردم سالاري عبارت است از:
۱) مبناي قانون خواست مردم قرار مي گيرد؛ هر خواستي باشد (بدون محدوديت)؛
۲) پلوراليسم عقيدتي وجود دارد (يعني هر عقيده اي حق است؛ اگر اقليت است مي تواند به اکثريت تبديل شود)؛
۳) سکولاريسم سياسي وجود دارد (جدايي سياست از دين)؛
۴) مشارکت مردم در مسائل سياسي؛
۵) آزادي هاي نسبي؛
۶) تساوي در برابر قانون.
ب) مردم سالاري غير محض
اما مردم سالاري غيرمحض ويژگي هاي متفاوت از مردم سالاري محض به عبارت ذيل دارد:
۱) مبناي قانون خواست مردم قرار مي گيرد محدود به عقيده مورد نظر اکثريت جامعه؛
۲) مونوئيسم عقيدتي وجود دارد (يعني فقط يک عقيده، حق است)؛
۳) سياست مي تواند مبتني بر دين ماوراءالطبيعي باشد؛
۴) مشارکت مردم؛
۵) آزادي هاي نسبي؛
۶) تساوي در برابر قانون.
با مطالعۀ جامعه شناسي تاريخي متوجه مي شويم که مردم سالاري محض در هيچ يک از جوامع بشري تحقق خارجي پيدا نکرده است و فقط در کتاب ها و سخنراني هاي تبليغاتي وجود دارد. بر اين اساس حکومت اسلامي با آن سازگاري ندارد. علاوه بر اينکه سه ويژگي اول اين نوع از مردم سالاري با اسلام سازگار نيست. اما حکومت اسلامي با مردم سالاري غير محض نه تنها ناسازگار نيست، بلکه يکي از مصاديق اين مردم سالاري به شمار مي رود و اساساً همۀ مردم سالاري هايي که طي تاريخ در جوامع مختلف اجرا شده همگي مردم سالاري هاي غيرمحض اند؛ براي مثال در مردم سالاري اسلامي اولاً مبناي قانون خواست مردم قرار مي گيرد محدود به عقيدۀ مورد نظر اکثريت که اسلام است؛ ثانياً اسلام معتقد است که فقط او حق است؛ زيرا در قرآن آمده است: «ان الدين عندالله الاسلام؛ روش زندگي نزد خداوند فقط اسلام مي باشد» (آل عمران ۱۹)؛ ثالثاً در اسلام، سياست مبتني بر دين ماوراء الطبيعي (آسماني) است. سه ويژگي ديگر نيز در اسلام وجود دارد. امام خميني دربارۀ دموکراسي اسلامي فرموده است:
ممکن است دموکراسي مطلوب ما با دموکراسي هايي که در غرب هست مشابه باشد، اما آن دموکراسي اي که ما مي خواهيم به وجود آوريم در غرب وجود ندارد. دموکراسي اسلام، کامل تر از دموکراسي غرب است.
● انواع دموکراسي از نظر مکتب
دموکراسي از نظر مکتب نيز به شش دسته تقسيم مي شود؛ يعني شش مکتب در سه سدۀ اخير سربلند کرده و ادعاي داشتن مردم سالاري نموده اند. تقسيم بندي ذيل براساس ادعاي اين مکتب ها و نه بر به رسميت شناختن آنهاست. اين شش نوع مردم سالاري عبارت است از: ۱. مکتب ليبراليسم ادعاي مردم سالاري ليبراليستي را دارد؛ ۲. مکتب سوسياليسم مدعي مردم سالاري سوسياليستي است؛ ۳. اسلام مردم سالاري اسلامي را مي خواهد؛ ۴. فاشيسم مردم سالاري فاشيستي را ادعا مي کند؛ ۵. مسيحيت مدعي مردم سالاري مسيحي است؛ ۶. ناسيوناليسم مردم سالاري ناسيوناليستي را مي خواهد.
با توجه با اين، دو دسته بندي نتيجه گرفته مي شود:
الف) مردم سالاري يک ظرف است و مکتب ها، مظروف آن اند و ظرف همواره با مظروف خود شناخته مي شود؛ يعني اگر در اين ظرف، اسلام ريخته شود، دموکراسي اسلامي حاصل آن خواهد بود و اگر در آن ليبراليسم ريخته شود، دموکراسي ليبراليستي ايجاد مي شود و اگر سوسياليسم ريخته شود دموکراسي سوسياليستي تشکيل مي گردد.
ب) ارکان تشکيل دهندۀ مردم سالاري عبارت اند از: ۱. مشارکت مردم در مسائل سياسي؛ ۲. آزادي هاي نسبي؛ ۳. تساوي در برابر قانون (در يک بررسي بسيار ساده به سرعت پي مي بريم که مکتب اسلام اين ارکان را به رسميت شناخته و آنها را جزء احکام امضايي خود قرار داده است؛ زيرا اين مکتب براي مشارکت مردم در مسائل سياسي جايگاه ويژه اي قائل است، آزادي هاي آنها را در ابعاد مختلف به رسميت مي شناسد و تساوي در برابر قانون از اصول اساسي آن به شمار مي رود).
البته متأسفانه عده اي تصور مي کنند که بعضي از اصول ليبراليسم، مانند سکولاريسم، از مردم سالاري جدانشدني است در صورتي که اين چنين نيست؛ زيرا ليبراليسم، مانند اسلام، مکتب است؛ درحالي که دموکراسي و مردم سالاري شيوۀ حکومتي شمرده مي شود.
ايرانيان باستان، از اولين انديشمنداني بوده اند که دربارۀ دموکراسي اظهار نظرکرده و به حق فقط بر همين ويژگي ها دربارۀ مردم سالاري تأکيد نموده اند. هرودوت مورخ يوناني دربارۀ ويژگي هاي دموکراسي نزد ايرانيان باستان نوشته است: «اوتانس مي گفت: ... اما حکومت مردم، اولاً اين حکومت اسم خوبي دارد که تساوي حقوق است و ديگر اينکه مردم کارهايي را که مالک الرقاب مي کند مرتکب نمي شوند. انتخاب مستخدمين دولت به حکم قرعه است. هر امري مسئولي دارد و هر تصميمي به مجلس رجوع مي شود. بنابراين پيشنهاد مي کنم که حکمراني يک نفر را ملغي کرده ادارۀ امور مردم را به مردم واگذاريم. اهميت در کميت است».
امروزه نويسندگان کتاب «دموکراسي چيست؟» مردم سالاري را خيلي رقيق تر از گذشتگان مطرح کرده و گفته اند: «وجود دموکراسي مستلزم دو اصل کلي نظارت همگاني بر تصميم گيري جمعي و داشتن حق برابر در اعمال اين نظارت مي باشد».
مردم سالاري از نظر مشارکت
مردم سالاري از نظر مشارکت به دو دستۀ مستقيم و غير مستقيم تقسيم مي شود.
در مردم سالاري غير مستقيم مردم با واسطۀ نماينده ها در مسائل سياسي مشارکت مي کنند، اما در نوع مستقيم آن مردم، بدون واسطۀ نماينده ها، در مسائل سياسي مشارکت مي نمايند.
حکومت اسلامي از هر دو مردم سالاري استفاده مي کند.
مردم سالاري از نظر عمق
و دستۀ چهارم از انواع مردم سالاري، که آن را مردم سالاري از نظر عمق مي ناميم، به دو گونه تقسيم مي شود:
۱) مردم سالاري حداکثر که در آن نهادهاي حاکميت مردم در جامعه نهادينه شده باشند؛ مانند: احزاب، شوراهاي شهر و روستا، مجلس.
۲) مردم سالاري حداقل. در اين نوع مردم سالاري، مردم حداقلي از آزادي را دارند و در انتخابات شرکت مي کنند.
همۀ مردم سالاري هاي برخاسته از انقلاب هاي مردمي از مردم سالاري حداقل شروع مي کنند و به سمت مردم سالاري هاي حداکثر پيش مي روند. مردم سالاري اسلامي هم در همۀ مصاديق خود (يعني حکومت پيامبر، حکومت امام علي(ع) و جمهوري اسلامي ايران) که يکي از مردم سالاري هاي برخاسته از انقلاب اجتماعي است، از مردم سالاري حداقل شروع کرده و به سمت مردم سالاري حداکثر پيش رفته است.

در کنار تمامي مسائلي که در علم فيزيک مطرح ميشود باز هم سخن از انفجار بزرگ به گوش ميرسد. انواع و اقسام نظرياتي که بر پايه ي نتايج بررسي هاي بدست آمده ا ...

● ديد کلي تعداد مسائلي که در مکانيک کوانتومي ، مي تواند به طور دقيق حل شود ، همانند مکانيک کلاسيک خيلي محدود مي باشد. در بسياري از موارد کاربردي مورد ...

همانطور که حالتهاي مختلف نوساني در سيمهاي سازهاي زهي مثل گيتار صداها(نتها)ي گوناگوني ايجاد ميکند، حالتهاي مختلف نوساني اين ريسمانهاي بنيادين نيز به صو ...

● ديد کلي تعداد مسائلي که در مکانيک کوانتومي ، مي تواند به طور دقيق حل شود ، همانند مکانيک کلاسيک خيلي محدود مي باشد. در بسياري از موارد کاربردي مورد ...

ديد کلي شيمي را مي‌توان به صورت علمي که با توصيف ويژگيها ، ترکيب و تبديلات ماده سروکار دارد، تعريف کرد. اما اين تعريف ، نارساست. اين تعريف ، بيانگر رو ...

تب از گذشته هاي دور، هم به عنوان پاسخي به ناخوشي ها و هم به عنوان بيماري تلقي مي شده و اين ديدگاه دوگانه نسبت به تب، با وجودي که امروزه ما درک نسبتا ک ...

مظلوميت امير مومنان علي بن ابي طالب(عليه السلام) در دوران زندگيش و پس از آن تا دوران معاصر چنان جگر سوز است که آتش بر دل هر آزاده اي مي افروزد و قلب ر ...

«ما مفتخريم که صحيفه سجاديه اين زبور آل محمد صلي الله عليه و آله از ماست.» امام خميني (ره) از آنجا که در زمان امام چهارم شرائط اختناق آميزي حکمفرما ...

دانلود نسخه PDF - مردم سالاري از نظر عمق