up
Search      menu
مذهب و عرفان :: مقاله علم نحو PDF
QR code - علم نحو

علم نحو

تأثير قرآن بر جهاني شدنِ زبان عربي

گسترش زبان عربي در ايران از نخستين سالهاي ورود اسلام به اين سرزمين آغاز گشت و ملت ايران هم از اسلام، و هم از زبان الهي اشان به خوبي پاسداري نمودند؛ به طوري که بزرگترين کتب مرجع صرف و نحو، لغت، بلاغت، تفسير قرآن و جمع احاديث به دست تواناي علماي ايران و يا عرب هاي ايراني تبار نگارش يافت؛ از جمله مي توان به صاحب تفسير طبري، الکتاب سيبويه (متولّد بيضاي فارس)، امثال و حکم ميداني نيشابوري، مقامات حميدي، مقامات حريري فيروزآبادي (متولّد شيراز)، نگارنده ي معجم عربي قاموس المحيط، جرجاني نگارنده ي کتاب أسرار البلاغة، سکّاکي خوارزمي مؤلّف کتاب مفتاح العلوم در علم بيان، صحيح امام بخاري و ابومسلم نيشابوري و....... اشاره نمود.
بنابراين بررسي اين زبان، که زبان دين ماست و تنها زباني است که از بعد زماني و مکاني دستخوش تغيير و دگرگوني نگشته است ضروري به نظر مي آيد. لذا جهت بررسي آن حتماً لازم است که ادبيات عرب و تاريخ آن مورد کنکاش قرار گيرد، بدين ترتيب دوره هاي ادبي عصر جاهلي تا عصر معاصر و نيز عوامل مؤثر فرهنگي، اجتماعي، سياسي و هنري و ... در آن روشن شود.
عربها واژه ي ادب را در معاني مختلفي به کار مي برند، در زمان جاهليت به معني دعوت به طعام مهماني مأدوبه بود و در جاهليت و اسلام به خلق پسنديده و حسن معاشرت با خواص و عوام به کار مي رفت؛ سپس بر تهذيب نفس و آموزش صفات پسنديده، معارف و شعر اطلاق شد. در قرن نهم ميلادي و قرون بعد از آن همه ي علوم و فنون يعني فلسفه، رياضيات، نجوم، کيميا، طب، اخبار، انساب، شعر و ... را در برمي گرفت.
در ميان اعراب شعر بيش از نثر رشد نمود. البته شعر هم از سجع شروع شد و به ارجوزه ها رسيد و از آنجا به اوزان مختلف راه يافت به طوريکه دوره هاي ادب عربي به پنج دوره ي زير تقسيم مي شود:
۱) دوره ي جاهلي (۴۷۵ ۶۲۲ ميلادي)
۲) دوره ي راشدي و اموي (۶۲۲ ۷۵۰ ميلادي)
۳) دوره ي عباسي (۷۵۰ ۱۲۵۸ ميلادي)
۴) دوره ي ترکي (۱۲۵۸ ۱۷۹۸ ميلادي)
۵) دوره ي معاصر (از اواخر قرن ۱۸ ميلادي تاکنون )
بر اساس موشکافي هاي تاريخي و ادبي و مطالعه ي تطبيقي زبان شناسانه بايد خلاف نظر منتقداني همچون طه حسين و مرغليوث به اصالت شعر جاهلي نظر داد. ادبيات عربي پس از آن دچار تحول و دگرگوني گرديد و شاعران معروفي همچون امرء القيس و زهير و اعشي و ... ظهور کردند که هرکدام سبک خاص خود را داشتند.
با ظهور اسلام، ادب و زبان عربي نيز از قرآن و اسلام تأثير پذيرفت و از محدوده ي قوم گرايي خارج شد و سپس به يک زبان جهاني تبديل شد.
به اين ترتيب، قرآن جايگاه ويژه اي در آموزش و يادگيري زبان عربي فصيح (فصحي) به خود اختصاص داد به گونه اي که نحويون و مؤلّفان و... هر کجا که قصد تعليم قاعده اي با تبيين موضوعي از علوم عربي را داشتند آنرا با شواهد قرآني روشن و استوار ساخته اند و اين نشانگر تأثير مهم و ارزنده ي قرآن بر زبان عربي فصيح مي باشد که از موقعيتي برخوردار است که هيچ يک از زبانهاي ديگر چنان نيست. اين موقعيت ويژه عبارت است از ارتباط و پيوند ۱۴۰۰ ساله ي آن با قرآن کريم و تدوين ميراث عظيم عربي به اين زبان زيرا در سايه ي همين پيوند بود که در عرصه ي علم و دانش علوم متعددي همچون نحو، بلاغت، فقه اللغه و ... به وجود آمدند. از سوي ديگر قرآن باعث وحدت زباني در عربي شد و ادبيات عرب را از الفاظ بيگانه و غريب تهذيب نمود و آن را با کلمات و اصطلاحات جديد ديني مثل صلاة، صوم صيام، زکاة، قيام، رکوع، کافر، مؤمن و ... غنا بخشيد.
شاعران، خطيبان و نويسندگان نيز از سبک و شيوه قرآن پيروي نمودند و در آثارشان از حسن انتخاب الفاظ و کلمات غني بسيار سود جستند.
علاوه بر مطا لب ذکر شده جايگاه قرآن در فرايند آموزش زبان عربي به شيوه اي بود که مسلمانان از ابتداي گسترش اسلام پس از هر فتحي و قبل از هر چيزي به ساختن مساجد و مراکز آموزشي همت مي گماشتند که اغلب اين تعليمات به زبان عربي صورت مي گرفت به عنوان مثال فاطميان و ايوبيان اگرچه عرب زبان نبودند ولي به فراگيري و نشرآن اهميت ويژه اي مي دادند. اين توجه خاص به زبان عربي باعث شد تا رفته رفته زبان هاي ديگر در ممالک اسلامي رو به زوال بنهند و زبان قرآن غالب شود. بدين سان ديري نپاييد که دامنه ي علوم اسلامي در اقصي نقاط جهان از اسپانيا و کشورهاي آفريقايي در سواحل درياي مديترانه گرفته تا کشورهاي آسيايي و شبه قاره ي هند وسعت يافت.
● جايگاه قرآن در فرايند پيدايش علم نحو
نگاهي به تاريخ پيدايش علم نحو نشان مي دهد که علاقه فراوان به قرآن و حفظ و صيانت آن از تحريفاتي که غير عربها به سبب ناآشنايي با زبان عربي ممکن بود در آن به وجود آورند باعث وضع قواعد و قوانيني براي زبان عربي شد. ابن خلدون در اين باره مي نويسد: «هنگامي که عربها بر کشورهاي عراق،شام، مصر و مراکش استيلا يافتند زبانشان اصالت اوليه ي خود را از دست داد و به صورت زبانهاي ديگر درآمد در پي اين تغيير و دگرگوني بيم آن مي رفت که فهم دو پايه ي اسلام يعني قرآن و احاديث نبوي بر مردم دشوار شود و در نتيجه به تدريج به دست فراموشي سپرده شود از اين رو براي جلوگيري از اين پيشامد، دانشمندان دست به تدوين احکام و وضع قواعد و معيارهايي براي تشخيص صحت زبان قرآن زدند.»
بنابراين علم نحو ميزان زبان عربي و تنها معياري است که با رجوع به آن کلام درست از نادرست تشخيص داده مي شود و اين دستاوردي است که بر اساس قرآن وضع شده است.
● جايگاه قرآن در پيدايش علوم بلاغي
اين علوم مشتمل بر سه علم معاني، بيان و بديع مي باشد که هريک در رسايي و شيوايي و رواني کلام نقش به سزايي دارند. زيرا به واسطه ي علم معاني از اشتباه در اداي معنا پرهيز مي شود و به واسطه ي علم بيان از پيچيدگي و تعقيد معنوي پرهيز مي گردد و به واسطه ي علم بديع سخن نيکو مي گردد و اين علم يکي از دستاوردهاي بسيار مهم قرآن است؛ زيرا گزينش واژگان و تعابير در قرآن بسيار باريک بينانه است و کلمات و عبارات آن بي دليل جانشين ناپذيرند به گونه اي که اگر لفظي از آن تغيير يابد يا معني به کلي تباه مي شود و يا از رونق و بلاغت آن کاسته مي گردد. جاخط در البيان و التبيين مي نويسد: «مردم با مسامحه الفاظي را به جاي هم به کار مي برند ولي به تفاوتهاي باريک و ظريف آنها توجه نمي کنند مثلاً خداوند در قرآن لفظِ «جُوع» را جز در موضع تنگدستي و نياز شديد و ناتواني آشکار به کار نبرده است، حال آنکه مردم اين کلمه را در مورد گرسنگي عادي که توأم با تندرستي و امکان توانايي براي خوردن است به جاي «سَغَب» نيز به کار مي گيرند.»
خلاصه ي مطلب اينکه زبان عربي در بستر قرآن رشد و نمو يافت و با تکيه بر آن توانست در مسير اعتلا و پيشرفت خود پايدار باشد. و بر هر فرد مسلمان و مخصوصاً دعوتگران ديني لازم است که کما بيش با اين زبان آشنايي پيدا کنند زيرا بدون آشنايي با زبان عربي استفاده از ميراث عظيم اسلام دشوار است. اللهُ أکبرُ وَلله الحمدُ

● علم شيمي شاخه اي از علوم تجربي است که از يک سو درباره شناخت خواص ، ساختار و ارتباط بين خواص و ساختار مواد و قوانين مربوط به آنها بحث مي کند. از سوي ...

● اطلاعات اوليه علم ژنتيک يکي از شاخه هاي علوم زيستي است. بوسيله قوانين و مفاهيم موجود در اين علم مي توانيم به تشابه يا عدم تشابه دو موجود نسبت به يکد ...

شناخت گوهرها و روش استحصال، پي جويي و استخراج آنهابه علت ارزش و زيبايي و كميابي و خصوصيات ارزشمند ديگر، از دير باز مورد توجه انسان بوده است. كشور عزيز ...

عقيده مسلمان به اصول دين بايد از روي دليل باشد،ولي در احكام غير ضروري دين بايد يا مجتهد باشد كه بتواند احكام را از روي دليل به دست آورد،يا از مجتهد تق ...

علم ژنتيک يکي از شاخه هاي علوم زيستي است. بوسيله قوانين و مفاهيم موجود در اين علم مي توانيم به تشابه يا عدم تشابه دو موجود نسبت به يکديگر پي ببريم و ب ...

حکيم عم خيام در سن ۲۴ سالگي به اصفهان رفت و به مدت ۱۸ سال در آنجا ماند. با حمايت ملک شاه سلجوقي و وزيرش نظام الملک، به همراه جمعي از دانشمندان و رياضي ...

علم و اراده دو مظهر از مظاهر حيات انساني هستند که در عين حال وجه تمايز حيات انساني با ساير درجات حيات (حيات حيواني و نباتي) مي باشند. به وسيله ي قوه ي ...

● اعجاز خداوند به نيکوترين شيوه انسان را خلق کرد، وي را بالاترين کرامت بخشيد و هستي را برايش مسخّر کرد تا سبب تمايز و برتري وي شود. به وي نعمت عقل را ...

دانلود نسخه PDF - علم نحو