up
Search      menu
تولید و کشاورزی :: مقاله مراتع PDF
QR code - مراتع

مراتع

وضعيت مراتع ايران

همانطور كه قبلاً ذكر شد، از سطح 164 ميليون هكتار وسعت كشور، 90 ميليون هكتار يا 55 درصد مساحت كشور را مراتع تشكيل مي دهد. طبقه بندي سطح مراتع از نظر وضعيت، بر اساس آخرين آمار سازمان جنگلها و مراتع كشور در سال 1374 به قرار زير است:
9.3ميليون هكتار مرتع خوب (10.3 درصد)، 37.3 ميليون هكتار مرتع متوسط تا فقير(3،43 درصد) و43.4 ميليون هكتار مرتع فقير تا خيلي فقير (46.4 درصد).
همچنين مراتع از نظر توليد علوفه ي قابل برداشت در هكتار به قرار زير هستند:
الف) مراتع علفي ييلاقي 14 ميليون هكتار با توليد متوسط 290 كيلوگرم علوفه ي قابل برداشت در هكتار.
ب) مراتع بوته زار با وضعيت ضعيف و متوسط 60 ميليون هكتار با توليد 92 كيلوگرم علوفه ي قابل برداشت در هكتار.
ج) مراتع حاشيه ي كوير (خيلي ضعيف) با توليد بسيار كم 16 ميليون هكتار با توليد متوسط 25 كيلوگرم علوفه ي قابل برداشت در هكتار.
در مجموع داراي توليدي برابر با 10.7 ميليون تن علوفه ي خشك قابل بهره برداري مجاز و يا 5.8 ميليون تن T.D.Nعلوفه ي مجاز مي باشد.
اما واقعيت اين است كه مراتع خوب و متراكم‌ ما كمتر از 10درصد و حداكثر 10 ميليون هكتار است و بقيه ي مراتع، فقير و كم‌بازده هستند. سازمان جنگل‌ها، مراتع متراكم را 6 ميليون و 640 هزار هكتار ذكر كرده كه داراي تاج پوشش بيش از 50 درصد هستند. بر اساس همين آمار، مساحت مراتع نيمه‌متراكم20 ميليون و 690 هزار هكتار اعلام شده كه تاج پوشش آنها بين 25 تا 50 درصد و مراتع كم‌تراكم با تاج پوشش كمتر از 25 درصد،56 ميليون و 50 هكتار از اراضي كشور را به خود اختصاص داده است. براين اساس، با احتساب 3 ميليون هكتار مراتع شمال، ‌مجموع مراتع كشور 86 ميليون و 100هزار هكتار است.
علل تخريب و انهدام مراتع :
در خرابي وضع مراتع ايران، تنها انسان با چراي بي رويه ي احشام و ديگر اقدامات مقصر نيست، بلكه در بسياري از موارد شرايط طبيعي عامل اصلي به شمار مي رود.
- عوامل طبيعي مؤثر در تخريب مراتع
الف - آب و هوا
براي به وجود آمدن مراتع خوب ( سبز و خرم)،‌ هواي معتدل و باران كافي لازم است. اين شرايط فقط در قسمت هاي محدودي از كشور ما فراهم است.
1- اثر كمبود و نا منظم بودن بارندگي
سطح وسيعي از كشور ما را مناطق خشك و بياباني تشكيل مي دهد كه در برخي از نقاط آن، متوسط بارندگي ساليانه حتي از 50 ميليمتر تجاوز نمي كند. در مناطق خشك و بياباني نه تنها ميزان بارندگي كم است بلكه توزيع آن نيز نامناسب است، به اين معني كه ممكن است در طول سال اصلاً باران نبارد و يا سال ها باران نيايد، ‌در چنين شرايطي نمي توان حتي انتظار مراتع نامرغوب را هم داشت، چه رسد به مراتع مرغوب. فقط در سطحي بسيار محدود از كشور ( در شمال، شمال غربي و شمال شرقي و برخي نقاط مرتفع ديگر) باران نسبتا زياد و منظم مي بارد. در ساير نقاط، خشك و نيمه خشك، باران هم كم و نامنظم مي بارد. بنابراين قسمت اعظم مملكت از بارندگي كافي و به موقع برخوردار نيست و از علل فقر و خراب بودن وضع مراتع، همين ناكافي بودن ميزان بارندگي، توزيع نامطلوب آن و خشك بودن هواست.
2- اثر گرما و تبخير شديد
دومين عامل طبيعي فقر مراتع، گرما و تبخير شديد به خصوص در فصل تابستان است. در سطح وسيعي از مناطق خشك و همچنين مراتعي كه در نقاط پست واقع شده است، شدت گرما اغلب مانع از رشد و نمو بسياري از گياهان مي شود. شدت تبخير، آب قابل دسترس گياه را كاهش مي دهد و موجب پژمردگي و ركود فعاليتهاي حياتي بيشتر مي گردد.
3- اثر باد
يكي ديگر از علل فقير بودن مراتع در مناطق خشك وزيدن بادهاي شديد است. باد با از جا كندن خاك و تجمع آن در نقاط ديگر ( فرسايش بادي) و همچنين بالا بردن شديد تبخير و ديگر تأثيرات، موجبات از بين رفتن گياهان و يا حداقل عدم رشد آنها را فراهم مي سازد. باد، در بسياري از موارد آنچنان خاك را از جا كنده و زمين را چاله چاله كرده كه پوشش گياهي موجود به كلي از بين رفته و يا در حال از بين رفتن است و امكان تجديد حيات در اين قسمت ها خيلي بعيد مي نمايد. در ديگر نقاط، بادهاي خشك با بالا بردن ميزان تبخير،‌ موجبات پژمردگي و ركود فعاليتهاي حياتي آنها را در فصول گرم به خصوص تابستان فراهم مي آورد. حتي اثر بارندگي ها را زود محو مي كند. انباشته شدن گردوغبار و يا به اصطلاح گرد گرفتن روي بر گها، سبب مي شود كه گياه نتواند فعاليتهاي لازم را انجام دهد، در نتيجه ممكن است هم از رشد و نمو باز بماند و هم مرغوبيت خود را از دست بدهد.بادها باعث شكستن شاخه هاي درختچه ها و بوته ها و خوابانيدن آنها مي شود. يكي ديگر از اثرهاي باد رفتن خاك (ماسه اي) اطراف ريشه، است كه در اين صورت ريشه در معرض هوا قرار مي گيرد موجب خشك شدن آن گياه مي گردد.
ب - اثر جنس و تركيبات زمين و شوري آب و خاك :
اراضي كه سطح آنها را رسوبات تبخيري شور و گچي و ديگر سازندهاي نامناسب پوشانده است اغلب از لحاظ پوشش گياهي فقير و يا به كلي فاقد پوشش گياهي اند(مانند سطح گنبد نمكي). در چنين خاكهايي فقط گياهان مقاوم به آهك و شوري مي توانند، رشد و نمو كنند. آب هاي شور سطحي به تدريج موجب شوري بيشتر خاك ها و در نتيجه كم تر شدن تعداد يا پوشش گياهي منطقه ي تحت تأثير خود، مي گردد. زيرا با افزايش ميزان شوري، قدرت مقاومت گياهان در مقابل شوري كاهش مي يابد و سرانجام موجب نابودي آنها مي شود. در چنين شرايطي ديگر امكان به وجود آمدن گياه جديد هم از بين مي رود. آبهاي شور زيرزميني به ويژه در مناطق خشك، روز به روز بر ميزان شوري و قليائي بودن خاك مي افزايند كه اين امر اثر نامطلوبي روي پوشش گياهي مي گذارد. در سطح زمين هائي از جنس كنگلومرا و يا زمين هاي ريزشي از نوع شيستي و كوه هاي با شيب تند و امثال اينها، گياهان كمي مي رويند و يا به عبارتي گياهان در آن «بند نمي شوند».
د- كمبود يا فقدان آب آشاميدني و عدم دسترسي به برخي از مراتع :
مراتع يا قسمتهايي از آن به علت نداشتن آب يا راه کافي، و دور دست واقع شدن آنها يا مورد استفاده قرار نمي گيرند يا خيلي كمتر از ظرفيتشان مورد چرا واقع مي شود. به طوري كه همواره از لحاظ گياهي غني است و حتي سطح آنها بكر، و دست نخورده باقي مانده است. عدم استفاده ي كامل از اين مراتع كه پوشش گياهي غني دارد ولي فاقد آب هستند(براي نوشيدن دام) موجب مي گردد مراتعي كه داراي آب و در فواصل نزديك به محل سكونت دامداران واقع شده اند مورد چراي بيش از حد دام قرار گرفته و تخريب و منهدم گردند.
- عوامل غير طبيعي مؤثر در تخريب مراتع( تأثير اقدامات انساني) :
همانطور كه گفته شد از علل اصلي تخريب مراتع در بسيار ي از نقاط ، عوامل مختلف طبيعي است، ولي اعمال و بهره برداري بي رويه ي انسان از مراتع در اغلب موارد، تأثير بيشتري در تخريب و نابودي پوشش گياهي داشته است و دخالت هاي نامناسب انسان سبب شده كه عوامل مساعد طبيعي نيز نتواند مفيد واقع شوند. از اين رو تأثير انسان در نابودي مراتع عمده ترين مسئله است و بايد راه حل هاي مناسب و اقدامات مفيد و مؤثر و عملي تر براي جلوگيري از تخريب و نابودي بيشتر مراتع، ارائه گردد. انسانها به طرق مختلف در تخريب مراتع دخالت دارند از جمله:
1- بهره برداري هاي نامناسب :
1-1- بهربرداري نامناسب مستقيم
انسان به طور مستقيم به طرق مختلف موجب تخريب مراتع شده و مي شود:
الف - تعدد جمعيت بهره بردار مرتعي.
ب - شخم مراتع جهت کشت زراعتهاي ديم كم بازده و تبديل آن براي ساير مصارف.
ج - بوته کني جهت سوخت.
د – بهره برداري بيش از حد گياهان مرتعي به منظور مصارف دارويي و صنعتي.
ه - مشاعي بودن ( غير قابل تفكيك بودن آنها با ساير اراضي ) عرصه ي مرتع مورد بهره برداري و در نتيجه غير اقتصادي بودن واحد هاي بهره برداري.
و - فقر مالي و عدم توان سرمايه گذاري بهره برداران در اصلاح و احياي مراتع.
1-2- بهربرداري نامناسب غير مستفيم
دامداران با چراندن بي رويه ي دام هاي خود در مراتع باعث تخريب عمده ي مراتع مي شوند.
چراي بي رويه:
منظور از چراي بي رويه، چراي بي موقع (زود هنگام)، چراي ببيش از اندازه و چراي طولاني مدت (خروج دير هنگام) يك مرتع است.
بنابراين انسان ها به طور غيرمستقيم از راه هاي زير موجب تخريب مراتع مي گردند:
الف - چراي بي موقع (چراي پيش رس).
ب - عدم تعادل بين تعداد دام و ظرفيت توليدي مراتع.
ج - چراي مفرط (چراي بيش از ظرفيت مراتع) از طريق تعداد دام زياد يا چراي طولاني مدت يك مرتع.
ه - تخريب مراتع در اثر حرکت تعداد زياد دام در مسير چرا.
و - هماهنگ نبودن انواع دام مصرف كننده با نوع مرتع( مثلا ً گاو بايد از اراضي كه پوشش غالب آن گراس ها هستند استفده كند.)
در اينجا لازم است كه به رابطه ي بين دام و مرتع به لحاظ اهميت آن به عنوان بيشترين و مهمترين مسئله در تخريب مراتع به ويژه در ايران اشاره گردد و در نهايت به راهكارها با توجه به وضعيت مراتع ( علم مرتعداري ) اشاره شود.

قبل از معرفي اين گونه گياهي به مرور يکسري مطالب مي پردازيم. ● مرتع و مرتعداري: ▪ مرتع(range): زميني است اعم از کوه و دامنه يا زمين مسطح که در فصل چرا، ...

قبل از معرفي اين گونه گياهي به مرور يکسري مطالب مي پردازيم. ● مرتع و مرتعداري: ▪ مرتع(range): زميني است اعم از کوه و دامنه يا زمين مسطح که در فصل چرا، ...

فرسايش آبي در مراتع فرسايش آبي يك فرايند طبيعي است اما تاثير مي گذاريم بر روي سرعت فرسايش خاك در يك منطقه. ايجاد آبكندهاي بزرگ در مراتع نتيجه فرسايش ت ...

● فرسايش آبي چيست؟ فرسايش آبي عبارتست از جداسازي، جابجايي و از بين رفتن مواد خاک توسط آب. اين فرآيند ممکن است به شکل طبيعي انجام گيرد و يا اينکه توسط ...

- مديريت مراتع ايران كشوري پهناور با مساحتي بالغ بر 165 ميليون هكتار است كه بيش از 80درصد آن در مناطق خشك ، نيمه خشك و خشك نيمه مرطوب قرار گرفته است. ...

آن طور که از نوشته هاي مورخان يوناني به دست مي آيد، در حدود ۳۰۰۰ سال قبل، اطراف خانه بسياري از ايرانيان را باغ احاطه کرده بود و واژه پرديس به همان باغ ...

تاکنون در بروشورهاي مختلفي که اداره ي جهاد کشاورزي وادارات مربوط عرضه نموده اند. اين رشته تا حدود زيادي معرفي شده است و فهرستي از عمليات مختلفي که در ...

گاوها و ساير نشخواركنندگان، حاوي دستگاه گوارش بي نظيري هستند كه امكان استفاده از ضايعات و ساير محصولات جانبي را به عنوان منبعي براي جيره غذائي آنها ، ...

دانلود نسخه PDF - مراتع