up
Search      menu
زمین شناسی,جغرافیا :: مقاله قنات PDF
QR code - قنات

قنات

تاريخچه قنات

● تاريخچه واژه قنات :
ريشه کلمه ((قنات)) گرفته شده از کلمه ((کانو)) آکادي است که به معناي ((ني)) که در عبري به ((کانا)) و در آرمي به ((کانيا)) تبديل شده است .
واژه ي ((کانا)) ي لاتين بطور موازي به کانو – کانات شرقي تحول يافته زيرا ((کاناليس)) در واقع به معناي چيزي است که شکل ((ني)) دارد و کانال به معناي مجرا از آن ساخته شده است .
از سويي کلمه ((قنات)) نام خود را به شهر کاناتا که در تورات آمده داده است . جايي که در دوران متعلق به قبل از آمدن مادها و پارسها براي استفاده از آب ، کانال هايي بعضا زير زميني که بخشي از آن رو باز بوده وجود داشته است .
سرانجام آنکه از همين کلمه است که نام حرفه (( مقني )) مشتق شده است .
(( کاريز )) نام ايراني قنات است و از ريشه هاي (( کن )) و (( ريز )) کندن و ريختن مشتق مي شود .
قنات چيست ؟
با افزايش جمعيت و پيشرفت تمدن در ايران باستان ، ايرانيان براي اينکه ديگر فقط در محيط تنگ و محدود دره ها و پاي رودها و چشمه ها نمانند ، به اميد باران هاي اتفاقي زراعت نکنند و با کشيدن آب از چاه ها بازور بازوهايشان يا با استفاده از نيروي حيواني زندگي پر مشقت و کشاورزي و دامداري محدودي نداشته باشند در چندين هزار سال قبل دست به ابتکار جديدي زده که آن را قنات يا کهريز نام گذارده اند . با اين اختراع که در نوع خود در جهان تا کنون بي نظير است ، مي توان مقدار قابل توجهي از آب هاي زير زميني را جمع آوري کرده و به سطح زمين رساند که همانند چشمه ، آب آن در تمام طول سال بدون هيچ کمکي از درون زمين به سطح آن جاري گردد .
با وجود اينکه چندين هزار سال از اختراع قنات مي گذرد ، هنوز هم اين روش استفاده از آب ، در قسمت مهمي از روستا ها متداول است . اين اختراع که امروزه شهرت جهاني پيدا کرده بعد ها از ايران به بسياري از نقاط جهان انتقال يافت.
قنات تشکيل شده از يک دهانه (( هرنج )) که روباز است (مظهر) و يک مجراي تونل مانند زيرزميني و چند چاه عمودي که مجرا را با سطح زمين مرتبط مي سازد (ميله) علاوه بر آن کار انتقال مواد حفاري شده به سطح زمين ، هوا رساني و تهويه ي مجرا را هم انجام داده و راه ارتباطي براي لايروبي قنات ، تعمير و بازديد از آن مي باشد .
قطر چاهها در حدود ۹۰ الي ۸۰ سانتيمتر و ابعاد مجرا ۶۰ *۱۲۰ سانتيمتر و فاصله ميان دو ميله ۱۵ تا ۲۰ متر مي باشد
حفر قنات از مظهر آن که در سطح زمين و خشک مي باشد شروع شده و به سمت بالا دست که همان قسمت هاي آبده و مادر چاه مي باشد ادامه مي يابد .
طول رشته قنات ها هم متفاوت بوده (از کمتر از يک کيلومتر تا ده ها کيلومتر ) و بستگي به شرايط طبيعي مسير و عمق مادر چاه دارد . هر قدر شيب زمين کمتر و عمق مادر چاه بيشتر باشد به همان نسبت قنات طولاني تر خواهد بود. (۲)
از انجا که منبع اصلي تمام آب هاي فلات ايران بارانهاي غربي است که به سمت شرق در حرکتند ، درنتيجه مناطق مرکزي و شرقي کشور داراي باران کمتر بوده و لزوما مادر چاه هاي عمق تري دارند که درنتيجه طول قنات ها در اين نواحي افزايش مي يابد به عنوان مثال مي توان به قنات (قصبه) در شهر گناباد اشاره کرد که ۷۰ کيلومتر طول و مادر چاه آن ۴۰۰ متر عمق دارد .(۳)
اولين قدم در حفر قنات ، شناسايي وجود يک سفره ي آب عميق است ، نخست در پاي رشته کوه هايي که به اندازه کافي با باران هاي فصل سرد سيراب مي شود احتمال وجود آب بررسي مي شود و سپس با حفر چاه هاي موسوم به (گمانه) معلوم مي کنند آيا گمانشان صحت داشته يا خير اگر وجود آب تاييد شد (که اکثرا چنين است ) گمانه به صورت مادر چاه در مي آيد . براي اين کار بايد سفره ي آب در ارتفاعي قرار داشته باشد که بتوان با دهليزي کم شيب ، آب را تحت تاثير نيروي جاذبه به جريان انداخته و به مظهر قنات که در منطقه اي قابل کشت و وسيع قرار دارد ، رساند (۴)
از مهمترين مشکلات در هنگام حفر قنات ، مواجه شدن با زمين هاي ريزشي و ماسه اي و سست است که مبارزه با ان بسيار سخت و پرخرج مي باشد (از جمله کول بست کردن ديواره ها)
برخورد به سنگ هاي بزرگ در هنگام حفر نيز از ديگر مشکلات است که در صورت امکان بايد سنگ را خرد کرده و از طريق ميله ها خارج نمود و يا اجبارا بايد مسير حفاري را تغيير داده و از کنار سنگ عبور دهند .
کمبود هوا و يا اصطلاحا (دم داشتن) چاه و وجود رطوبت فراوان نيز مقنيان را آزار مي دهد که با استفاده از لباس ها و کلاه چرمي لبه دار ، چرب کردن بدن و پاها با روغن کرچک و استفاده از چراغ هاي پيه سوز براي روشنايي ، جهت رفع اين مشکلات لازم مي باشد.(۵)
قنات پس از حفاري ، همواره نياز به مراقبت ، و لايروبي و تعمير دارد ، ريزش ديواره ها و سقف ديواره ها و دهليز ، جلوي جريان طبيعي آب را مي گيرد و با انباشته شدن اين مواد در دهليز ، ديواره ي چاه ها خيس خورده و ريزش را تشديد مي کند براي رفع اين مشکل ديواره ه و دهليز را يا لايه محافظي (حلقه هايي از گل پخته که در همان محل مي سازند و کول نام دارد ) پوشش مي دهند . (۶)
در مواردي که ريزش زياد باشد مجرا بسته شده و آب از چاه ها بالا مي آيد و اين امر سبب ريزش چندين پشته مي گردد که در چنين شرايطي خسارت فوق العاده اي به قنات وارد آمده و تنها راه ، تغيير مسير مجرا و حفر يک رشته فرعي جديد مي باشد . کار لايروبي قنات گاه به دليل فقر مالي يا عدم توافق مالکان با هم ، تعلق قنات به افراد مختلف و وراث متعدد ، کمبود مقني ماهر ، مهاجرت مالکان قنات به شهر و … به تعويق افتاده و در نهايت موجب خشک و باير شده قنات مي شود . (۷)
بسته شدن دهليز ، علاوه بر ريزش ديواره ها علل ديگري نيز دارد ، از جمله : زلزله ، سيل و نفوذ آب در قنات ، نفوذ ريشه هاي درختاني چون زبان گنجشک و تاغ و گياهاني چون خارشتر به ديواره ي چاه ، افتادن حيوانات در چاه و يا پر کردن چاه ها توسط افراد از روي عمد و به خاطر دشمني با صاحب قنات … از اين رو سرکشي مداوم مقني و بازديد از قنات يکي دو بار در سال ضروري است.
قناتي که احداث شده ممکن است پس از مدتي آب آن کاهش پيدا کرده و يا به طور کلي خشک شود که علاوه بر موارد ذکر شده در بالا ، دليل ديگري دارد و آن از (رو رفتن) دهليز است اگر مقني در هنگاه حفر قنات شيب لازم را رعايت نکرده و سطحي کارکند به طوريکه از لايه آبدار به طور کامل استفاده نشود ، با بروز خشک سالي و نوسان ميزان آب ، قنات خشک مي شود.
براي رفع اين مشکل ميتوان بر تعداد چاه هاي قنات افزود (نو کني) تا منابع آبي جديد به دست آيد .راه ديگر پايين بردن کف قنات است گاهي هم مي توان با تغذيه مصنوعي ، آب را به زمين نفوذ داده و سطح سفره آب هاي زيرزميني را افزايش داد. (۸)
● محاسن قنات :
استفاده از وسايل ساده و نيروي کار محلي ، براي احداث قنات
خروج آب از زمين با استفاده از نيروي جاذبه و عدم نياز به موتور پمپ (که خود مستلزم هزينه هاي فراوان جهت تهيه سوخت ، تهيه و تعمير لوازم يدکي ، صرف وقت براي مراقبت از دستگاه ها و نياز به متخصصين غيربومي است) باعث شده آب قنات بسيار ارزان تر در دسترس کشاورزان قرار گيرد
آب قنات دائمي است و در تمام طول سال جريان دارد
از قنات (به علت استفاده از سفره هاي آبدار عميق ) به مدت طولاني مي توان استفاده نمود
قنات در بسياري از نقاط باعث شستشوي زمين هاي شور و قليايي و بهبود نسبي خاک مي شود .
قنات از آنجا که بصورت افقي حفر مي شود زمين هاي وسيعي را زهکشي مي کند بخصوص قسمت هايي از حاشيه کوير که داراي سطح زه آب بسيار بالايي هستند.
● معايب قنات :
در زمين هاي هموار و نواحي که آب زيرزميني شيب کافي ندارد همچنين در زمين هاي ماسه اي امکان حفر قنات نيست يا بسيار مشکل است .
در سيستم قنات به علت افقي و کم عمق بودن مجرا ، از حداکثر ضخامت لايه هاي آبدار زمين استفاده نمي شود .
جريان دائمي آب قنات باعث هرز رفتن آب در فصول سرد سال مي شود .
البته اين عيب را مي توان با روش هاي زير از بين برد:
۱) ساخت استخر يا مخازن آب و استفاده از آب ذخيره شده در فصول کشاورزي
۲) آبياري زمين ها در زمستان (يخ آب) که هم آفات را کاهش داده هم باعث تغذيه سفر ه هاي زيرزميني مي شود.
۳) استفاده از آب قنات جهت پرورش نوعي جلبک براي تهيه جلبک و استفاده در تغذيه دام
۴) پرورش ماهي و …
در طول مسير قنات که گاه به کيلو متر ها مي رسد ، زمين هاي حاصلخيز گران قيمت قابل توجهي به عنوان محل احداث و حريم قنات ضبط شده و قابل کشت زرع نيستند .(۹ )
● نتيجه
بهترين روش بهره برداري ، کم هزينه ، دائمي ، آسان و ارزان از آبهاي زير زميني در ايران ،قنات است که قدمت چندين هزار ساله دارد بوسيله قنات سطح بسيار وسيعي از زمينها
به زير کشت رفت و جوامع انساني در نقاطي که تا آن زمان امکانش نبودتشکيل شد . به يقين ايرانيان و مردم بسياري از نقاط جهان مديون اين اختراع بزرگ هستند .
بهره برداري از آبهاي زير زميني به وسيله چاه از حدود ۴۰ سال پيش در ايران آغاز شد در ابتدا خيلي کند پيشرفت داشت ولي بعدها بر اثر تبليغ زياد دستگاهها و همچنين سهولت حفره چاه و از طرفي مشکلات ناشي از حفر ، نگهداري و ترميم قنات استقبال از چاه بيشتر شد بطوريکه در حال حاضر تعداد چاه ها از صد هزار هم تجاوز کرده است .در نتيجه حفر زياد و بي رويه چاه ، ميزان آبدهي بسياري از قنات ها کاهش يافته و تعداد کثيري از آن ها هم خشک و باير شده است .
با خشک شدن قنات ها ، از يکطرف سرمايه عظيمي نابود گرديده و عده کثيري دچار مسائل گوناگوني شده اند و از طرف ديگر با حفر چاه ها ، سرمايه هاي زياد ديگري صرف شده و در نقاط ديگري آب بدست آمده و به اين ترتيب مسائل جديدي در زمينه نگهداري چاه ها و بهره برداري از آن ها پيش آمده است . با وجود اين توليد آب در مجموع به ميزان قابل ملاحظه اي افزايش يافته است و نبايد فراموش کرد که باعث پائين رفتن سطح آب زير زميني شده و در بسياري از موارد غارت آب با اين وسيله به حدي رسيده است که اگر تصميم جدي براي بر قراري تعادل در بهره برداري از ذخاير زير زميني اعمال نشود ممکن است در آينده نزديک روزي فرا رسد که اين چاه ها به سرنوشت قنات ها دچار گردد و آبي براي بالا کشيدن نداشته باشد و يا آنقدر سطح آب پائين برود که موتورها قادر به استخراج آن نباشد !

ايرانيان باستان در چندين هزار سال قبل دست به ابتکار جديدي زده که آن را قنات يا کهريز نام گذارده‌اند. با اين اختراع که در نوع خود در جهان تاکنون بي‌نظي ...

ايرانيان باستان در چندين هزار سال قبل دست به ابتکار جديدي زده که آن را قنات يا کهريز نام گذارده اند. با اين اختراع که در نوع خود در جهان تاکنون بي نظي ...

با مطالعه در تاريخ در مي يابيم که ايرانيان در سه هزار سال پيش به جريان آب هاي زيرزميني پي برده بودند و باتوجه به اين که آب هاي زيرزميني در قسمت هاي مر ...

ايرانيان باستان در چندين هزار سال قبل دست به ابتکار جديدي زده که آن را قنات يا کهريز نام گذارده‌اند. با اين اختراع که در نوع خود در جهان تاکنون بي‌نظي ...

يزد اولين شهر خشتي و دومين شهر تاريخي جهان بعد از شهر ونيز ايتالياست. همين دو ويژگي کافي است تا ايرانيان بدانند کشوري به وسعت تاريخ جهان دارند و شهري ...

● تاريخچه آب ماده اي است که حيات بدون آن ميسر نيست. بشر در دوره نو سنگي سعي در مهار آب داشته است و بر روي الواحي که از ۴ هزار سال قبل از ميلاد از سومر ...

آب در زندگي بشر اهميت بنيادي دارد. از اينرو آب را مايه حيات گويند. در روز گرم تابستان وقتي شير آب قطع مي شود ، ضرورت وجود آب در زندگي انسان نمايان مي ...

● چاه دو نوع چاه داريم ، عميق و نيمه عميق ۱) چاه نيمه عميق چاهي است که معمولاٌ با دست آنرا حفر مي کنند و مقني ها در احداث اين نوع چاهها از تجربيات زيا ...

دانلود نسخه PDF - قنات