up
Search      menu
زمین شناسی,جغرافیا :: مقاله مخازن هيدروکربوري PDF
QR code - مخازن هيدروکربوري

مخازن هيدروکربوري

زمين شناسي مخازن هيدروکربوري ايران

کشور ما از لحاظ وجود مخازن هيدروکربوري جزء کشور هاي بسيار غني دنيا محسوب مي شود. ولي با وجود اين آگاهي ما دانشجويان زمين شناسي و ديگر هم وطنان درباره ذخاير ملي کشورمان بسيار پراکنده و ناچيز است. به طوري که براي دسترسي به چنين اطلاعاتي بايد دست به دامان مقالات خارجي و قديمي شويم. عدم وجود پايگاه اطلاعاتي ((Data base ، اکتشاف ميادين جديد در سالهاي اخير، تغيير نام ميادين، فقدان ومشکلات دسترسي به منابع مفيد و به روز شده و عدم وجود گزارش هاي دقيق داخلي در مورد مخازن هيدروکربوري کشور عزيزمان ايران از دلايل اصلي در اين باره است. اگرچه داشتن اطلاعات بسيار جزئي از مخازن ضروري نيست ولي دانستن کلياتي در مورد زمين شناسي مخازن هيدروکربوري کشورمان بسيار حائز اهميت است. اين مقاله سعي دارد با استناد به معتبرترين و جديدترين منابع موجود اطلاعاتي کلي در اين موضوع را در اختيار دانشجويان و علاقه مندان قرار دهد.
● بحث
کشور هاي خاورميانه که شامل ايران، بحرين، عراق، کويت، عمان، قطر، عربستان سعودي و امارات متحده عربي است، ٦٠ در صد مخازن قطعي نفت جهان و ٤٠ درصد مخازن گاز طبيعي دنيا را دارا هستند (Riazi and AliMansoori, ۲۰۰۶). مخازن خاورميانه عمدتاً سن مزوزوئيک، تله از نوع ساختماني، سنگ مخزن کربناته، عمق مخزني متوسط (کمتر از ٥ ٤ کيلومتر) و قابليت بازيافت دارند که در ٦٠ سال اخير اکتشاف يافته اند (Horn, ۲۰۰۳).
کشور ما از لحاظ منابع نفتي و گازي به ترتيب مقام سوم و دوم را در جهان دارد. در واقع ١٠ درصد کل نفت کره زمين (٥ ١٣٢ بيليون بشکه) و ١٦ درصد کل گاز کشف شده جهان (٩٧١ تريليون فوت مکعب) در سرزمين ما قرار دارد. تنها کشورهاي عربستان سعودي و کانادا ذخيره نفتي بيشتري از ايران دارند. در مورد مخازن گازي نيز کشور روسيه رکورد بالاتري از ايران را داراست ((Saxton, ۲۰۰۶; Bahmannia, ۲۰۰۶.
تاريخچه توليد اقتصادي نفت در خاورميانه با اکتشاف مخزن نفتي (مسجد سليمان) در سال ١٩٠٨ در ايران آغاز شد. در سالهاي بعد اکتشافات با ميادين نفتي در کويت (١٩٣٧) و عربستان صعودي (۱۹۳۸) ادامه يافت (Riazi et al, ۲۰۰۴).
قسمت اعظم مخازن ايران در پهنه زمين شناسي زاگرس و حوضه خليج هميشه فارس واقع شده است. در شمال شرق (کپه داغ) و شمال غرب (دشت مغان) کشور نيز اکتشافاتي صورت گرفته است و هم اکنون پي جويي ها براي يافتن مخازن جديدتر در اين قسمت ها نيز در حال انجام است.
برخي از اين مخازن در مرز سياسي بين ايران و کشورهاي همسايه توسعه يافته است. اين مخازن از لحاظ زمين شناسي يکپارچه و از لحاظ مالکيت مشترک است. بزرگترين ميادين نفتي و گازي کشف شده ايران تاکنون جزء مخازن مشترک محسوب مي شوند. ميدان نفتي فوق عظيم آزادگان که در ۸۰ کيلومتري غرب اهواز و نزديک مرز ايران و عراق واقع است با ذخيره ۳۱ ميليارد بشکه نفت درجا و وسعت ۱۴۰۰ کيلومتر مربع در سال ۱۳۷۸ کشف شده است و احتمالاً يک مخزن مشترک باشد و قسمتهايي از آن تا کشور عراق توسعه يافته باشد. تاکنون فعاليت اکتشافي در اين رابطه در طرف همسايه جهت تأييد اين مسئله صورت نگرفته است. بزرگترين مخزن گازي دنيا (ميدان پارس جنوبي به همراه ميدان شمال قطر) نيز يک مخزن مشترک مي باشد که به تنهايي ١٩ درصد گاز کل دنيا را در خود ذخيره کرده است سهم ايران از اين مخزن مشترک ٥ درصد (در ميدان پارس جنوبي) و قطر ۱۴ درصد (در ميدان شمال) است (Kessler, ۲۰۰۶).
طي پروژه عظيم انرژي جهان سازمان زمين شناسي ايالات متحده آمريکا (۱۹۹٨) کل کره زمين به ٨ منطقه انرژي تقسيم شده است. در اين تقسيم بندي ايالت هاي زمين شناسي، نفتي، گازي ايران به ٢٦ زون طبقه بندي شده است. اين زون ها عبارتند از: حوضه کاسپين مياني، حوضه کاسپين جنوبي، حوضه کورا، بلندي هاي قره بغاز-قره قوم، حوضه آمودريا، کوه هاي عمان، حوضه خليج عمان، حوضه رب الخالي، کمان هموکلاين داخلي-مرکزي، بالاآمدگي غوار بزرگ، حوضه ويدين-پلتفرم داخلي، حوضه پيش گودال مزوپوتامين، ارس، لسرکوکاسوس، حوضه هاي ايران مرکزي، ريز قاره ايران مرکزي، بلوک لوت و مناطق پست، کمربند چين خورده البرز، افغانستان جنوبي، مکران، بلوچستان، افغانستان مرکزي، زون زاگرس رورانده، کمربند زاگرس چين خورده، حوضه پيش گودال مزوپوتامين، کمان قطر (Pollastro et al, ۱۹۹۸).
در حدود ٤٣ درصد مخازن ايران جزء مخازن بزرگ و بسيار بزرگ محسوب مي شود که تعداد ٦٤ مخزن گازي و نفتي را شامل مي شود. صرفاً از لحاظ تعداد مخازن و بدون توجه به حجم هيدروکربورها تقريباً ٩٠ درصد مخازن بزرگ ايران کربناته و ١٠ درصد ماسه سنگي مي باشد از اين تعداد ۱۲ ۵۳ درصد مخازن بزرگ نفتي و ۸۷ ۴۶ درصد آن گازي مي باشد ( شکل ٢ و جدول۱) (Horn, ۲۰۰۶). به نظر مي رسد از لحاظ حجم هيدروکربوري نيز نسبت مخازن کربناته به ماسه سنگي تقريباً ۹ به ۱ صادق باشد.
مخازن اهواز، نوروز، فريدون، ابوذر، فروزان، ساختارB ، سروش از مخازن بزرگ ماسه سنگي و برخي از مشهورترين مخازن بزرگ کربناته شامل ميدان پارس جنوبي،آزادگان، آسماري، هفت کل ، بي بي حکيمه و خانگيران است (مراجعه شود به جدول ۳).
اکتشاف ميادين هيدروکربوري جديد و توسعه ميادين در حال توليد فعلي، ارائه گزارش هاي دقيق از ذخيره قطعي هيدروکربوري کشورمان را بسيار دشوار ساخته است. اين در حالي است که برخي حوادث نيز چون بلاياي طبيعي و بعضاً نا آرامي هاي مرزي حمايت شده از طرف کشور هاي استعماري اين ارقام را تحت الشعاع قرار مي دهد براي مثال طي جنگ تحميلي ١٩٨٠ چندين ميدان هيدروکربوري توسط رژيم بعث عراق از بين رفت (Alsharhan and Nairn, ۱۹۹۷).
بسياري از نام هاي ميادين نفتي و گازي ايران بعد از انقلاب اسلامي تغيير يافت و گزارشي دقيق از آن ارائه نشد. گاهاً برخي ميادين داراي دو نام متفاوت مي باشند و يا با تلفظ هاي مختلف بيان مي شوند. براي مثال ميادين کوشک و حسينيه امروزه با يک نام (يادآوران) مصطلح مي باشد يا ميادين ابوذر (اردشير سابق) و دورود (داريوش سابق) از مثال هاي تغيير نامي مي باشد اين چنين تغييرات اسمي اجتناب ناپذير است و در اکثر کشور هاي ديگر نيز رايج مي باشد مثلاً بعد از فروپاشي رژيم بعث عراق ميدان نفتي صدام به آجيل (Ajil) تغيير نام يافت Horn, ۲۰۰۶; Alsharhan and Nairn, ۱۹۹۷)).
در کنار اين مسائل دشواري دسترسي به اطلاعات به روز شده و دقيق، خلأ يک بانک اطلاعاتي براي کشوري که جز سه کشور اول از لحاظ منابع انرژي هيدروکربوري است را نشان مي دهد. داشتن اطلاعاتي کلي درباره موقعيت و پراکندگي، ذخيره قطعي، نوع تله مخزني، سنگ مخزن، سنگ منشاً، سنگ پوش و معلوماتي از اين قبيل بسيار ضروري است.
بر اساس تخمين مجله نفت و گاز در سال ٢٠٠٥ مخازن قطعي نفتي ايران به ٨ ١٢٥ بيليون بشکه (١٠ درصد کل نفت دنيا) رسيده است. با محاسبه گزارش وزارت نفت بعد از کشف ميادين کوشک و حسينيه در ايالت خوزستان ذخيره قطعي به ١٣٢ بيليون بشکه افزايش يافت. اکثر مخازن نفتي ايران در ميادين بزرگ خشکي (Onshore) در منطقه خوزستان و نزديک مرز عراق قرار دارد. بطور کلي ايران ٤٠ مخزن توليدي بزرگ ( ٢٧ ميدان در خشکي و ١٣ ميدان در دريا (Offshore)) دارد. ميادين نفتي خشکي به ترتيب اهميت و حجم توليد عبارتند از: اهواز- آسماري ، گچساران، بنگستان، مارون، آقاجري، کرنج- پارسي، رگه سفيد، بي بي حکيمه، پازانان. همچنين ميادين نفتي سلمان، دورود ، ابوذر، سيري EوA وسروش- نوروز به ترتيب داراي مهم ترين مخازن نفتي دريايي هستند ( EIA, ۲۰۰۶).
متد اکتشاف اکثر مخازن هيدروکربوري ايران بررسي هاي لرزه اي و زمين شناسي بوده است ولي در برخي موارد تراوش هيدروکربورها به سطح زمين موجب اکتشاف ميادين شده است براي مثال مخازن مسجد سليمان، نفت شاه، آقاجري، نفت سفيد به اين طريق يافت شده اند. عمدتاً مخازن در ايران داراي تله هاي ساختماني طاقديسي مي باشند و تعدادي نيز تله هاي ساختماني در ارتباط با نفوذ توده هاي نمکي مي باشد (مثلاً ميدان رخش) (Alsharhan and Nairn, ۱۹۹۷).
ايران داراي مخازن شکسته بزرگ و بسيار بزرگي مي باشد که غالباً سنگ مخزن آنها سازند آسماري با سن اليگو ميوسن مي باشد مخازن آقاجري، بي بي حکيمه، هفت کل، سليمان (کوه آسماري)، کازرون (کوه دشتک)، لالي (کوه پابده-گورپي)، گچساران (کوه پاهين)، پاريس، پازانان، کرنج، پر سياه، مسجد سليمان از اين جمله مخازن هستند همچنين شکستگي گروه بنگستان در مخزن بل حوران و ياماما در مخزن دورود (هر دو به سن کرتاسه) عامل اصلي ايجاد مخزن بوده است (Nelson, ۲۰۰۱; Alsharhan and Nairn, ۱۹۹۷).
عمدتاً شيل ها و سنگ آهک هاي آرژيليتي سازند هاي گورپي و کژدمي سنگ منشأ اکثر ميادين را تشکيل مي دهد در برخي مخازن نيز، سازند گرو، برخي از سازندهاي گروه بنگستان (بويژه سروک و ايلام) و برخي از سازندهاي گروه خامي (بويژه گدون و بخش زيرين سورمه) سنگ منشأ نفت و گاز شناخته شده است. سازند گورپي در ميادين هفت کل، کرنج، مسجد سليمان، نفت شاه ، پرسياه، پاريس، پازانان، مارون، نفت سفيد و سازند کژدمي در مخازن سيروس، بل حوران، نوروز به تنهايي سنگ منشأ مي باشند و در مخازن آقاجري، بي بي حکيمه، بينک، لبه سفيد، رگه سفيد، اهواز و منصوري هر دو اين سازند ها (گورپي و کژدمي) مشترکاً سنگ منشأ را تشکيل مي دهند. در بقيه مخازن چون خرگ ( گدون و گچساران)، کوپل ( گورپي و گروه بنگستان)، مارون و نفت سفيد (گروه بنگستان) ، رستم ( سروک و بخش زيرين سورمه )، رخش ( گدون و بخش زيرين سورمه)، سولابدار (کژدمي و گروه خامي)، بحرگانسار (گورپي، ايلام و کژدمي) سنگ منشأ مي باشند. سنگ منشأ ايالت مخازن گازي حوضه خليج فارس شيل هاي سيلورين زيرين (سازند سرچاهان) است.(Alsharhan and Nairn, ۱۹۹۷).
سنگ مخازن نفتي ايران عمدتاً سن کرتاسه و ترشيري دارد در مياديني مانند ساسان و رخش سازند عرب به سن ژوراسيک سنگ مخزن مي باشد. سازند آسماري در مخازن شکسته و همچنين در مخازن لبه سفيد، رگه سفيد، بينک، خرگ، کوپل، مارون، نفت شاه، نفت سفيد از اصلي ترين سنگ مخازن ايران است. گروه بنگستان (در مخازن بل حوران، آقاجري، بينک، کوپال، مارون، لبه سفيد، نفت سفيد) ، نحر امر، کژدمي، بورگان، سروک، فهليان، گروه خامي، ايلام، عرب، غار،جهرم از ديگر توالي هاي مخزني مهم مي باشند (Alsharhan and Nairn, ۱۹۹۷). برخي مخازن داراي سنگ مخزن ماسه تحکيم نيافته هستند که مخازن سيروس (بورگان) و فروزان از آن جمله مي باشند (Horn, ۲۰۰۶).
سنگ مخزن مخازن گازي ايران عمدتاً سن پرموترياس داشته و در گروه دهرم (سازند هاي فراقون، دالان و کنگان) واقع شده است. توليد مخازن بسيار بزرگ گازي کوه مند، پارس جنوبي و پارس شمالي، نار، دالان، آغار، لامرد، واروي، سمند، کنگان، بندوبست ، هما ، تابناک، شانول وعسلويه در ايران و ساير ميادين در منطقه خليج فارس و کشورهاي پيرامون آن نيز از اين توالي هاي کربناته صورت مي گيرد. بقيه مخازن سني جوانتر دارند همچون ميدان هاي تنگ بيجار در سازند سروک، سرخون در سازند جهرم و عضو گوري، گورزين در سازند آسماري، سازندهاي سروک و فهليان، گشوي جنوبي در سازندهاي سروک، پايده و آسماري، سورو در سازندهاي گدوان و داريان. مخازن پارس جنوبي ، پارس شمالي، کنگان، نار در حوضه خليج فارس و خانگيران ( حوضه شمال شرق) به ترتيب بيشترين حجم گاز را دارا هستند (Bahmannia,۲۰۰۶).
سنگ پوش مخازن نيز اغلب سازند گچساران و بنگستان بوده و همچنين سازندهاي کژدمي، هيث، بورگان، سروک، گدون، گورپي، گروه خامي، بخش زيرين سورمه، بخش زيرين فارس، جهرم در ميادين مختلف سنگ پوش مي باشند. سازند گچساران در هفت کل، کرنج، مسجد سليمان، پرسياه، پاريس، پازانان، آقاجري، بي بي حکيمه، بينک، خرگ، لبه سفيد، مارون، نفت سفيد، رگه سفيد، اهواز، ميدان گچساران ، منصوري، نفت شاه سنگ پوش مي باشد. سازند بنگستان هم در ميادين بل حوران، نفت سفيد، آقاجري، بينک، لبه سفيد، مارون، گچساران، بحر گانسار و کوپال و سازند کژدمي در مخازن رخش، رستم، منصوري، نوروز و سولابدار (به همراه گروه خامي) سنگ پوش مي باشد. سازند هاي سروک ( در مخازن بي بي حکيمه ، رگه سفيد و اهواز)، هيث (در مخازن ساسان، رخش و رستم) ، بورگان به همراه کژدمي (سيروس)، گدون (خرگ)، گورپي (در مخازن کوپال و اهواز)، سورمه زيرين (رستم)، فارس زيرين (بحر گانسار) و جهرم (بحرگانسار) نيز سنگ پوش مي باشد (Alsharhan and Nairn, ۱۹۹۷).

اصطلاح عمومي مخزن را مي توان از نظر ساختار به دو دسته کلي مخازن با اجزاء داخلي (مثل پوسته مبدل هاي حرارتي ، ظروف همزن دار ، برج تقطير و ... ) و مخازن ...

اصطلاح عمومي مخزن را مي توان از نظر ساختار به دو دسته کلي مخازن با اجزاء داخلي (مثل پوسته مبدل هاي حرارتي ، ظروف همزن دار ، برج تقطير و ... ) و مخازن ...

مخازن اصطلاح عمومي مخزن را مي توان از نظر ساختار به دو دسته کلي مخازن با اجزاء داخلي (مثل پوسته مبدل هاي حرارتي ، ظروف همزن دار ، برج تقطير و ... ) و ...

● مخازن CNG به چهار دستهٔ کلي تقسيم مي شوند: ▪ مخازن CNG-I ▪ مخازن CNG-II ▪ مخازن CNG-III ▪ مخازن CNG-IV ۱) مخازن CNG-I اين مخازن بدون درز و از جنس فو ...

نظريات متعددي راجع به منشاء نفت و گاز ابراز شده است آلي نظير منشاء آتشفشاني، شيميائي و فضائي ارائه گرديده است. لکن امروزه در خصوص منشاء آلي هيدروکربن ...

زمين شناسي مخازن هيدروکربوري ايران کشور ما از لحاظ وجود مخازن هيدروکربوري جزء کشور هاي بسيار غني دنيا محسوب مي شود. ولي با وجود اين آگاهي ما دانشجويان ...

محيط هاي قاره اي سنگ مخزن نفت شامل زير محيط زير مي گردد: 1- مخروط افکنه (Alluvial Fan) مخروط افکنه ها در پهنه هاي مجاور بلوک هاي گسل خورده و در بالاي ...

محيط هاي قاره اي سنگ مخزن نفت شامل زير محيط زير مي گردد: 1- مخروط افکنه (Alluvial Fan) مخروط افکنه ها در پهنه هاي مجاور بلوک هاي گسل خورده و در بالاي ...

دانلود نسخه PDF - مخازن هيدروکربوري