up
Search      menu
تاریخ و فرهنگ :: مقاله قنات PDF
QR code - قنات

قنات

قنات ميراث فرهنگي و علمي ايرانيان

● مقدمه
در دهه هاي اخير به برکت و پيشرفت علوم ديگر از جمله زيست شناسي، باستان شناسي و انسان شناسي بسياري از فرضيه هاي تاريخي ، بكلي دگرگون شده است، تا اواسط قرن هفدهم تصور بر آن بود كه از عمر كره زمين فقط ۶ هزار سال ميگذرد حال آنكه امروزه مشخص شده است كه تنها از عمر انسان امروزي يك ميليون و هشتصد هزار سال ميگذرد و با كشف ابزارهاي سنگي و فلزي جديد محاسبات قبلي در مورد عصر سنگ و آهن نيز هزاران سال به عقب برده شده است بعلاوه اينكه در چندين نقطه در خود ايران اسكلت هايي پيدا شده است كه فرضيه مهاجرت اقوام آريايي به ايران را هزاران سال به عقب تر ميبرد و اثبات مي كند كه آريايي ها هزاران سال قبل از فلات ايران بسوي شمال مهاجرت و در حدود ۳ تا ۴ هزار سال قبل مجددا به علت سردي و يخبندان طولاني به فلات ايران مهاجرت نموده اند.
● تعريف قنات
كانال زيرزميني حفر شده توسط انسان كه جهت جمع آوري آب شيرين و انتقال و مديريت آن به سطح زمين براي مصارف كشاورزي، انساني و دامي ايجاد شده است را در ايران و در بسياري از کشورها ، قنات و كاريز مي گويند. قنات كلمه اي پارسي معرب شده است.
بسياري از فلاسفه و جغرافي نويسان اروپايي باستان از ۲۶۰۰ سال قبل تا كنون و بسياري از مورخين مسلمان و سياحان قرنهاي اخير به كاريزو قنات در ايران اشاره كرده اند.
تالس مليتي Thales Melitus (۵۴۶-۶۴۰ قبل از ميلاد)، آناكسي ماندر Anaximender (۵۴۶-۶۴۰ ق. م )، فيثاغورس Pythagore ) ) زايش ۶۰۸ پيش از ميلاد درگذشت ۵۰۹ ق. م) ، كوسماس اينديكوپليوس (۵۰۰-۵۳۵ ق م) ، هكاتوس (Hecataus ۵۰۰ق.م) ، نياركوس درياسالار يوناني ( ۲۴۲- ۳۲۵ ق .م) كه سواحل مكران و هرمز تا رود فرات را مورد بازديد قرار داده و ..... بسياري از اين پژوهشگرا ن تاريخ حفر قنات را به دوره هخامنشي نسبت مي دهند در حاليكه علم باستانشناسي، مردم شناسي و زبان شناسي رازهاي نهفته زيادي را از دوران ماقبل تاريخ براي انسان آشكار نموده است.
● تاريخچه قنات
بيشترين و طولاني ترين و قديمي ترين قناتهاي جهان در فلات ايران قرار دارد بنابر اين بي جهت نيست که پژوهشگران باتفاق باور دارند كه بهره برداري از قنات ابتدا در ايران صورت گرفته و سپس در دوره هخامنشي توسط ايرانيان به عمان، يمن و شاخ آفريقا نيز راه يافت آنگاه مسلمانان آنرا به اسپانيا بردند. مهمترين و قديمي ترين كاريزها در ايران ، افغانستان و تاجيكستان وجود دارد. در حال حاضر در ۳۴ كشور جهان قنات وجود دارد ولي ۴۰ هزار قناتهاي فعال موجود در ايران چند برابر بيشتر از مجموع قناتها در ساير كشورهاي جهان است. مهمترين قناتهاي ايران در استان هاي كويري خراسان، يزد، كرمان ، مركزي و فارس وجود دارد.
قنات يا كاريز يكي از شگفتانگيزترين كارهاي دسته جمعي ، تاريخ بشري است كه براي رفع يكي از نيازهاي مهم و حياتي جوامع انساني، يعني آبرساني به مناطق كم آب و تامين آب شرب انسان ، حيوان و زراعت و با كار گروهي و مديريت و برنامه ريزي به وجود آمده است . اين پديده شگفتانگيز آبرساني از دير باز و از عصر آهن به عنوان يكي از منابع تامين آب شرب و كشاورزي در مناطقي كه با خطرات خشكسالي در فلات ايران روبرو بوده اند، نقش كليدي و موثري در نظام اقتصادي و حيات اجتماعي كشور داشته و موجب شكوفائي اقتصاد كشاورزي و ايجاد كار و فعاليتهاي متعدد شهري و روستائي و باعث آرامش مردم بوده است.
برابر مطالب اوستايي و مطابق شاهنامه فردوسي، هوشنگ مخترع آتش و قنات بوده است و جم ياجمشيد مخترع لباس، تبر، شمشير ، بيل و ادوات كشاورزي است مي دانيم كه شاهان پيشدادي بر اساس داستانهاي شفاهي تا دوره زرتشت و فردوسي در ميان مردم رواج داشته اين داستانهاي شفاهي ريشه ۷ تا ده هزار ساله دارد.
در ونديداد كه زرتشتيان آن را كتاب الهي مي دانند چنين جملاتي وجود دارد:
“ سوگند ياد مي كنم به جاري كردن آب خنك در خاك خشك ( كاريز) و عمارت راه و سوگند ياد مي كنم به زراعت و كاشتن درخت ميوه”.
هرودت آورده است كه آناهيتا خداي آب نزد ايرانيان از آن بابت مقدس است كه آبهاي روان را جاري مي كند و سبزي و خرمي ايجاد مي كند و چون آب پاك است نبايد آلوده شود.
در فرهنگ باستان ايران سرو نماد اهورا مزدا و نخل و بعدها شکل صليبي آن، نماد ميترا و نيلوفر نماد آنا هيتا بوده است، بنا بر اين كاشت درخت و داير نمودن پرديس ( فردوس، ) يا باغ امري بسيار مقدسي بوده است.
بر اساس كتب تاريخي در كاشمر درخت سرو مقدسي بوده است و مردم به آن پارچه گره مي زدند ،آنرا تزيين مي كردند و حاجت مي طلبيدند ولي به امر خليفه متوكل عباس آن را بريدند و تنه آن را به بغداد ( بغ+ داد) بردند مردم نسبت به اين عمل غير شرعي نفرين كردند و چون خبر مرگ اين خليفه را شنيدند مسرور شدند و پنداشتند كه كه او سزاي عمل خود ديده است، هنوز در بسياري از مناطق ايران از جمله در در دهستان زيبد گناباد درخت سرو چند هزار ساله زيبد را مقدس مي شمارند و تنه اصلي نخل مراسم محرم را از سرو درست مي كنند و با سرو نيز آنرا تزئين مي کنند سرو زيبد و نخل درب صوفه كه گفته مي شد بر قبر پيري و يا عارفي روييده اند نمونه هاي اينگونه تقدسهاي بجا مانده از دوران قبل از اسلام بود كه در حال حاضر از سال ۱۳۵۷ نذر كردن و آش نذري پختن در اين دو مكان منسوخ شده است.
پوليپيوس مورخ يوناني سده سوم پيش از ميلاد متذكر شده است كه در زمان هخامنشيان آن كس كه كاريزي حفر يا زميني را آباد مي كرد يا كاريز خشكي را بازسازي مي نمود ماليات ۵ نسل بر او بخشوده مي شد. در سياحتنامه فيثاغورس به باغهاي مصفا كه با دولاب آبياري مي شده اشاره شده كه داريوش و كوروش خود ساعتي را در آن به كشاورزي مي پرداخته است.
ايراني ها در كندن كاريز و كانل مهارت خاصي داشتند در مورد حفر كانال سويز ، در موزه باستان قاهره سنگ نوشته اي نگهداري مي شود ( نگارنده شخصاً از آن عكس گرفته ) كه بخش اعظمي از نوشته هاي آن از ميان رفته ولي بخشي از آن چنين است: من داريوش به همراه پارسي ها مصر را گرفتم امر كردم اين كانال رابكنند تا از نيل مصر به درياي پارس بروند .
آقاي گوبلو ، دانشمند فرانسوي كه حدود بيست سال در ايران اقامت داشته و در زمينه آب در ايران كار كرده است و موضوع دكتراي خود را قنات انتخاب ميكند و با سفرهاي متعدد به مناطق مختلف جهان و با استفاده از ۵۳۴ منبع علمي، تحقيقي كتاب يا تز دكتراي خود را تحت عنوان « قنات فني براي دستيابي به آب در ايران » نوشته است او در اين کتاب ثابت ميكند كه قنات اختراع ايرانيان است و دهها قرن هم قدمت دارد در حالي كه چينيها فن قنات را تازه چند قرن پس از ايرانيان آموختهاند.
پس از اسلام ، ديلميان و سامانيان در پيشرفت آبياري در ايران كوشيده و در دوره صفويان نيز به سدسازي و آبياري و كندن قناتها و لايروبي قناتهاي موجود توجه واقع شد. در دوره قاجار، تجديد حيات قنوات به خصوص ، با گزينش تهران (طهران) ، به عنوان پايتخت جديد كشور از سوي آقامحمدخان قاجار تسهيل شد. در دوره پهلوي قناتهاي جديد به دليل افزايش جمعيت و كمبود آب به طور مشخص، ساخته نشد و در عوض ، كانالي به طول ۵۳ كيلومتر از رودخانه كرج به سوي تهران كشيده شد. که اين کانال آب مشکلات بهداشتي فراواني ايجاد نمود و بويژه باعث شيوع سريع بيماري وبا در چند نوبت شد. در اين برهه به دليل تمايل به مدرنيزه كردن تجهيزات كشور، از جمله در زمينه آب به سوي فنون جديد روي آوردند. اما به زودي بعضي الزامات جغرافيائي و شهري ثابت كرد كه نميتوان از مزاياي فنون قديم چشمپوشي كرد و سدهاي مدرن نيز نميتوانند به هيچ وجه، جايگزين بهرهبرداري از آبهاي زيرزميني و كاريزي شوند. تا حدود ۵۰ سال پيش، قبل از آنكه سيستم آبرساني به شكل امروزي ايجاد شود، آب آشاميدني و مصرفي مردم، از طريق قناتهايي تامين ميشد كه نوع معماري و مهارت در ساخت آنها، شهره جهانيان بود و مشخصه ذوق و ابتكار مردم ايران زمين به شمار ميرفت. نياز به انتقال آب از مناطق پر آب به ساير مناطق، موجبات طرحريزي و اجراي ساخت و ساز قناعتها را به شكلي استثنائي و ماندگار فراهم آورد.
اكتشافات باستان شناسي بخوبي ثابت مي كند كه تغييرات آب و هوايي و از جمله تغيير مسير رودخانه ها توانسته است باعث نابودي کامل و يا مهاجرت تمامي ساكنان يك منطقه (مانند اقوام اوليه شمال آفريقا) و در ايران مانند شهر سوخته در زابل شود اما در مناطقي مانند گناباد مردم سخكوش پس از يك دوره خشكسالي و يا تغيير آب و هوايي بجاي مهاجرت به حفر چاه و قنات مبادرت كردند.
بر اساس تاريخ بلعمي، بهرام چوبين براي جنگ با شا بشاه در بلخ از مسير اهواز . تبس جنابذ( گناباد) به بلخ رفت. بر اساس كتاب فتوح البلدان البلاذري ص ۴۴۳ يزدگرد پس از حمله اعراب به اصفهان، استخر فارس، كرمان و سيستان رفت و از آنجا به سويي خراسان و مرو عزيمت نمود ماهويه مرزبان مرو نيزك ترخان را به جنابذ به استقبال او فرستاد او يكماه نزد يزدگرد بود و از دختر شاه خواستگاري نمود اينكار را بر شاه سخت گران آمد كه به جنگي خونين منجر شد آنگاه شاه به مرو رفت و توسط آسياباني به قتل رسيد. ابوالفداء در تقويم البلدان و ابن حوقل ۳۳۱ قمري در صوره الارض ص ۱۸۰ و استخري متوفي ۳۴۶ قمري در مسالك و الممالك ص ۲۲۳ و ابوزيد سهل بلخي متوفي ۳۲۲ قمري در صور الاقاليم از كاريز جنابد ينابذ نام برده اند اما ناصر خسرو در مسير تبس به تون چنين مي گويد : و چون از شهر تون برفتيم( ۲۱ ربيع الاخر ۴۴۴ ) قمري آن مرد گيلكي مرا حكايت كرد كه وقتي ما از تون به گنابد مي رفتيم، دزدان بر ما غلبه كردند، چند نفر از بيم خود را در كاريز افكندند از آن جماعت يكي را پدري مشفق بود ، بيامد و يكي را به مزد گرفت و در آن چاه گذاشت تا پسر او را بيرون آورد چندان ريسمان و رسن كه آن جماعت داشتند حاضر كردند و مردم بسيار بيامدند ۷۰۰ گز رسن فرو رفت تا آن مرد به بن چاه رسيد. رسن در آن پسر بست و او را مرده بر كشيدند و آن مرد چون بيرون آمد گفت كه آبي عظيم در اين كاريز روان است و آن كاريز چهار فرسنگ مي رود و آن را گفته اند كه كيخسرو فرموده است كردن.”
در حال حاظر عميقترين قنات ايران، قنات قصبه گناباد با حدود ۳۴۰ متر عمق مادر چاه آن است ، طولانيترين قنات در منطقه يزد است با طول در حدود ۱۰۰ كيلومتر پرآب ترين قنات ايران ، قنات آكبرآباد فسا است و عجيبترين قنات ايران قنات دو طبقه مون اردستان است كه حدود ۸۰۰ سال پيش احداث شده اين قنات چاههاي مشترك ولي مادر چاههاي متقاوت و مظهر متفاوت دارد. قناتهاي تهران و ري كه دشت ورامين را آبياري مي كردند تا ۳۰ سال قبل جزء پر آب ترين قناتهاي دنيا بودند ولي در ۲۰ سال گذشته بدليل تخريب ماد چاهها و عدم لايروبي از رونق افتاده اند. اين قناتها عموماً حفر آنها به دوره صفوي و قاجاريه برمي گردد. در تهران حدود ۳۰۰ قنات وجود دارد كه بعضي از آنها يكديگر را بصورت ضربدري قطع مي كنند قناتهاي تهران در منطقه محمود آباد بدليل خاكبرداري هاي زياد كوره پزخانه ها و بدليل عمق كم به صورت روباز مسير خود را تا ورامين ادامه مي دهند.دو عدد از اين قناتها در محمود آباد تهران بدليل خاكبرداري در سال ۱۳۵۵ به هم وصل شدند و حجم زياد آب تخريبهاي زيادي را بوجود آورد تا اينكه با وسايل مكانيكي اين دو قنات مجدداً از هم جدا و به مسير اصلي اوليه هدايت شدند اما در سالهاي اخير، مادر چاههاي اين قناتها در مناطق مسكوني واقع شده اند و بسياري از آنها بر اثر سيلاب يا دخالت انسان پر شده اند وكساني براي بازسازي و تامين هزينه آنها پيش قدم نشده است و اين قناتها بكلي خشك شده و بلا استفاده شده اند. در حال حاضر در ايران حدود ۴۰۰۰۰ قنات به طول ۲۷۲۰۰۰ كيلومتر وجود دارد كه فقط در استان خراسان ۷۲۳۰ رشته قنات با آبدهي ۱۸۵۰۰۰۰۰۰۰ سانتي متر مكعب در ثانيه وجود دارد يعني ۹ برابر ذخيره سد كرج و ۱۴۰ برابر ذخيره سد طرق وجود دارد در تهران ، دست كم ۳۰۰ رشته قنات شناخته شده، خفتهاند. كه طول بعضي از آنها ۱۸۰۰۰ متر ميرسد.

ايرانيان باستان در چندين هزار سال قبل دست به ابتکار جديدي زده که آن را قنات يا کهريز نام گذارده‌اند. با اين اختراع که در نوع خود در جهان تاکنون بي‌نظي ...

ايرانيان باستان در چندين هزار سال قبل دست به ابتکار جديدي زده که آن را قنات يا کهريز نام گذارده اند. با اين اختراع که در نوع خود در جهان تاکنون بي نظي ...

● تاريخچه واژه قنات : ريشه کلمه ((قنات)) گرفته شده از کلمه ((کانو)) آکادي است که به معناي ((ني)) که در عبري به ((کانا)) و در آرمي به ((کانيا)) تبديل ش ...

با مطالعه در تاريخ در مي يابيم که ايرانيان در سه هزار سال پيش به جريان آب هاي زيرزميني پي برده بودند و باتوجه به اين که آب هاي زيرزميني در قسمت هاي مر ...

دارالفنون يكي از كهن ترين بنيادهاي آموزشي نوين ايران است كه به كوشش ميرزا تقي خان امير نظام فراهاني، اميركبير، وزير نامدار ناصرالدين شاه قاجار بنيان گ ...

وجود رودخانه هاي بزرگي همچون کارون، دز، کرخه، جراحي و زهره با ده ها شاخه فرعي و چشمه سارهاي فراوان و همچنين دشت هاي مسطح و حاصلخيز، خوزستان را به جذاب ...

بيست و ششم فروردين (نوزدهم ربيعالثاني) سالروز درگذشت فقيه دانشمند بهاءالدين عاملي معروف به شيخ بهائي است که در علوم فلسفه، منطق، هيأت و رياضيات تبحر د ...

چهار ميليون سال به تخمين از عمر موجود دوپائي که ما هموسيپين ها از اعقاب‌اش باشيم مي‌گذرد. در سراسر اين دوران بالنسبه کوتاه، جد خاموش ما کره‌ي خاکي را ...

دانلود نسخه PDF - قنات