up
Search      menu
جانور شناسی :: مقاله مديريت خسارت جوندگان PDF
QR code - مديريت خسارت جوندگان

مديريت خسارت جوندگان

مديريت خسارت جوندگان: با تأکيد بر کاهش خسارت ميکروتوس در سيستم هاي زراعي

● مقدمه
جنس ميکروتوس جزء راسته موش شکلان (Myomorpha)، خانواده Cricetidae و زير خانواده ميکروتينا ها يا ول ها مي باشند. جوندگاني کوچک با دم کوتاه هستند و طول دم معمولا از سر و بدن کوتاهتر است. لالة گوش زياد کوچک نيست و از داخل موها نمايان است. انگشتان معمولي هستند و کف پا داراي شش پينه است. در جمجمه پوزه کوتاه است، فاصلة بين حدقه اي باريک و فشرده و پهناي آن در حدود پهناي پوزه است. تيغه هاي بالاي حدقه اي در بالغ ها به هم متصل شده و به يک تيغة مياني تبديل مي شوند. دندان هاي پيشين بالا بطور قائم به طرف پايين خم شده يا کمي متمايل به جلو هستند و سطح جلويي آنها زرد نارنجي رنگ است. دندان هاي آسيا بطور دائم رشد کرده وسطح آنها از خميدگي ها يا قطعات بستة زيادي تشکيل شده است. در ايران چند گونه از آنها شناسايي شده است از جمله: Microtus nivalis، Microtus socialis، Microtus arvalis و Microtus transcaspicus. اين جانوران از ريشه، پوست تنة درختان، پياز و غده هاي گياهي تغذيه مي کنند و در سطوح تراکم پايين نيز سبب آسيب هاي جدي به مزارع و باغ هاي ميوه مي شوند. هدف از اين بررسي معرفي و چگونگي مبارزه با اين جونده مي باشد.
● معرفي گونه هاي جنس ميکروتوس
▪ موش برفي (Microtus nivalis):
اين گونه از ساير گونه هاي ميکروتوس بزرگتر و دم آن نسبتا بلندتر است. لالة گوش رشد کمي داشته ولي کاملا نمايان است. پوزه نسبتا کوتاه و پهن و در اطراف آن سيبيل هاي بلندي به رنگ خاکستري يا سفيد روييده شده که اندازة آنها گاهي به ۵ سانتي متر مي رسد. رنگ موها در پشت بدن و در قسمت قاعده اي متمايل به سياه است و در انتها قهوه اي کم رنگ متمايل به حنايي يا قهوه اي خاکستري است. دم کاملا از مو پوشيده شده است. کف دست ها و پاها برهنه است. در دست فقط چهار انگشت رشد کرده و در کف دست پنج پينه وجود دارد. ناخن هاي دست و پا ظريف و نوک تيز و سفيد رنگ و شفاف هستند. در پا هر پنج انگشت رشد کرده است. موش برفي در ارتفاعات زياد نواحي کوهستاني در نقاط سبز چمنزارها زندگي مي کند. در شبها فعال است از قسمت هاي مختلف گياهان کوهستان تغذيه مي کند. موش برفي در ايران تاکنون فقط از زردکوه ناحية بختياري واقع در کوههاي زاگرس و دوآب مازندران واقع در کوههاي البرز گزارش شده است .
▪ موش مغان (Microtus socialis):
جوندگان کوچکي هستند با رنگ قهوه اي و دم کوتاه که کاملا از مو پوشيده شده است. طول دم معمولا از نصف طول اندازة سر و بدن کوتاه تر است. چشم ها کوچک و لالة گوش مدور و نيز کوچک است. پوزه نسبتا کوتاه است و در اطراف پوزه سيبيل هاي زياد به رنگ قهوه اي يا سفيد روييده است. در دست و پا وضع انگشتان با گونة قبل اختلافي نشان مي دهد. دم کاملا از مو پوشيده شده و موهاي انتهايي دم کمي بلندتر شده و يک دسته مو در امتداد دم تشکيل مي دهند. اين جونده بطور دسته جمعي زندگي کرده و لانه هاي بسيار پر پيچ و خم و طولاني براي خود مي سازد. لانه ها معمولا با هم ارتباط پيدا کرده و ديده مي شود قطعه زمين بزرگي سر تا سر پر از سوراخ لانة اين جوندگان مي شود که در زير خاک با هم ارتباط دارند. محل زندگي اين جونده بيشتر در زمين هاي سبز و مراتع و کشتزارها است. از قسمت هاي مختلف گياهان به خصوص غلات تغذيه مي کنند. در سال هايي که تعداد آنها زياد شده و طغيان مي کنند به صورت آفت بزرگي براي محصولات کشاورزي ظاهر مي شوند، و گاهي محصولات يک ناحيه را به کلي از بين مي برند. در شب و روز ديده مي شوند ولي از آفتاب شديد پرهيز مي کنند. بيشتر بعد از غروب آفتاب و صبح فعاليت دارند. توليد مثل آنها خيلي سريع است. بوسيلة جغد و گوشتخواراني نظير روباه و شغال و همچنين مار تغذيه مي شوند ولي تعداد تلفاتي که بوسيلة اين دشمنان به آنها وارد مي شود در مقابل توليد مثل سريع آنها ناچيز است. اين گونه تاکنون در ايران از خوزستان، فارس، اصفهان، تهران، قزوين، زنجان، آذربايجان، کردستان، کرمانشاه، لرستان و خراسان گزارش شده است .
▪ Microtus arvalis . :
جوندة کوچکي است شبيه به گونة قبل ولي داراي دم نسبتا بلند تر و رنگ تيره تر است. پوزه کوتاه و چشم ها کوچک است. لالة گوش کم رشد کرده است. دست ها و پاها ظريف و کوتاه هستند. رنگ بدن قهوه اي با لکه هايي به نارنجي يا سياه. اين گونه جوندگاني هستند که بيشتر در روز فعاليت دارند و شبها کمتر از لانه خارج مي شوند. درذ کنار جويهاي کشتزارها و مراتع و يونجه زارها لانه مي سازند. گاهي در باغ ها، جنگل ها و نقاط مرتفع ديده مي شوند. بطور دسته جمعي زندگي مي کنند. لانة آنها از راهروهاي متعدد تشکيل شده که داراي چند سوراخ است. حجرة اصلي که محل زندگي حيوان است اغلب در عمق کم نزديک به سطح خاک قرار دارد ولي گاهي لانة اصلي در عمق ۳۰ سانتي متري ديده شده است. از غذاهاي گياهي به خصوص قسمت هاي آبدار گياهان و نيز دانة آنها تغذيه مي کند. مواد غذايي مانند دانه و قسمت هاي ديگر گياهان را ذخيره مي کنند. چنانچه تعداد آنها زياد باشد به محصولات کشاورزي خسارت قابل توجهي وارد مي کنند. توليد نسل آنها سريع است. اين گونه در ايران تا کنون از پيشکوه و دماوند و نزديک چالوس و رضائيه و حوالي بجنورد گزارش شده است .
● بيولوژي ميکروتوس
جمعيت ميکروتوس هر ساله با توجه به شرايط آب و هوايي، مواد غذايي، دسترسي به زيستگاه مناسب، بيماري، استفاده از جونده کش ها و حضور شکارچيان طبيعي تغيير مي کند. مانند ساير جوندگان، ميکروتوس ها نيز توليد مثل بالايي دارند. به عنوان مثال موش برفي در بهار و تابستان توليد مثل مي کند و هر بار ۴ تا ۷ نوزاد بدنيا مي آورد همچنين موش مغان در سال تا ۵ بار توليد مثل مي کند و در هر بار ۸ نوزاد بدنيا مي آورد گاهي تا ۱۷عدد نوزاد نيز ديده شده است. همچنين ميکروتوس آرواليس در سال در شرايط مناسب ممکن است تا ۷ بار توليد مثل کند و در هر بار ۴ تا ۹ نوزاد مي زايد و گاهي تا ۱۵ نوزاد هم ديده شده است. نوزاد ميکروتوس ها به سرعت رشد مي کنند و از شير گرفته مي شوند و ظرف ۲ تا ۳ هفته به لحاظ جنسي بالغ مي شوند. بنابراين اگر زيستگاه از هر جهت مناسب باشد، تراکم ميکروتوس ها مي تواند افزايش يابد و در نتيجه موجب خسارت هاي زيادي تنها در يک فصل رشد شوند. آستانه زيان اقتصادي ميکروتوس ها در تراکم هاي پايين جمعيت است زيرا حتي جانوراني که تنها زندگي مي کنند نيز مي توانند خسارت قابل ملاحظه اي به مزارع و محصولات وارد کنند. به دليل آنکه حتي در مناطق کوچک سطوح جمعيت اين جانوران يکنواخت نمي باشد، پيش بيني آستانه زيان اقتصادي آفت مشکل است.
ميکروتوس ها در فصل رشد از ميوه ها و ساير محصولات موجود در مزارع استفاده مي کنند و در فصل پاييز و زمستان و اوايل بهار از ريشه ها، ساقه ها و پيازها استفاده مي کنند. توت فرنگي، بوته ها و درختان زينتي، درختان سيب، دانه هاي درخت کاج و صنوبر و گياهان زينتي علفي مورد علاقة ميکروتوس ها مي باشد. ميکروتوس ها هم از ريشه و هم از ساقه هاي گياهان علفي گلدار تغذيه مي کنند.
پوشش گياهي و بوته هاي متراکم و درختان کوتاه و انبوه زيستگاه مناسبي براي ميکروتوس ها فراهم مي کند. از اين رو اين زيستگاه ها در معرض آسيب هاي جدي قرار مي گيرند.
● روش هاي کنترل
براي کنترل ميکروتوس ها استفاده از مديريت تلفيقي آفات (IPM) – يعني ترکيبي از روش هاي کاهش زيستگاه، تله گذاري، استفاده از طعمه مسموم و استفاده از جانوران شکارچي – بهترين روش شناخته شده براي کاهش تراکم اين جانوران است. رديابي زيستگاه هاي ميکروتوس در اوايل بهار و دوباره در هر پاييز، افزايش تراکم ميکروتوس ها را قبل از اينکه خسارتي وارد کنند، مشخص خواهد کرد.
▪ رديابي ميکروتوس
قبل از اينکه ميکروتوس ها خسارت قابل ملاحظه اي را موجب شوند، چندين تکنيک رديابي توصيه مي گردد. از جمله جستجو در سطح گذرگاههايي که علف هاي آن به تازگي چيده شده است، رديابي فضولاتي که اغلب نزديک علف هاي متراکم يافت مي شود. شاخص مفيد ديگري که حضور ميکروتوس را نشان مي دهد، استفاده شاخص تکه سيب است. استفاده از چند روش براي رديابي مي تواند ارزيابي معتبرتري را از پتانسيل خسارت در آينده فراهم کند. ميکروتوس ها تونل هاي زير زميني که قطر سوراخ ورودي آن ۲ ۱۱ اينچ مي باشد مي سازند و توده هاي کوچک خاک نزديک لانة آنها ديده مي شود. تونل هايي که ايجاد مي کنند کم عمق و باريک هستند بنابراين مي توان با شخم زدن (مبارزه زراعي) لانه ها را خراب کرد.
براي شناسايي گونه هاي ميکروتوس بهترين روش تله گذاري مي باشد. زيرا تکيه بر روش ساخت لانه ها و تونل هاي ايجاد شده مي تواند گيج کننده باشد. لازم به ذکر است شناسايي گونه ها بسيار مهم است زيرا بر چگونگي کنترل تأثير مي گذارد.
به منظور استفاده از روش شاخص تکه سيب، تکه هاي سيب را در مکانهايي که مشکوک است، نزديک در ورودي تونل ها و مسير عبور جونده قرار دهيد و روزانه آن را کنترل کنيد. درصد قطعات سيبي که تا حدي يا تمام آن خورده شده يا به گونه اي ديگر بي نظمي هايي ايجاد کرده اند، پتانسيل هجوم و خسارت را نشان خواهد داد. به منظور شناسايي افزايش فعاليت و جمعيت بايد فعاليت ميکروتوس ها بطور منظم رديابي گردد. لااقل رديابي در پايان فصل توليد مثل (اوايل زمستان) زماني که جمعيت به حداکثر خود مي رسند و در شروع فصل توليد مثل (بهار) زماني که جمعيت ها در حداقل خود هستند، بايد انجام گيرد. معمولا سطوح جمعيت براي ميکروتوس ها به ازاي هر ۴۰۵۰ متر مربع بيان مي شود. رديف درختان منطقه (يک رديف در مرکز و ساير آنها با زاوية ۴۵ درجه قرار گرفته اند) را بررسي کنيد. درصد درختاني که در اطراف آنها فعاليتي مشاهده شده است بوسيلة روش شاخص تکه سيب و يا بازديد بصري سيستم هاي تونل يا هر دو تعيين کنيد. رديابي منظم، افزايش فعاليت را نشان خواهد داد. اگر جمعيت، وسعت کنترل را توجيه کند، رديابي منظم مکان ها را حتي بعد از اينکه جمعيت کاهش يافته است، ادامه دهيد. ميکروتوس ها معروف هستند که ناگهان جمعيت شان به طور انفجاري افزايش مي يابد بطوري که مناطق اطراف را تصرف خواهند کرد و در محلي که کنترل صورت گرفته است ممکن است دوباره ساکن شوند. از اين رو رديابي منظم ضروري مي باشد.
▪ کاهش زيستگاه
ميکروتوس ها در مزارع و باغ ها سبب مشکلات زيادي مي شوند. رها کردن مالچ ها و باقيمانده هاي محصول زيستگاه مناسبي را براي آنها فراهم مي کند. مناطقي که پوشش گياهي متراکم و وسيعي دارند مکان هاي لانه گذاري مناسبي هستند. بنابراين در اطراف مزارع پوشش گياهي متراکم را بايد از بين برد زيرا موجب مي گردد ميکروتوس ها در معرض ديد شکارچي هاي طبيعي مانند شاهين، جغد، روباه و گربه قرار گيرند. براي پاکسازي علف هاي اطراف باغ هاي ميوه، گلخانه ها يا مزارع مي توان از علف کش هاي مناسب استفاده کرد. لازم به ذکر است استفاده از علف کش ها بايد با برنامه ريزي انجام گيرد زيرا تجمع زياد علف کش ها موجب مي گردد موش ها مخفي شوند و در زمان ديگري که پوشش گياهي مناسب است دوباره ظاهر شوند. اگر پاکسازي اطراف درختان و مزارع ممکن نيست استفاده از علف چين ها به دفعات به کاهش جمعيت کمک خواهد کرد.
▪ شکارچي ها
ترغيب شکارچي ها اغلب تعداد ميکروتوس ها را کنترل مي کند. درست است شکارچي هاي زيادي وجود ندارند تا اينکه جمعيت ميکروتوس ها را در سطوح قابل قبول نگه دارند، اما استفاده از شکارچي ها کنترل بلند مدت را تشکيل مي دهد. يکي از بهترين شکارچي ها گربه هاي خانگي هستند. همچنين شاهين ها، جغدها، کلاغ ها و مارها نيز از ميکروتوس ها تغذيه مي کنند. در تعدادي از باغ ها و مزارع به دليل فقدان ميله هاي عمودي بلند منجر به عدم کارايي شکارچي هايي مانند جغدها، شاهين ها و کلاغ ها مي گردد. زيرا اين پرندگان زمين از بالا مي بينند و براي گرفتن شکار به سرعت فرود مي آيند. نصب يک ميله عمودي يا تيرک چوبي با ارتفاع ۸ تا ۱۰ فوت و عرض ۲ تا ۶ فوت مي تواند به کنترل بلند مدت جونده کمک کند. مارها نيز از شکارچيان مفيد جوندگان کوچک هستند از اين رو نبايد آنها را بي دليل از بين برد.
▪ تله گذاري
در باغ ها و مزارع کوچک تله گذاري مي تواند به همان اندازة کنترل شيميايي مؤثر باشد. به هرحال تله گذاري کار مشکلي است و ممکن است بهترين گزينه نباشد. احتمالا بهترين زمان براي گذاشتن تله پاييز است. زيرا بعد از اولين سرماي شديد وقتي غذاهاي باب ميل کمتري در محيط وجود دارد، اشتياق ميکروتوس ها به طعمه زياد است. همچنين بهترين زمان براي کاهش جمعيت قبل زمستان است زماني که خسارت به گياهان بسيار زياد است.
تله ها را مي توان در گوشه هاي راست دهانة تونل ها يا در مسيرشان در مزارع قرار داد. براي قرارگيري تله کندن گودال ضروري نيست. براي تهيه طعمه بايد نسبت متناسب طعمه و سم مورد توجه قرار گيرد و از طعمه هاي که جذاب براي ميکروتوس ها هستند استفاده نمود. به عنوان مثال مي توان از کره بادام زميني يا تکه هاي کوچک سيب با پوست استفاده نمود. البته نوع طعمه انتخابي مي تواند بر حسب شرايط محيطي و خوشايندي آن متفاوت باشد. سعي شود طعمه ها روي ماشه تله، براي جلوگيري از بردن طعمه بدون بکار افتادن تله، قرار گيرد. تله بايد هم سطح با کف تونل قرار گيرد. تله ها را مي توان با مقواي خم شده يا تخته هايي پوشاند البته ضرورتي ندارد. لااقل يک تله به ازاي هر ۱۰۰ فوت مربع در مناطق تحت هجوم کمتر، يا حداقل ۸۰ تله به ازاي هر جريب در مسيرهاي تحت هجوم بيشتر قرار دهيد. به جاي استفاده از تله هاي کشته گير، تله هاي زنده گير مي توانند براي کنترل جمعيت هاي جونده استفاده شوند. نقص اين نوع تله ها آن است که حيوانات مرده بايد از بين بروند. بعد از اينکه تله ها تنظيم شدند، زود به زود آنها را کنترل کنيد. فورا ميکروتوس هاي مرده را برداريد و دوباره تله تنظيم کنيد. بعد از يک هفته تله گذاري وسيع، تعداد جوندگان به دام افتاده روز به روز بايد به صفر نزديک شود. اگر اينطور نبود تله گذاري را ادامه دهيد تا اينکه هيچ جونده اي در تله ها ديده نشود. بعد از برداشتن تله ها، ممکن است ترجيع دهيد پوشش گياهي اطراف تونل ها را برداريد بنابراين آنها مي توانند بطور منظم رديابي شوند. در پاييز و اوايل بهار، دوباره ميکروتوس ها را با استفاده از روش شاخص تکه سيب يا روش هاي ديگر مورد رديابي قرار دهيد. اگر نشانه اي ديده شد دوباره تله گذاري را تکرار کنيد.
▪ مواد شيميايي
کشاورزان از زيان اقتصادي درنتيجة ميکروتوس ها رنج مي برند. انتخاب روش مناسب کنترل وابسته به ميزان اعتماد و هزينه صرف شده براي آن روش کنترلي است. به هر حال اگر جمعيت جونده افزايش يابد استفاده از طعمه هاي سمي و تيمار با جونده کش ها سريع ترين و مؤثرترين روش کنترل است. جونده کش ها به صورت سموم حاد و مزمن طبقه بندي مي شوند. جونده کش هاي حاد (براي مثال فسفيد آلومينيوم) سموم سريع العمل هستند و معمولا بعد از يکبار تغذيه جونده را مي کشند. در مقابل جونده کش هاي مزمن که بيشتر شامل سموم ضد انعقادي يا آنتي کواگولانت ها مي باشند، چند بار تغذيه براي ايجاد کشندگي ضروري مي باشد. وقتي از طعمه هاي سمي استفاده مي کنيد پيشنهاد مي شود براي جلوگيري از ايجاد حالت طعمه گريزي جونده کش ها به نوبت يا به تناوب استفاده شوند. طراحي يک برنامه زمان بندي دقيق برنامه طعمه گذاري را با موفقيت مواجه خواهد کرد. زمان مناسب براي استفاده از طعمه سمي بعد از برداشت، پاييز و زمستان و اوايل بهار است. استعمال هاي اوايل بهار مي تواند جمعيت ها را قبل از اينکه ماده هاي بيشتري توليد مثل را شروع کنند کاهش دهد. اما جمعيت ميکروتوس ها مي تواند قبل از زمستان بعدي سريعا بهبود يابند. همانطور که از بهار مي گذرد و غذا در محيط فراوانتر مي گردد طعمه گذاري کمتر مؤثر است. در طي پاييز، پذيرش طعمه دوباره افزايش مي يابد. استعمال هاي اواخر پاييز يا درست قبل از زمستان. جمعيت جوندگان را کاهش مي دهد زمستان يک زمان ايده آل براي گذاشتن طعمه است زيرا مواد غذايي در محيط کم مي باشد.
محل قرار گيري طعمه نيز در برنامه کنترل بسيار مهم مي باشد. مشکل اصلي با تمام طعمه ها اين است که به سرعت رطوبت جذب مي کنند و درنتيجه براي بيشتر از يک هفته دوام ندارند و بايد دوباره تهيه شوند.قرارگيري طعمه در تونل ها يا روي تکه هاي لاستيک يا ساير مواد مشابه به حفظ طعمه از رطوبت کمک خواهد کرد. همچنين برقراري ايستگاه هاي طعمه در مسيرهايي که جوندگان فعال مي باشند بهترين نتيجه را مي دهد. ايستگاه هاي طعمه در طي زمستان و اوايل پاييز بسيار کارآمد مي باشند.
پژوهش هاي زيادي روي تغيير زيستگاه و کنترل شيميايي ميکروتوس ها صورت گرفته است. بيشتر پژوهش ها روي اکولوژي ميکروتوس ها به منظور شناخت بهتر عواملي که روي جمعيت ميکروتوس ها تأثير مي گذارند، بوده است. بنابراين با شناخت تک تک اين موارد مي توان خسارت هاي ناشي از جوندگان به محصولات کشاورزي را به حداقل خود رساند.

ريز مغذي ها (عناصر خرد با تاثير کلان) مقدمه : تمامي موجودات زنده از جمله گياهان براي رشد و نمو نياز به غذا دارند. خاک تامين کننده اکثريت قريب به اتفاق ...

مقدمه : در تمام مناطق ايران که چغندر کشت مي شود شيوع دارد . و در نواحي فارس ، اصفحان ، کرمانشاه ، کرمان و قزوين خسارت بيشتري دارد . هر دو گونه C. tibi ...

بعضي از صاحب نظران مديريت، رمز موفقيت مدير را در توان هدايت نيروي انساني تحت سرپرستي وي مي دانند و از اين رو مديريت را کار با ديگران و از طريق آنان در ...

آموزش نقش تعيين کننده اي در يک مديريت خلاق دارد. « کنفوسيوس » فيلسوف و حکيم چيني احکامي در زمينه مديريت ارائه مي دهد که يادآوري آن خالي از لطف نيست او ...

● نحوه گرفتگي فيزيکي منابع آبي داري ذرات ماسه به بزرگي دهانه ورودي و خروجي قطره چکانها از مهمترين عواملي هستند که باعث گرفتگي قطره چکانها از نوع فيزيک ...

سازمان بنا به تعريف، سازمان عبارتست از اجتماع دو يا چند نفر و همكاري آنها براي نيل به هدفي مشترك از طريق تقسيم كار و وظايف و از مجراي سلسله مراتب اخت ...

جوندگان به گروهي از جانوران پستاندار گفته مي شود كه از روي خصوصيات دندانها از ساير گروهها متمايز مي شوند. بدين ترتيب كه در فك پائين داراي جفت و در فك ...

مديريت نمونه برداري يکي از عناصر کليدي درمديريت ريسک و کيفيت به شمار مي آيد. برنامه هاي مورد استفاده بيشتر بايد بر مقدار و تنوع اقلام مورد استفاده نمو ...

دانلود نسخه PDF - مديريت خسارت جوندگان