up
Search      menu
تاریخ و فرهنگ :: مقاله شيخ بهائي PDF
QR code - شيخ بهائي

شيخ بهائي

بيست و ششم فروردين (نوزدهم ربيعالثاني) سالروز درگذشت فقيه دانشمند بهاءالدين عاملي معروف به شيخ بهائي است که در علوم فلسفه، منطق، هيأت و رياضيات تبحر داشت. به همين مناسبت زندگي و آثار و احوال او را به طور مختصر بررسي ميکنيم.
بهاء الدين محمد بن عزالدين حسين بن عبدالصمد بن شمس الدين محمد بن حسن بن محمد بن صالح حارثي همداني عاملي جبعي (جباعي) در سال ۹۵۳ قمري ۱۵۴۶ ميلادي در بعلبک متولد شد. او در جبل عامل در ناحيه شام و سوريه در روستايي به نام «جبع» يا «جباع» ميزيست.
ناحيه «جبل عامل» همواره يکي از مراکز شيعه در مغرب آسيا بوده است و پيشوايان و دانشمندان شيعه بسياري از اين ناحيه برخاستهاند. در هر زمان، حتي امروزه فرقههاي مختلف شيعه در جبل عامل به وفور ميزيند. آنها در بنياد نهادن مذهب شيعه در ايران و استوار کردن بنيان آن مخصوصاً از قرن هفتم هجري به بعد ياري بسيار کرده و در اين مدت پيشوايان بزرگ از ميان ايشان برخاستهاند. خاندان شيخ بهائي نيز از همان خانوادههاي معروف شيعه در جبل عامل بوده است.
بهاءالدين در کودکي به همراه پدرش به ايران آمد و پس از پايان تحصيلات، شيخالاسلام اصفهان شد. چون در سال ۹۹۱ به قصد حج راه افتاد، به بسياري از سرزمينهاي اسلامي از جمله عراق، شام و مصر رفت و پس از چهار سال، در حالي که حالت درويشي يافته بود، به ايران بازگشت.
وي در علوم فلسفه، منطق، هيأت و رياضيات تبحر داشت، مجموعه تأليفاتي که از او بر جاي مانده در حدود ۸۸ کتاب و رساله است. او در سال ۱۰۳۱ در اصفهان درگذشت و بنا بر وصيتش، جنازه او را به مشهد بردند و در جوار مرقد مطهر حضرت علي بن موسي الرضا (ع) جنب موزه آستان قدس دفن کردند.
● شخصيت ادبي شيخ بهائي
شيخ بهائي آثار ادبي برجستهاي به نثر و نظم پديد آورده است. وي با زبان ترکي نيز آشنايي داشت. عرفات العاشقين (تأليف ۱۰۲۲ ۱۰۲۴)، نخستين تذکرهاي است که در زمان حيات شيخ بهائي از او نام برده است.
بهترين منبع براي گردآوري اشعار شيخ بهائي، کشکول اوست تا جايي که به عقيده برخي محققان، انتساب اشعاري که در کشکول نيامده است به شيخ بهائي ثابت نيست. از اشعار و آثار فارسي شيخ بهائي دو تأليف معروف تدوين شده است؛ يکي به کوشش سعيد نفيسي با مقدمهاي فاضلانه در شرح احوال شيخ بهائي، ديگري توسط غلامحسين جواهري وجدي که مثنوي منحول «رموز اسم اعظم» (ص ۹۴۹۹) را هم نقل کرده است. با اين همه، هر دو تأليف حاوي تمام اشعار و آثار فارسي شيخ نيست.
اشعار فارسي شيخ بهائي عمدتاً شامل مثنويات، غزليات و رباعيات است. وي در غزل به شيوه فخرالدين عراقي و حافظ، در رباعي با نظر به ابوسعيد ابوالخير و خواجه عبدالله انصاري و در مثنوي به شيوه مولوي شعر سروده است. ويژگي مشترک اشعار شيخ بهائي ميل شديد به زهد و تصوف و عرفان است. ازمثنويات معروف شيخ ميتوان از اينها نام برد: «نان و حلوا يا سوانح سفر الحجاز»، اين مثنوي ملمع چنانکه از نام آن پيداست در سفر حج و بر وزن مثنوي مولوي سروده شده است و شيخ بهائي در آن ابياتي از «مثنوي معنوي» را نيز تضمين کرده است. او اين مثنوي را به طور پراکنده در کشکول نقل کرده و گردآورندگان ديوان فارسي وي ظاهراً به علت عدم مراجعه دقيق به کشکول، متن ناقصي از اين مثنوي را ارائه کردهاند.
«نان و پنير» نيز بر وزن و سبک مثنوي مولوي است؛ «طوطي نامه» را استاد سعيد نفيسي از نظر محتوا و زبان نزديکترين مثنوي شيخ بهائي به مثنوي مولوي و بهترين اثر ادبي شيخ دانسته و با آنکه آن را در اختيار داشته جز اندکي در ديوان شيخ بهائي نياورده و نام آن را نيز خود براساس محتوايش انتخاب کرده است.
«شير و شکر»، اولين منظومه فارسي در بحر عروضي خَبَب يا مُتدارک است. البته در زبان عربي اين بحر شعري پيش از شيخ بهائي نيز مورد استفاده بوده است. «شير و شکر» سراسر جذبه و اشتياق است و علي رغم اختصار آن (۱۶۱ بيت در کليات، چاپ نفيسي، ص ۱۷۹ ۱۸۸؛ ۱۴۱ بيت در کشکول، ج ۱، ص ۲۴۷ ۲۵۴) مشحون از معارف و مواعظ حکمي است، لحن حماسي دارد و منظومهاي بدين سبک و سياق در ادب فارسي سروده نشده است. مثنويهايي مانند «نان و خرما»، «شيخ ابوالپشم» و «رموز اسم اعظم» را نيز منسوب بدو دانستهاند که مثنوي اخير به گزارش مير جهاني طباطبايي از آن سيد محمود دهدار است. شيوه مثنويسرايي شيخ بهائي مورد استقبال ديگر شعرا، که بيشتر از عالمان اماميهاند واقع شده است. تنها متن منثور فارسي شيخ بهائي که در ديوانهاي چاپي آمده است، «رساله پند اهل دانش و هوش به زبان گربه و موش» است.
شيخ بهائي در عربي نيز شاعري چيره دست و زبانداني صاحب نظر است و آثار نحوي و بديع او در ادبيات عرب جايگاه ويژهاي دارد. مهمترين و دقيقترين اثر او در نحو، «الفوائد الصمديه» معروف به صمديه است که به نام برادرش عبدالصمد نگاشته است و از کتب درسي در مرحله متوسط علم نحو در حوزههاي علميه است. اشعار عربي شيخ بهائي نيز شايان توجه بسيار است. معروفترين و مهمترين قصيده او موسوم به «وسيله الفوزوالامان في مدح صاحب الزمان عليه السلام» در ۶۳ بيت است که هر گونه شبههاي را در اثناعشري بودن وي مردود ميسازد.
شيخ بهائي در ارجوزهسرايي نيز مهارت داشت و دو ارجوزه شيوا يکي در وصف شهر هرات به نام «هراتيه يا الزّهره» (کشکول، ج۱، ص۱۸۹۱۹۴) و ديگر ارجوزهاي عرفاني موسوم به «رياض الارواح» (کشکول، ج۱، ص۲۲۵۲۲۷) از وي باقي مانده است. دوبيتيهاي عربي شيخ نيز از شهرت و لطافت بسياري برخوردار بوده که بيشتر آنها در اظهار شوق نسبت به زيارت روضة المقدسه معصومين عليه السلام است.
شيخ محمدرضا فرزند شيخ حر عاملي (متوفي ۱۱۱۰) مجموعه لطيفي از اشعار عربي و فارسي شيخ بهائي را در ديواني فراهم آورده است. بخش مهمي از اشعار عربي شيخ بهائي، لغز و معماست.
از بررسي شيوه نگارش شيخ بهائي در اکثر آثارش، اين نکته هويداست که وي مهارت فراواني در ايجاز و بيان معما آميز مطالب داشته است. وي حتي در آثار فقهياش اين هنر را به کار برده که نمونه بارز آن «رسائل پنجگانه الاثناعشريه»، است. اين سبک نويسندگي در «خلاصه الحساب، فوائد الصمديه، تهذيب البيان و الوجيزه في الدرايه» آشکارتر است. شيخ بهائي تبحر بسياري در صنعت لغز و تعميه داشته و رسائل کوتاه و لغزهاي متعدد و معروفي به عربي از وي بر جا مانده است. مانند: «لغز الزبده»، «لغز النحو»، «لغزالکشاف»، «لغزالصمديه»، «لغز الکافيه» و «فائده».
نامدارترين اثر شيخ بهائي «الکشکول»، معروف به «کشکول شيخ بهائي» است که مجموعه گرانسنگي از علوم و معارف مختلف و آينه معلومات و مشرب شيخ بهائي محسوب ميشود.
شيخ بهائي در شمار مؤلفان پرکار در علوم مختلف است و آثار او که تماماً موجز و بدون حشو و زوايد است، مورد توجه دانشمندان پس از او قرار گرفته و بر شماري از آنها شروح و حواشي متعددي نگاشته شده است. خود شيخ بهائي نيز بر بعضي تصانيف خودحاشيهاي مفصلتر از اصل نوشته است. از برجستهترين آثار چاپ شده او ميتوان از اينها نام برد: «مشرق الشمسين و اکسير السعادتين» ( تأليف ۱۰۱۵)، که ارائه فقه استدلالي شيعه بر مبناي قرآن (آيات الاحکام) و حديث است. اين اثر داراي مقدمه بسيار مهمي در تقسيم احاديث و معاني برخي اصطلاحات حديثي نزد قدما و توجيه تعليل اين تقسيمبندي است. از اثر مذکور تنها باب طهارت نگاشته شده و مؤلف در آن از حدود چهارصد حديث صحيح و حسن بهرهبرده است. «جامع عباسي»، از نخستين و معروفترين رسالههاي عمليه به زبان فارسي است. «حبل المتين في احکام احکام الدين» (تأليف ۱۰۰۷) در فقه که تا پايان صلوه نوشته است و در آن به شرح و تفسير بيش از هزار حديث فقهي پرداخته شده است. «الاثناعشريه» در پنج باب طهارت، صلات، زکات، خمس، صوم و حج است. شيخ بهائي دراين اثر بديع، مسائل فقهي هر باب را به قسمي ابتکاري بر عدد دوازده تطبيق کرده، خود نيز بر آن شرحي نگاشته است.
«زبده الاصول» تا مدتها کتاب درسي حوزههاي علمي شيعه بود و داراي بيش از چهل شرح و حاشيه و نظم است. «الاربعون حديثاً» (تأليف ۹۹۵) معروف به اربعين شيخ بهائي ديگر اثر اوست. «مفتاح الفلاح» (تأليف ۱۰۱۵) در اعمال و اذکار شبانه روز به همراه تفسير سوره حمد، اثري کم نظير است که گفته ميشود مورد توجه و تأييد امامان معصوم(ع) قرار گرفته است.
«حدائق الصالحين» (ناتمام)، شرحي است بر صحيفه سجاديه که هر يک از ادعيه آن با نام مناسبي شرح شده است. از اين اثر تنها «الحديقة الهلاليه» در شرح دعاي رؤيت هلال (دعاي چهل و سوم صحيفه سجاديه) در دست است. «الحديقة الهلاليه» شامل تحقيقات و فوائد نجومي ارزنده است که ساير شارحان صحيفه از جمله سيد عليخان مدني در شرح خود موسوم به «رياض السالکين» از آن بسيار استفاده کردهاند. همچنين فوائد و نکات ادبي، عرفاني، فقهي و حديثي بسيار در اين اثر موجز به چشم ميخورد.
● خدمات شيخ بهائي
در عرف مردم ايران، شيخ بهائي به مهارت در رياضي و معماري و مهندسي معروف بوده و هنوز هم به همين صفت معروف است، چنانکه معماري مسجد امام اصفهان و مهندسي حصار نجف را به او نسبت ميدهند. نيز شاخصي براي تعيين اوقات شبانه روز از روي سايه آفتاب يا به اصطلاح فني، ساعت آفتاب يا صفحه آفتابي يا ساعت ظلي در غرب مسجد امام (مسجد شاه سابق) در اصفهان هست که ميگويند وي ساخته است.
در احاطه وي در مهندسي مساحي ترديد نيست و بهترين نمونه که هنوز در ميان است، نخست تقسيم آب زايندهرود به محلات اصفهان و قراي مجاور رودخانه است که معروف است هيأتي در آن زمان از جانب شاه عباس به رياست شيخ بهائي مأمور شده و ترتيب بسيار دقيق و درستي با منتهاي عدالت و دقت علمي در باب حق آب هر ده و آبادي و محله و بردن آب دادهاند که هنوز به همان ترتيب معمول است.
ديگر از کارهاي علمي که به شيخ بهائي نسبت ميدهند طرحريزي کاريز نجفآباد اصفهان است که به نام قنات زرين کمر، يکي از بزرگترين کاريزهاي ايران است و از مظهر قنات تا انتهاي آبخور آن ۹ فرسنگ است و به ۱۱ جوي بسيار بزرگ تقسيم ميشود.
ديگر از کارهاي شيخ بهائي، تعيين سمت قبله مسجد امام به مقياس چهل درجه انحراف غربي از نقطه جنوب و خاتمه دادن به يک و نيم قرن اختلاف نظر مفتيان ابتداي عهد صفوي راجع به تشخيص قبله عراقين است.
يکي ديگر از کارهاي شگفت که به شيخ بهائي نسبت ميدهند، ساختمان گلخن گرمابهاي است که هنوز در اصفهان باقي مانده و به «حمام شيخ بهائي» يا «حمام شيخ» معروف است و آن حمام در ميان مسجد جامع وهارونيه در بازار کهنه نزديک بقعه معروف به درب امام واقع است و مردم اصفهان از ديرباز همواره عقيده داشتهاند که گلخن آن گرمابه را شيخ بهائي چنان ساخته که با شمعي گرم ميشد و در زير پاتيل گلخن فضاي تهي تعبيه کرده و شمعي افروخته در ميان آن گذاشته و آن فضا را بسته بود و شمع تا مدتهاي مديد همچنان ميسوخت و آب حمام بدان وسيله گرم ميشد. او خود گفته بود که اگر روزي آن فضا را بشکافند، شمع خاموش خواهد شد و گلخن از کار ميافتد و چون پس از مدتي به تعمير گرمابه پرداختند و آن محوطه را شکافتند، فوراً شمع خاموش شد و ديگر از آن پس نتوانستند بسازند. همچنين، طراحي منار جنبان اصفهان که هم اکنون نيز پا برجاست، به او نسبت داده ميشود.
● استادان شيخ بهائي
مؤلف «عالم آراي عباسي» درباره استادان او نوشته است: «تفسير و حديث و عربيت و امثال آن را از پدر و حکمت و کلام و بعضي علوم منقول را از مولانا عبدالله مدرس يزدي مؤلف مشهور حاشيه بر تهذيب منطق معروف به حاشيه ملاعبدالله آموخت. رياضي را از ملا علي مذهب ملا افضل قاضي مدرس سرکار فيض کاشاني فرا گرفت و طب را از حکيم عمادالدين محمود آموخت و در اندک زماني در منقول و معقول پيش رفت و به تصنيف کتاب پرداخت.»
مؤلف «روضات الجنات» استادان او را پدرش و محمد بن محمد بن محمد ابي الطيف مقدسي برميشمارد و ميگويد که «صحيح بخاري» را نزد او خوانده است. علاوه بر استادان فوق، در رياضي، شيخ بهائي نزد ملا محمدباقر بن زين العابدين يزدي مؤلف کتاب «مطالع الانوار در هيأت و عيون الحساب» که از رياضيدانان عصر خود بوده نيز درس خوانده است.

شيخ الرئيس حجهٔ الحق ابوعلي حسين بن عبدالله بن حسين بن علي بن سينا مشهور به ابن سينا در سال ۳۷۰ هجري قمري در شهر افشنه، نزديک بخارا متولد شد و در آنجا ...

شيخ محمد علي عاملي ملقب به بهاء الدين معروف به شيخ بهايي فرزند حسين بن عبدالصمد است که از فقهاي مذهب شيعه بود و در روز پنجشنبه هفدهم ذي الحجه سال ۹۵۳ ...

کمتر کسي است که سري به اصفهان زده و اثري از آثار برجسته شيخ بهايي نديده است. حمام معروف او زبانزد عامه است که آن را با شعله شمعي گرم نگه مي داشت؛ شعله ...

شيخ الرئيس . حجته الحق . ريس العقلا . شرف الملك ابوعلي سينا ( حسين پسر عبدالله حسن پسر علي پسر سينا ) در دنياي امروز كمتر ملتي است كه به مفاخر گذشته خ ...

کرمانشاه ديار تاريخ و اساطير است. سرزمين عاشقانه هاي جاويد. سرزمين شيرين و فرهاد، قلم براي توصيف استان کرمانشاه و غناي تاريخي و فرهنگي آن عاجز است؛ به ...

پنجم اسفند را در ايران روز بزرگداشت خواجه نصيرالدين طوسي وروز مهندسي نامگذاري کرده اند.به همين مناسبت و با چند روز تاخير، با نگاهي اجمالي، به بررسي زن ...

ديگر استادان دوره ي نخست، كه به خدمت دارالفنون گرفته شدند، عبارتند از: ۱) بوهلر فرانسوي(Bohler) دانش اموخته ي مدرسه ي عالي پلي تكنيك فرانسه بود كه در ...

دانلود نسخه PDF - شيخ بهائي