up
Search      menu
تاریخ و فرهنگ :: مقاله شوش PDF
QR code - شوش

شوش

سازه هاي تاريخي آبي خوزستان

وجود رودخانه هاي بزرگي همچون کارون، دز، کرخه، جراحي و زهره با ده ها شاخه فرعي و چشمه سارهاي فراوان و همچنين دشت هاي مسطح و حاصلخيز، خوزستان را به جذاب ترين نقطه براي سکونت انسان ها در دوره هاي مختلف تبديل کرده است. آبياري اوليه جهت کشاورزي با توجه به بالا بودن سطح رودخانه ها در آن دوران منحصر به نهرهاي کوچکي بود که از رودخانه ها منشعب مي شدند.
پايين رفتن سطح رودخانه ها و افزايش جمعيت، انسان را وادار کرد راهي براي حل اين معضل بيابد. در طول تاريخ انسان هاي ساکن در خوزستان سازه هاي بي نظيري در جهت حفاظت، مهار، نگهداري و بهره برداري صحيح از آب ايجاد کردند که نمونه آنها را مي توان در تمامي شهرهاي استان مشاهده کرد. گفته مي شود نخستين نمونه هاي آبياري در اطراف تپه چغاميش (بين دزفول و شوشتر) و همچنين نمونه گياهان اهلي مانند گندم، جو، عدس و ماش در حفاري هاي تپه چغانبوت دزفول به ترتيب در هزاره ششم و هزاره نهم پيش از ميلاد کشف شده است.
تاکنون بيش از ۳۰۸ سازه تاريخي آبي شامل انواع سد، پل، پل بند، حمام، اباره، آسياب، انهار، تونل، قنات و... در سطح استان خوزستان شناسايي شده که از حيث تعداد و قدمت غني ترين منطقه در جهان به شمار مي رود. در اين گزارش سعي شده تا به صورت اجمالي به بررسي مهمترين سازه هاي آبي خوزستان پرداخته شود.
▪ اهواز
اهواز، مرکز استان خوزستان در دو سوي رودخانه کارون قرار دارد و رودخانه کرخه از ۲۵ کيلومتري غرب اين شهرستان عبور مي کند. نهر قديمي ماله که در واقع ادامه رودخانه گرگر تا قبل از تغيير مسير کنوني بوده هم اينک در حاشيه شرقي اين شهر وظيفه جمع آوري زه آب زمين هاي اطراف و کارخانه هاي مجاور و نيز سرريز رودخانه کارون به هنگام سيلاب را برعهده دارد، اما متاسفانه به دليل رسوب گذاري هاي مکرر و عدم لايروبي اين وظيفه را به درستي نمي تواند انجام دهد، اين نهر از يادگارهاي عهد ساساني است.
در وسط شهر اهواز و روي صخره به هم پيوسته اي که در چند نقطه عرض رودخانه را قطع مي کند آثار کمي از يک سد و دو کانال که در منابع تاريخي با نام شادروان اهواز از آن ياد شده، ديده مي شود. روي رودخانه کرخه در منطقه حميديه يک پل بند سنگ و آجري از دوره سلجوقي قابل مشاهده است که حداقل دو چشمه طاق آن بر جاي مانده است. همچنين چندين آسياب در روستاهاي اطراف کرخه و کارون وجود دارد. وجود انهار قديمي در مناطقي همچون ملاثاني و حميد الهايي پيشتر رونق کشاورزي در اين مناطق را سبب شده بود.
▪ انديمشک
اين شهرستان در شمال غربي خوزستان قرار دارد. در فاصله ۱۴ کيلومتري اين شهر آثار دو اباره زيبا در منطقه صحه به چشم مي خورد که آب منشعب از کاريزهاي رودخانه دز را از روي يک مسيل عبور مي داده اند؛ از مهمترين مشخصات فني آن مي توان به طول ۱۴۷ متري آن، ارتفاع ۳۰ ۴ متري عرض سه متري و همچنين تعداد ۱۲ چشمه طاق اشاره کرد.
▪ ايذه و باغملک
اين مناطق در شمال شرقي استان خوزستان قرار دارند. يکي از منابع مهم آبياري در اين دو منطقه با توجه به کوهستاني بودن، وجود کاريزهايي است که از رودخانه هاي محلي و منابع زيرزميني تغذيه مي شوند. آثار هفت پايه قطور و عظيم پل پاپيلا و يک جاده سنگ فرش منتهي به آن به نام اتابکي در منطقه سوسن ايذه قرار دارد که از يادگارهاي عهد اتابکان لر است.
ويرانه هاي پل تاريخي منجنيق نيز در حاشيه شهر باغملک قرار دارد. مجموعا ۶۵ حلقه سنتي، ۳۱ رشته کاريز، شش آب انبار، دو اباره، ۴۰ باب آسياب و ۳۵ نهر سنتي در اين دو شهر و مناطق اطراف آن وجود دارد.
▪ بهبهان
بهبهان در جنوب شرقي استان واقع است. وجود دو رودخانه بزرگ به نام هاي مارون و شيرين در دو سوي اين شهر که از شاخه هاي اصلي رودخانه هاي جراحي و زهره مي باشند باعث پديد آمدن سازه هاي عظيمي در طول تاريخ شده است؛ بهبهان پس از ويراني شهر تاريخي ارجان پديد آمد. از مهمترين پل هاي اين شهر، پل بند اسلامي ارجان با نام بکان است که در دوران امويان و بين سال هاي ۹۵ تا ۷۵ هجري قمري ساخته شده است. در شمال اين پل بند آثار چهار آسياب چرخ آبي به چشم مي خورد که چرخ هاي آن بر حول محور افقي مي چرخيده اند.
روي رودخانه خيرآباد (شيرين) نيز آثار يک آتشکده مربوط دوره ساسانيان وجود دارد. اين بنا درواقع سازه اي چند منظوره و بي نظير است که با استفاده از بند آن به درون کاريزها سرازير مي شده و از پل آن براي عبور و مرور و از اتاق هاي آن به عنوان ميهمانسراي بين راهي استفاده مي شد. آثار بيش از ۴۵ آسياب و دو پل ديگر، بيش از ۱۷ رشته کاريز و ۱۲ پاره ديگر نيز در دشت بهبهان ديده مي شود.
▪ دزفول
اين شهرستان در شمال استان و در حوزه آبريز رودخانه اي دز و کرخه و چشمه هاي بالا رود، سبز آب و بوره واقع است، دزفول همان دژپل است که نامش برگرفته از پل قديم (که هنوز پا برجاست) و دژي بوده که هم اينک آثار آن در زير محله قلعه اين شهر قرار دارد، مي باشد.
پل بند دزفول با قدمت قريب به ۱۷۰۰سال کهن ترين پل جهان است که هنوز هم تردد روي آن جريان دارد. اين پل بند از يادگارهاي عهد ساساني است. خرابه هاي شهر تاريخي جندي شاپور که قديمي ترين شهر دانشگاهي جهان است در ۱۵ کيلومتري شرق دزفول ديده مي شود. در دزفول ۹ محل دسترسي به کاريز با معماري زيبا به نام سر به طاق و بيش از ۳۰ باب آسياب وجود دارد.
▪ رامهرمز
در جنوب شرقي شهرستان اهواز و در محدوده حوزه هاي آبريز رودخانه آب زرد، آب علاء، مه (ابوالفارس)، مارون و در نهايت جراحي قرار دارد. سد تاريخي مه، پل بنده جره، ۱۱ کاريز رودخانه اي، ۱۸ آسياب آبي و بيش از ۲۵ نهر سنتي و ۱۳ اباره مجموعه سازه هاي تاريخي آبي آن را تشکيل مي دهند.
سد تاريخي مه روي رودخانه اي به همين نام قرار دارد و حداکثر ۳۰۰ سال قدمت دارد. ارتفاع قسمت هاي باقيمانده بيش از هشت متر، عرض بند آن بيش از چهار متر و طول آن قريب به ۲۴ متر است. سد تاريخي جره در کنار روستايي به همين نام روي رودخانه زرد قرار دارد. اين سد از شاهکارهاي عهد ساساني است.
شوش
قديمي ترين و مهمترين سازه تاريخي آبي کشور و جهان به نام تصفيه خانه چغازنبيل در شوش و در کنار زيگورات چغازنبيل قرار دارد. در اين سازه با استفاده از قانون فيزيکي ظروف مرتبط و مصالحي مناسب شامل قير و آجر بوده و سطوح شيب دار که هم اينک نيز در تصفيه خانه هاي جهان استفاده مي شود؛ آبي را که از رودخانه کرخه در ۴۵ کيلومتري آن کشيده بودند (کانال روباز) تصفيه مي شد.
آب ابتدا وارد مخزن شده سپس با استفاده از ۹ مجراي ارتباطي شيب دار آب تصفيه شده و به حوضچه فوقاني براي استفاده منتقل مي شد. پل بند ايران کرخه در فاصله ۳۵ کيلومتري شمال غرب شوش قرار دارد که هم اينک تنها يک چشمه طاق و هفت پايه آن قابل مشاهده است.
شوشتر
بدون شک مرکز بزرگ استفاده از نيروي آب و ايجاد سازه هاي چند منظوره که تا پيش از انقلاب صنعتي اروپا قديمي ترين نوع از اينگونه سازه ها در جهان بوده، شوشتر بوده است. سازه هاي شوشتر شامل نهر عقيلي، آب انبارهاي چاه انجيري عقيلي، سدهاي سه پلون، (بند، کانال و آسياب بهمن)، چشمه سوزنگر و بند پيرگوري است.
فهرعقيلي؛ رودخانه کارون پس از طي مسير پرپيچ و خم در کوهستان وارد دشت کنوند مي گردد. در محل سرآب اين نهر (عقيلي) سازه سد مانند، وظيفه انحراف آب بدون نهر را به عهده دارند؛ نهر مذکور به نظر مي رسد از ابتکارات دوره ساسانيان باشد. چشمه وزنگر و بند پيرگوري؛ در حاشيه مقام صاحب الزمان(عج) که زيارتگاهي معروف در شمال شرق شوشتر است. اين چشمه همانند مقام صاحب از قديم الايام جايگاه عرفا و گوشه نشينان شوشتر بوده است و هم اينک نيز در روزهاي پنج شنبه صاحب دلان را به خود جلب مي کند.
جلوي بند پيرگوري خالي از رسوب است و اين مسئله ثابت مي کند که بند مذکور از نوع سدهاي تاخيري براي جلوگيري از خطر سيلاب و آسيب ديدن و چشمه سوزنگر و ساير زيارتگاه هاي احتمالي در محل بوده است. نهر داريون؛ از مهمترين سازه هاي تاريخي موجود در منطقه و نام کانالي تاريخي است.
آب رودخانه کارون از اين طريق به دشت ميانآب مي رسد. سرآب اين کانال در زير خرابه هاي قلعه تاريخي سلاسل ساخته شده که در طول تاريخ با توجه به تغيير مسير رودخانه و يا فراز و نشيب آب سرآب هاي متعددي براي آن تعبيه شده است. سرآب نهرداريون در واقع تونلي است که درون صخره ماسه سنگي حفر شده و بيش از ۲۰۰ متر طول دارد. در اين شاخه پل بند بزرگي به نام لشکر و پلي به نام شاه علي قرار دارد.
▪ مسجد سليمان
در شمال شرقي استان قرار دارد. تاکنون بيش از چهار تونل، ۵۶ آسياب، ۲۲ رشته کاريز، سه آب انبار، يک حمام، پنج بند و شش پل در اين شهرستان شناسايي شده است. يکي از اين بندها به نام اوزالو هنوز هم مورد استفاده مردم منطقه است، بند مذکور از نوع وزني است که با سنگ و ساروج ساخته شده است.
بند خليل خان که در نزديکي همين بند قرار دارد وضعيتي مشابه به همين بند دارد ولي متاسفانه در چند نقطه شکسته شده و مخزن آن تا تاج رسوب گرفته است.
هر دو بند در دوره صفويه ايجاد گرديده اند، تونل نگين که آب مازاد تالاب شيمبار را به رودخانه کارون منتقل مي کند، براساس اشعار محلي مربوط به دوره ساسانيان است. اين تونل که اخيرا توسط سازمان آب و برق خوزستان کشف شده در مواقع سيلابي گاهي تا سقف تونل را نيز آب فرا مي گيرد.

مقدمه كانال داريون از دهانه هاي آبگير اصلي در کارون تا حدود 2 كيلومتري به سمت جنوب مسيري شمالي- جنوبي را طي مي كند، بعد از اين فاصله انحنايي به سمت شر ...

اليماييان از ساکنين بومي خوزستان بوده که از دير باز در اين سرزمين صاحب فرهنگ و تمدن غني بوده اند.آنان بي شک بازماندگان همان ايلاميان قدرتمند هزاره سوم ...

از حسن تصادف ايام است که بلافاصله پس از زادروز حکيم ابوعلي سينا که در اول شهريور به روز پزشک نامگذاري شده است، زادروز حکيم زکرياي رازي در پنجم ش ...

از عهد باستان ايرانيان به موازات ساختن راه به امکانات و تاسيسات بين راهي نيز توجه داشتند، زيرا سفر در اين راه ها بدون داشتن امکانات بين راهي امکان ندا ...

شاپور يکم پسر اردشير بابکان در سال ۲۴۱ م در زمان حيات پدرش و در هنگامي که هنوز يک سال يا چند ماه به پايان زندگاني اردشير مانده بود، جانشين پدرش شد. وي ...

با طلوع دولت هخامنشي که به وسيله کوروش کبير پارسي از خاندان معروف بنياد گرديد (حدود ۵۵۰ ق.م) ، ايران در صحنه تاريخ جهاني نقش فعال و تعيين کننده أي ياف ...

دانلود نسخه PDF - شوش