up
Search      menu
جانور شناسی :: مقاله مار PDF
QR code - مار

مار

مارها

● کلياتي مار
مار در زبان بيگانه با دو اصطلاح ( هرپنت ) يا ( اسنيک ) آمده است لغت هرپنت از ريشه لاتيني ( هر پنس ) به معني خزنده و لغت اسنيک از ريشه انکلو ساکسون ( اسناکا ) گرفته شده است .
مارها داراي بدن کشيده و پوشيده از پولک هستند . دست و پا ، پلک چشم ، مثانه ، گوش بيروني و مياني ( به استثناي استخوان رکابي ) پرده صماخ و مجراي استناش ندارد . بجز انواع چند تيره ، که آثاري از استخوان هاي لکن در آن ديده مي شود . بقيه فاقد لکن خاصره و همچنين شش چپ اند . استخوان جناغ سينه نيز در هيچيک از انواع تيره مارها ديده نمي شود . به همين دليل دنده هايشان در جلو آزادند مخرج دفعي تناسلي ( آنوس ) در بخش شکمي ، بين تنه و دم به طور عرضي قرار دارد . در بيشتر تيره هاي مار هر يک از دو نيمه استخوانهاي آرواره پايين ، که به وسيله رشته هاي پيوندي به هم متصل اند ، مي توانند به طور مستقل حرکت کنند . اتصال دو آرواره نير به نحوي است که بر حسب نوع مار اغلب تا ۱۸۰ درجه قابل باز شدن است . اين وضع به مار امکان ميدهد که طعمه اي را که نسبت به دهان جانور خيلي بزرگتر است براحتي ببلعد . مجموع مهره هادر ستون پشتي بدن مار بر حسب نوع آن از ۱۴۱ تا ۱۴۵ عددي گزارش شده است
مارها در تمام نقاط جهان ، بجز زلاندنو و قطبين ، ديده شده اند . تقريبا” از ۳۰۰۰ نوع مار پراکنده در جهان تنها ۳۵۰ نوع آن سمي اند و از اين تعداد فقط بين ۱۵۰ تا ۱۸۰ نوع را مي توان سمي و خطر ناک تلقي کرد . از ايرلند و ماداگاسکار نيز تا کنون بين مار سمي گزارش نشده است . تمرکز مارهاي سمي خطرناک در آسيا بيش از ساير نقاط جهان است پس از آسيا قاره آمريکا با داشتن حدود ۱۰۰ نوع مار سمي در مرتبه دوم قرار دارد آفريقا و استراليا بين ۷۰ تا ۸۰ نوع مار سمي دارند در حالي که در اروپا فقط ۷ نوع مار سمي ديده مي شود . محل سکونت مارها متفاوت است . برخي که حفار هستند در سوراخها و نقب ها زندگي مي کنند . اين مار ها معمولا” باريک و کوچک اند و چشمهايشان در زير پولکهاي سر پوشيده است . برخي ديگر در روي شاخه هاي درختان و بعضي در جاهاهي مرطوب زيستگاهشان آب دريا است . کوچکترين مارها در حالت بلوغ در حدود ۲۰ سانتيمتر و متعلق به تيره لپتو تيظو پيده است و يزرگترين آنها از جنس پيتون هاست که به ۱۱ متر هم مي رسد.
● تشخيص مار حقيقي از ديگر جانوران مارنما :
اعضاي تيره هايي ار مار مولکها از قبيل آمفيسبنيده ، با برخي از کرمها و حتي بعضي ماهيها شباهت ظاهري با مار دارند در حالي که بين مار و اين جانوران اختلاف تشريعي يا ريخت شناختي بارزي وجود دارد . به طور کلي ، تفاوت بين مار و مارمولک را مي توان به شرح خلاصه کرد.
ويژگيها مار مارمولک
دست و پا ندارد دارد
پلک و چشم ندارد دارد
حفره گوش بيروني ندارد دارد
پولکهاي شکمي معمولا” يک رديف چند رديف
دو نيمه ارواره پائيني داراي ارتباط نرم داراي ارتباط سخت
قرت ترميم دم از دست رفته ندارد دو تا
شش فعال يکي دوتا
مثانه ندارد دارد
گاهي در برخي از موارد استثنائي يا حالاتي مشترک در ويژگيهاي يادشده ديده مي شود . مثلا” مارهاي وجود دارند که بعضي از ويژگيهاي مارمولکها را دارا هستند چنانکه مار( بو آ ) داراي دو شش و آثار برخي از استخوانهاي لگن است . ولي اين حالات استثنائي نه در مارها و نه در مارمولکها در بيش از يک يا دو ويژگي ديده نمي شود و به همين دليل شناسائي اين دو را از يکديگر دشوار نمي سازد .
بين برخي از ماهيها و مارهاي دريايي نيز ظاهرا ” شباهتهايي وجود دارد . ولي چنانکه مي دانيم ماهيها داراي آبشش هستند در حالي که مارها شش دارند و از راه سوراخهاي بيني تنفس مي کنند .
گاهي مارهاي کرمي شکل هم ظاهرا” با برخي از کرمهاي خاکي اشتباه مي شوند . در اين مورد هم تشخيص تفريعي آسان است زيرا کرمها پولک ندارند و بدنشان حلقه حلقه است ضمنا” مخرج دفع کرمها در انتهاي بدن آنها قرار دارد در حالي که مارها داراي پولک هستند بدنشان استوانه اي است و مخرج دفع در جلوي دم قرار گرفته است .
● جايگاه مارها در رده بندي جانوري :
مارها در رده بندي جانوري در سلسه جانوران ، زير سلسله پر ياختگان ، شاخه کورداتا (طنابداران يا جانوراني که داراي طناب عصبي پشتي هستند . ) زير شاخه مهره داران ، رده خزندگان ، زير رده لپيدوزوريا ، راسته راسته اسکو آماتا ، زير راسته افيد يا ( سرپنتا ) قرار دارند . تا قبل از سال ۱۸۰۰ طبيعيدانان ، از جمله لينه ( ۱۸۰۱ تا ۱۸۷۶ ) خزندگان و دو زيستان را در يک راسته قرار ميدادند . بعد ها آدولف برونياز فرانسوي ( ۱۷۰۷ تا ۱۷۷۸ ) اين دو را در دو راسته مجزا قرار داد و از آن به بعد دو راسته در دو رشته جداگانه از دانش جانور شناسي ، به نامهاي (( باتر اکولوژي )) و (( هر پتولوژي )) مورد مطالعه قرار گرفتند . ياتراکولوژي مشق از کلمه يوناني (( باتراکوس )) به معني خزندگان به معني پولک دار مطالعه مار مولکها و مارها را شامل مي شود .
تيره هاي زنده را از لحاظ دارا بودن آثار استخوانهاي لگن و دندانهاي تزريق سم و يا نداشتن هر يک از آنها مي توان به شرح زير رده بندي کرد :
۱) مارهاي واجد آثار استخوانهاي لگن : اين مارها عبارتند از پيتون ها ، بو آها و ۲ تيره مار هاي حفار بنامهاي (( آنيلي ايده )) و (( لپتو تيفلو پيده )) است .
۲) مارهاي فاقد آثار استخوان لگن : اين مارها به دو دسته تقسيم مي شوند
الف) آنهايي که فاقد دندان تزريق کننده سم هستند . اين مارها عبارتند از مارهاي غير سمي تيره ( کلو بريه) و ۲ تيره از مارهاي حفار بنام تيره هاي ( اوروپلتيده ) و (گزنوپلتيده ) اين دسته از مارها را آکيف (آکيفا ) مي نامند .
ب) آنهايي که داراي دندان تزريق کننده سم هستند . اين مارها را از لحاظ محل قرار گرفتن دندان تزريق کننده سم در دهان و چگونگي مجاري آن به دوگروه تقسيم مي کنند : گروه اول ، که در آنها دندان تزريق کننده سم شکاف باز دارد و عقب دهان قرار گرفته است و به همين علت نمي توانند در نخستين حمله سم خود را تزريق و ايجاد خطر کنند مگر آنکه تصادفا” عضوي در دهانشان قرار گيرد که در اين صورت از راه حفره ايجاد شده توسط دندان تزريق کننده سم يا همراه با بزاق از راه خراشهاي ايجاد شده توسط دندانهاي معمولي وارد عضو مي شود اين نوع مارها را در زبان غير علمي بيگانه معمولا” ( عقب نيش ) گويند برخي از مؤلفان ايراني به اعتبار ترجمه لفظ غير رايج انگليسي ، آنها را ( نيمه سمي ) گفته اند اگرچه اخيرا” برخي از مولفان خارجي لفظ ( سمي خفيف ) را نيز در مورد اين نوع مارها به کار برده اند ولي چون نگارنده ترجمه لفظ به لفظ اين الفاظ را در زبان فارسي نارسا مي داند ، لذا با توجه به توضيحي که در مورد چگونگي گزش اين مارها داده شده ، اين نوع مارها را به نام ( سمي تصادفي ) مي نامد .
اين مارها علاوه بر ساختار دندان ، از لحاظ غده ترشح کننده سم نيز با مارهاي خطرناک تفاوت دارند که در جاي خود به آن اشاره خواهد شد مارهاي سمي تصادفي از تيره گلو بريده هستند و به زبان علمي آنها را اپيستوکليف ( اپيستوکليفا ) مي نامند .
گروه دوم که دندان تزريق کننده سم با مجراي به شکل کانال و يا با شيار بسته دارد که در جلوي دهان آن قرار گرفته است اين مارها هم بر دو نوع اند :
الف) انواعي که دندان تزريق کننده سم آنها روي استخوان آرواره ي که موقعيت ثابتي دارد قرار گرفته است مثل مارهاي تيره الاپيده از قبيل کبرا ، کورال ، مامبا ، کريت و همچنين مارهاي دريايي اين مارها را پروندوکليف ( پروتروکليفا ) مينامند .
ب) انواعي که دندان تزريق کننده سم آن ها روي استخوان آرواره اي که تغيير شکل يافته و متحرک است قرار دارد ؛ مانند افعي ها . اين نوع مارها را سوينوگليف (سولنوگليفا) مي نامند .
شکل و ساختار و اندازه دندانهاي تزريق کننده سم نيز در انواع مارهاي گروه دوم متفاوت است که در جاي خود به آن اشاره خواهد شد .
● ديرين شناسي و منشاء مارها :
منشاء مارها و اينکه دقيقا” حاصل دگرگوني و يا تکامل کدام جانور وابسته بوده اند بدرستي روشن نيست ، ولي تصور گلي بر اين است که اين جانوران ، در دوران دوم زمين شناسي ( دوره ژوراسيک ) ، از گروه نوعي خزنده دريايي ار بين رفته به نام (( اژيالوزوريده ))جدا شده اند . اين خزندگان ، که در تيره ( وارانيده ) از فوق تيره پلاتي نوتا رده بندي شده اند داراي اندامي کوچک و دمي قوي براي شنا بوده اند و در اوايل دوره کرتا سه هم در آب و هم در خشکي زندگي مي کرده اند اولين اثر سنگواره اي مارها از تيره منقرض شده(دينيلنري ايده) به دست آمده است اسن سنگواره به دوره کرتاسه، يعني زماني در حدود يکصد و سي ميليون سال پيش مربوط مي شود و به علت کامل بودن سنگواره نمونه منحصر به فردي است برخي از سنگواره شناسان معتقدند که مارها از مارمولکهاي حفار کنوني شباهت زيادي به مارها دارند و افلاف مارهاي اوليه که انواعي از آنها هنوز هم ديده مي شوند نير حفار هستند واقعيت اين است که هيچيک ار مارمولکهاي مارنما شباهت چشمگيري با مارهاي کنوني ندارند . به همين دليل بسياري از صاحبنظران عقيده دارند که مارها ارتباط بيشتري با برخي از انواع مارمولکهاي تيره موجود ( وارانيده ) دارند اين تيره نيز از فوق تيره پلاتي نوتاست و گفته مي شود که نوع يا انواعي از آن را نتيجه عادت به حفر زمين بتريج تغييرات تشريحي حاصل کرده و به مار تبديل شده اند .اگرچه سنکوارهاي به دست آمده از مارمولکهاي پلاتي نوتا ، که به اثر حفارشان تغييراتي حاصل کرده و در دوره ژوراسيک بدست آمده اين فکر را که آنها در گذشته مار بوده اند تقويت مي کند با اين حال قبول اين نظريه نيز خالي از اشکال نيست زيرا به کارگيري اندامها براي حفر زمين مي بايست در جهت تقويت و تکامل اين اندامها باشد و نه از بين رفتن آنها . بعلاوه چون اپي فيز مارمولکها ندارد ، بنابراين ميگويند مارها قبل از اينکه اپي فيز در خزندگان زير رده لپيدوزوريا با شکل بگيرد از آنها جداه شده اند . و يا بعدها در طي زندگي خود اين اپي فيز را از دست داده اند به هر حال چنانکه بدانيم و ميدانيم تغييراتي را که انواع جانوران را بر اثر گزينش طبيعي و به منظور سازگاري با محيط زيست حاصل کرده اند ميبايست طبق قانون وراثت و الزاما” در محدوده محيط معين با شرايط بوم شناختي مشخص به اعقاب خود انتقال داده باشند . در حالي که مارها که به اشکال مختلف زندگي از قبيل زندگي در خشکي بر روي درخت يا درون آب تن در آمده اند همه جا هيئتي يکسان ديده مي شود .
متاسفانه منابع مطالعاتي درباره پيدايش مارها محدود است و آثار سنگواره اي بدست آمده منحصر به قطعات پراکنده اي از مهره هاي بدن آنهاست ، زيرا استخوانهاي سر به علت سستي اتصالات مفصلي پس از مرگ جانور از يکديگر جدا و پراکنه شده اند . با وجود اين مطالعه همين سنگواره هاي پراکنده نشان داده است که صفات مشخص کننده تيره هاي امروزي ، بتدريج که به عقب يعني به ابتداي دوران سنوزوئيک (از آغاز دوران سوم) زمين شناسي بر ميگرديم .از بين مي روند . لذا عقيده براين است که پيدايش تيره هاي مختلف در اين گروه از جانوران پديده اي بوده است.
چالئوفيس از قديميترين مارهاي شناخته شده است که به اواخر دوره کرتاسه و اويل دورائوسن تعلق دارد اين مار داراي شکلي ابتدائي ، بدني کوتاه با ساختاري قوي است و پيتون ها و بو آ ها را از تغيير شکل يافته آن مي دانند انواع تيره برايده در دوره کرتاسه و دورائوسن شناسائي شده اند .
مارهاي کوچک بي خطر از قبيل ناتريکس و انواع مشابه آن از تيره گلو بريده ، تا دوراوليگوسن ظاهر نشده اند . از بقيه تيره ها اطلاعات ديرين شناسي در دست نيست . روم ( ۱۹۶۶ ) معتقد است که اگر چه مارهاي در دوره کرتاسه زيرين ظاهر شده اند ، ولي مارهاي سمي واجد دندانهاي تزريق کننده سم با شکاف باز يا بسته تا قبل از دور ميوسن شناخته نشده اند . قديميترين سنگواره به دست آمده از تيره و يپريده متعلق به دور اوليگوسن زيرين است که از جنوب آسيا و آفريقا بدست آمده است ظهور تيره الاپيده را در دوره ميوسن و از سرزمين مالزي ميدانند از مارهاي اپيستوگليف تاکنون سنگواره اي به دست نيامده است . به طور کلي امروز اين نظريه که مارها منشاء زميني دارند رايجتر و بيشتر مورد قبول است ( کچوا ۱۹۸۷ ) ، ولي تا کشف احتمالي سنگواره هاي مورد نياز و مطالعه آنها اظهار نظر قطعي درباره منشاء مارها مقدور نيست .
اخيرا” سنگواره اي از مامولکهاي مار نما دريايي در ( عين جابرود ) واقع در اوراشيم کشف شده است که داراي دندانهاي شکاف دار و لبه تيزي در هر دو آرواره است. اين سنگواره که به وسيله پروفسور ها آس ( ۱۹۸۰ ) مورد بررسي قرار گرفته ، نشان مي دهد که اين جانور ويژگيهايي از مارمولک و مار را دارا بوده ولي چون منشاء دريايي داشته به عنوان تبار مار شناخته مي شود .
● نگاهي کوتاه بر تاريخچه مار شناسي :
ارسطو ، فيلسوف يوناني ، پايه گذار علم رده بندي جانوران بر اساس ساختار تشريعي آنها بوده وي ، که بين سال ۳۲۲ تا ۳۸۴ پيش از ميلاد مي زيسته است ، در علوم مختلف از جمله علوم طبيعي در دست داشت ارسطو داراي نظريه هايي در زمينه تاريخ طبيعي و رده بندي جانوري بوده که به صورت دست نوشته از او به جاي مانده است . پس از او ، رومي پليني (۲۳ تا ۷۹ م ) کتابي نوشت به نام تاريخ طبيعي و نام تمام جانوران در آن ديده و شنيده مي شود .

مارها در مناطق گستردهاي از زمين پراکنده مي باشند کشور ما به ويژه در بخشهاي مرکزي بعلت کويري بودن و خشک بودن اين مناطق محل مناسبي براي زندگي برخي مارها ...

رزماري، برگ و سرشاخه هاي گلدار خشک شدۀ گياه Rosmarinus officinalis از خانوادۀ نعناعيان (Lamiaceae) است که حداقل داراي ۱ درصد (حجم وزن) روغن فرار مي با ...

رزماري، برگ و سرشاخههاي گلدار خشک شدۀ گياه Rosmarinus officinalis از خانوادۀ نعناعيان (Lamiaceae) است که حداقل داراي ۱ درصد (حجم وزن) روغن فرار ميباشد ...

مقدمه اينکه بدانيم واقعاً بيماريم يا خير، کار راحتي نيست. برخي افراد ممکن است بيماري خاصي نداشته و سالم باشند، اما در کل، احساس خوبي نداشته باشند. برخ ...

((اوکايي)) جانور پستانداري شبيه زرافه، ولي با گردني کوتاه است. اين حيوان از زبان بلند و زبر خود براي نظافت شخصي کمک مي گيرد. او قادر است آن قدر زبانش ...

مرغ شاخدار جزء راسته گالي فرميس، خانواده فزان ها و زيرخانواده نوميدين طبقه بندي مي شود. مرغ هاي شاخدار بر حسب ضمائم موجود در سربه سه فرم ظاهر مي گردند ...

مشخصات عمده مارها به شرح زير است: ۱) گوش خارجي ندارند. ۲) انتهاي قدامي زبان آنها دو شاخه است و داخل کيسه يا غدامي در دهان قرار دارد. ۳) چشم آنها فاقد ...

امروزه زندگي در مجتمع هاي مسکوني وآپارتماني که نگهداري سگ وگربه در آنها ممنوع يا مشکل ميباشد باعث شده که لاک پشت بعنوان حيوان خانگي که سروصدايي ندارد ...

دانلود نسخه PDF - مار