up
Search      menu
تولید و کشاورزی :: مقاله شهر هگمتانه PDF
QR code - شهر هگمتانه

شهر هگمتانه

جغرافياي طبيعي همدان
اين استان منطقه اي است کوهستاني و کوههاي واقع در آن در تقسيم بندي کوههاي ايران جزء رشته کوههاي غربي و مرکزي کشور است که جهت آنها مانند کوههاي مرکزي از شمال غربي به جنوب شرقي مي باشد. نوع آنها خارايي و بيشتر ايام سال مستور از برف بوده و به همين علت سرچشمه ي رودخانه ها و چشمه سارهاي فراوان مي باشد.
دوران مادها:
آشوريان باستان به شهرهاي قوم کاسي، عنوان «کار کاشي» داده بودند، که «کار» به معني قرارگاه يا منزلگاه و «کاشي» اسم قوم «کاسي» است.
آشورشناسان و مادشناسان، جملگي اين کار کاشي (يا شهر کاسيان) را منطقه کنوني همدان دانسته اند. پروفسور گريشمن، باستان شناس معروف فرانسوي، معتقد است که اسم قبلي هگمتانه، «اکسايا» يعني شهر کاسي ها بوده است و در مجموع اعتقاد غالب بر اين است که شهر هگمتانه را يکي از اقوام آريايي به نام مادها ساخته اند و نخستين دولت ايراني را در آن بنا نهاده اند. ولي نتايج تحقيقات، بيانگر آن است که شهر هگمتانه، پيش از انتخاب به پايتختي توسط مادها وجود داشته و مردماني از قوم کاسي در آن زيسته اند. سپس بازماندگان قوم کاسي، بعدها با طايقه اي از آريايي ها، قوم موسوم به ماد را پديد آورده اند و با غلبه بر دولت تجاوزگر آشوري، دولت ماد را بنيان گذاشته و پايتخت خود را «کار کاشي» قرار داده اند و از آن به بعد، اين شهر هگمتانه نام گرفته است.
مادها، گروهي از اقوام آريايي بودند، که عواملي مانند: رشد اجتماعي و فرهنگي، تماس با گروههاي بومي ساکن فلات ايران، وجود همسايگاني قدرتمند و احساس نيازهاي جديد سياسي و اجتماعي، آنها را وادار به اتحاد و ايجاد حکومتي مقتدر نمود.
روايات مورخين يوناني نيز حاکي است که اين شهر در دورۀ مادها (از اواخر قرن هشتم تا نيمۀ اول قرن ششم قبل از ميلاد)، مدتها مرکز امپراتوري مادها بوده است و پس از انقراض آنها نيز به عنوان يکي از پايتخت هاي هخامنشي (پايتخت تابستاني و احتمالاً محل خزانه آنها) به شمار مي رفته است. گفته هاي هردوت مورخ يوناني، در قرن پنجم قبل از ميلاد، مهم ترين ماخذ تاريخي در اين مورد است. وي بناي اوليه اين شهر را به «دياکو» نخستين شهريار ماد نسبت مي دهد (۷۲۸ قبل از ميلاد). هردوت اوضاع سياسي و اقتصادي نامناسب قوم ماد را در دستيابي دياکو به قدرت موثر مي داند.
دياکو پس از اينکه هگمتانه را به پايتختي خود برگزيد، تصميم به ساخت کاخي عظيم و مستحکم، به صورت هفت قلعۀ تودرتو، گرفت. به طوري که کاخ پادشاهي و خزانه، در درون قلعۀ هفتم قرار داشته باشند. ديااکو به تقليد از رنگ آميزي قصرهاي بابلي دستور داده بود، کنگره هاي هر قلعه را به رنگي مخصوص در آورند.
قصر شاهي، که در آخرين قلعه دروني برپا شده بود، داراي صدها اتاق بوده و مردم نيز خانه هاي خود را بيرون اين قلعه ها و در کنار آن ساخته بودند. بنا به درخواست ديااکو قوم ماد شهرهاي کوچکي را که در آن مي زيسته اند، رها ساخته و پايتخت را مورد توجه قرار دادند و در اطراف قلعه شاهي، خانه هاي خود را بنا کردند.
پلي بيوس مورخ يوناني (۲۰۴ تا ۱۳۲ قبل از ميلاد) مي نويسد: «در دامان کوه اورنت، (الوند)، شهر هگمتانه با قلعه و ارگ مستحکم وحيرت آوري قرار گرفته و قصر شاهي در داخل آخرين قلعه آن استوار گرديده است. وضع ساختماني، آرايش عجيب و تزئيناتي که در آن به کار رفته به نحوي بوده، که توصيف آن مبالغه آميز به نظر مي رسد. چوب هايي که در آن به مصرف رسيده، پوشيده از زر و سيم است درها، ستون ها و رواقهاي آن، با هزاران گونه کنده کاري و نقش و نگار آراسته شده اند. حتي کاشي هايي که زينت بخش «ازاره ها» و ديواره هاي دروني قصرست، با پوششي از آب نقره، سيم اندود گشته و همۀ چوب ها از جنس سرو و کاج هستند.»
بخت النصر بعد از فتح و ويراني بيت المقدس، فرمانده اي به نام صقلاب را به قصد تصرف همدان مي فرستد، ولي وي با عدم موفقيت مواجه شده و طي نامه اي به بخت النصر مي نويسد: «من به شهري آمده ام، داراي بارويي بلند و سرکش و مردمي بسيار و کوي و برزن هايي فراخ و رودهايي فراوان.»
دوران هخامنشيان:
پس از انقراض مادها، هر چند هگمتانه مرکزيت نخستين را نيافت، ولي به جهت قرار گرفتن در مسير راه شاهي، که پارسه (تخت جمشيد) را به سارد متصل مي کرد، به عنوان پايتخت تابستاني هخامنشيان مورد توجه خاص بود و از اين رو آن را آباد کردند.
در زماني که داريوش سوم با اسکندر مواجه مي شود، هگمتانه به صورت ويرانه اي بوده است. ولي داريوش سوم بنا به پيشنهاد ياران خود، دستور مي دهد در ميانه شهر کوشکي بزرگ که آن را ساروق مي ناميدند، بسازند. در اين کوشک، سيصد مخفي گاه براي گنجينه ها و دارايي ها برپا شد و براي آن هشت درب آهنين ساختند، که همه دو اشکوبي (دو لختي) و هر اشکوب، به بلندي دوازده گز بود.
چنانکه ملاحظه شد، دربارۀ چگونگي احداث و نام بنيانگذاران هگمتانه در بين مورخين يوناني، اتفاق نظر وجود ندارد. مورخين اسلامي نيز در اين زمينه با يکديگر اختلاف نظر دارند. در مورد محل دقيق آن هم نظريات متفاوتي ارائه شده است. گرچه اکثر مورخين، پژوهشگران و باستان شناسان مانند مرحوم مصطفوي، پرفسور گيريشمن، اشميت، لوشاي و پرا دار، تپه اي را که هم اکنون در شهر همدان به نام هگمتانه معروف است، محل اصلي شهر باستاني هگمتانه مي دانند.
نتايج حفاري هاي تپه هگمتانه:
در حفاري هاي باستان شناسي سالهاي اخير در تپه هگمتانه مشخص شده است که محل کاخ و بناهاي اشاره شده، در تپه هگمتانه کنوني واقع بوده است.
ازجمله ويژگيهاي شهر باستاني هگمتانه، معماري و طرح و نقشه منظم اين شهر بوده، که در بين آثار باستاني به دست آمده کم سابقه است. آثار کشف شده حاکي از وجود يک شبکۀ منظم و پيشرفتۀ آب رساني در شهر حکومتي مادها و پارت ها است. در فواصل بين کانالهاي آب رساني، معابري بر عرض ۳ ۵ متر وجود داشته و کف اين معابر، تماماً با آجرهاي مربع شکل و منظمي، مفروش بوده است. تحقيقات نشان داده که در فواصل ۳۵ متري بين معابر، دو سري واحدهاي ساختمناني قرار دارند، که هر کدام شامل يک حياط مرکزي (هال) است، با اتاق ها و انبارهايي به صورت قرينه در گرداگرد آن، به شکلي که هر واحد ساختماني، فضايي در حدود ۱۷ ۵ متر را در بر مي گيرد. معابر مذکور با عرض ۳ ۵ متر و پي بندي آجري در بخش وسيعي از تپه گسترش داشته و جهت شمال شرقي به جنوب غربي دارند.
در طي ۱۰ فصل حفاري انجام شده از سال ۱۳۶۲ تا ۱۳۷۸ ، که حدود ۱۴۰۰۰ متر مربع از بقاياي اين شهر مورد کاوش قرار گرفت، يکي از کهن ترين دوره هاي تمدّن بشري نمايان شده است. همچنين يک حصار طولاني به ارتفاع ۹ متر و دو برج عظيم و کم نظير در درون آن کشف شده است.
همچنين ادامه کاوش ها، بخش هايي از حصار عظيم شهر به قطر ۹ متر و ارتفاع ۸ متر را آشکار ساخته است. اين حصار در فواصل معين، داراي برجهاي عظيم بوده که هگمتانه قديم را دربر مي گرفته است.
به طور کلي اين تپه در طول يکصد سال اخير بارها مورد حفاري باستان شناسان داخلي و خارجي قرار گرفته است. ضمناً در طول حفاري هاي انجام شده آثار ارزشمند و بي نظيري کشف گرديده که اغلب متعلق به دوران هخامنشيان و نياکان آنهاست.
تحولات همدان در دورۀ سلوکيان، اشکانيان و ساسانيان:
در حمله (اسکندر مقدوني) ابتدا همدان مورد حمله قرار گرفت، آخرين بازمانده دولت پارس (داريوش سوم) از مقابل اسکندر گريخت. اسکندر در متعاقب آَن به شوش و تخت جمشيد دست يافت. در مراجعت در همدان پيروزي خود را جشن گرفت. کشتاري وحشيانه و بي رحمانه بوسيله يونانيان در همدان بوجود آمد… بعد از اسکندر، (سلوکيان) کمتر از يک قرن به عنوان جانشينان اسکندر در همدان و اطراف آن حاکم راندند. شهر همدان به علت داشتن همان موقعيت جغرافيائي که اشاره شد، در شروع قدرت پارتها (اشکانيان) يکي از مراکز اجتماع قدرت پارتها بود. اشکانيان در طول چهار قرن حکومت خود و جنگهاي طولاني با روميان به ناچار به منطقه همدان پيوسته در صحنه فعاليت ه۹اي جنگي آنان قرار داشت… ويرانه قلعه اي سترگ در فراز تپه مصلي، دليل بر حضور فعال و طولاني پارتها را نشان مي دهد. در دوره به قدرت رسيدن ساسانيان همدان مدت سه سال به فرماندهي پسر اردوان پنجم در مقابل اردشير ساساني مقاومت نمود و همدان که دروازه فلات ايران به ميان رودان (بين النهرين) بود، رونق بازرگاني و رفت و آمد عمده کاروانيان بود که از آن مي گذشت، لذا هميشه مورد توجه ساسانيان بود و بر آباداني آن افزوده مي گرديد. پس از سقوط تيسفون در حمله اعراب تنها راه سقوط ساسانيان گشوده شدن همدان بود، کاميابي اعراب در جنگ نهاوند (فتح الفتوح) جنگ به پشت دروازه هاي همدان رسيد. حصار و دژهاي هگمتانه دست نيافتني نبود، سران جنگي عرب راهي جز مصالحه با حاکم همدان يعني نماينده ساساني در همدان نديدند بنابراين همان بدون جنگ و خونريزي به روي مسلمين گشوده شد.
آغاز دوران اسلامي:اين در سده هاي نخستين هجري گروه هاي متعددي از طوايف عرب رياست و حاکميت همدان را از سوي خليفه هاي بغداد در دست داشتند . از آن جمله طايفه (بنوسلمه) از معروفترين آنان است. در زلزله سال ۳۴۵ ه ق شهر به تلي از خاک و ويرانه بدل شد و مدتي طول کشيد تا دوباره بازسازي گردد. بروز فرقه هاي متعصب مذهبي در طول سالهاي ۳۵۰ تا ۳۷۰ ه ق ناامني و خونريزيهاي بسياري در شهر پيدا شد. در طول سده هاي چهارم و پنجم همدان مرکز برخوردهاي شديد قدرت طلبان محلي چون (آل زيار) (ديلميان) همچنين فرمانروايان محلي (حسنويه، کاکويه) بود در دوره آرامش منطقه دستخوش آشوبها گرديد. در سده پنجم به ويژه در زمان همدان چند گاهي روي آرامش و آسايش را ديد. با بروز قدرتهاي ترکان غز و قراختائي و به دنبال آن به خون و آتش کشيده شدن ايران همدان نيز در اين مشکلات قرار گرفت تا جائي که ترکان سلجوقي در منطقه غربي (عراق عجم) قدرت و نفوذي پيدا کردند. همدان سالها مقر حکومتي و پايتختي سلاجقه غرب ايران بود آثاري از اين دوره در همدان باقي است . همان طور که در نقشۀ زير ديده مي شود با توجه به اينکه همدان دراثر زلزله سال ۳۴۵ تا حد زيادي ويران شده بود شهر همدان در اين دوره کاملاً داراي عناصر شاخص شهر اسلامي مي باشد که تمامي عناصر در ذيل نقشه آورده شده است.
دوران صفويه و قاجار:
در اين دوران ايران دچار تحولاتي اساسي در زير ساخت هاي اقتصادي، اجتماعي، سياسي و کالبدي شد. که همگي را بايد ناشي از يک توانمندي انکار نشدني دانست. توانمندي که همراه تحولاتي ديگر تأثيراتي تأثير اين. شگرف بر کالبد و سيماي شهر نهاد تحولات بر کالبد و سيماي شهرهاي اين دوره همچون احداث ميان شالوده هاي اصلي در قالب مجموعه هاي وقفي و يکسري پيدايش خيابان و ايجاد گوناگوني در ابنيه، در واقع ايجاد يکسري گوناگوني در عناصر معماري _ شهري شدند که بر حسب شرايط جايگزيني هسته هاي اوليه شهر در شرايط جغرافيايي محلي و نيز تبعيت از شرايط و وضع دفاعي و تجارب تاريخي، صور مختلف ترکيب «حجمي» عناصر معماري_ شهري پديد آمد کگه داراي بافت کالبدي ممتد بوده و تراکم کم يکنواختي داشتند، آثار و علايم اين گوناگوني که پديدآورندۀ روحيه اي نو در فضاهاي کالبدي شهر بودند در همدان در سه راستاي زير قابل بررسي اند:
تنوع يافتن ترکيب هاي حجمي
به دليل رونق اقتصادي، آرامشي در شهر حاکم شد که سبب توجه بيشتر به زيبايي هايي شکلي در منظر کوچه ها و ميادين، يا بازارها و هماهنگي با يکديگر شد.
گوناگون شدن عناصر معماري، تأسيسات و تجهيزات شهري نه تنها در قالي شهر و ستون فقرات آن بلکه در مرکز محله هاي پرجمعيت و پر توان نظير کبابيان نيز پديد آمدند.
اي از شالوده هاي اين بنابراين در بخش هاي عمده دوره «يافته هايي از بناهاي گوناگوي شهري» پديد آمد که سبب ايجاد فضاهايي پر رمز و راز و داراي روحيه اي خاص در بخش اعظمي از کالبد شهر شد.
دوران پهلوي اول و دوم:
اين شکل ارگانيک نخستين بار در سال ۱۳۱۰ هجري شمسي توسط طرحي که يک مهندس آلماني وزارت داخاه به نام «کارل فريش» تهيه نمود و به مورد اجرا گذاشته شد، بدين ترتيب با به وجود آمدن خيابان هاي جديدالاحداثي در بافت با مشخصات ذکر شده، موجب از هم گسيختگي شديدي است و روابط داخلي بافت دچار مسايل بسيار شد.
پس از آن در سال ۱۳۴۵ شمسي هم زمان با اجراي اصلاحات ارضي منطقه، شهر همدان داراي طرح جامع شد. در سال ۱۳۴۷، مرحله دوم آن در ۱۳۵۰ و طرح تفضيلي آن در ۱۳۵۲ به تصويب رسيد. اين مشاور با پيشنهاد حلقۀ دوم، شکل گيري سازمان شهر را مانند کارل فريش به صورت حلقوي و با مرکزيت ميدان اصلي ديده بود و ليکن در محدوده هاي ميان شريان هاي جديد، تقسيماتي در حد محله با فرم درون گرا پيشنهاد نموده بود.
در اين دوره تعدادي شهرک در شهر همدان نيز همگام با ساير شهرها ساخته شد اما با توجه به اينکه هيچکدام از اين شهرکها در محدودۀ مطالعاتي قرار نمي گيرند بنابراين به ذکر جزييات آنها نمي پردازيم تنها به اين حد اکتفا مي کنيم که در اين دوره ۵ شهرک با برنامه در همدان ساخته شد همچون شهرک فرهنگيان و همچنين تعدادي شهرک بدون برنامه نيز ساخته شد.
ديگر تحول عمدۀ اين دوران تأسيس دانشگاه بوعلي همدان در سال ۱۳۵۵ است که باعث شد تا اين شهر پذيراي دانشجويان زيادي باشد.

شهرهاي جديد تعريف شهر جديد شهر جديد ،اجتماعي برنامه ريزي شده ،ارادي با اهداف معين از پيش تعيين شده و برخوردار از تمام تسهيلات لازم براي يک محيط مستقل ...

از سال‌هاي خيلي دور يا بهتر بگويم دوران دبيرستان، با شعر و ادب پيوند محبت داشتم ناگسستني و اُنس و الفتي وصف نشدني، مجلات و مطبوعات آن زمان تعدادشان مح ...

● مواد زائد جامد شهري مديريت مواد زائد جامد امروزه بعنوان يکي از مهمتريندغدغه هاي جوامع بشري مطرح مي باشد. افزايش حجمزباله ها از يک سو و تنوع و گوناگو ...

به واقع که خرمشهر عروس خوزستان است، شهري زيبا و بندري ديدني در کنار آب هاي نيلگون خليج فارس که نقش پررنگي در تاريخ ايران داشته است، اين شهر در زمان جن ...

آن طور که از نوشته هاي مورخان يوناني به دست مي آيد، در حدود ۳۰۰۰ سال قبل، اطراف خانه بسياري از ايرانيان را باغ احاطه کرده بود و واژه پرديس به همان باغ ...

براي نخستين بار در ايران صدف مرواريدساز لب سياه تکثير شد مرواريد طبيعي يکي از جواهرات بسيار مهم و قيمتي از دوران باستان به شمار مي رود و به همين دليل ...

● مقدمه: کشور ايران از نظرموقعيت استراتژيکي و اقليمي يکي از کشورهاي بي نظير در کره زمين است با وسعتي برابر ۱۶۴۸۰۰۰ کيلومتر مربع از شمال تا جنوب واز شر ...

در سابق هر مرغدار بنا به وسليقه و ابتکار خود و با کمک يک بناي ساده و چند کارگر ساختماني لانه براي نگاهداري مرغ هاي خود تهيه مي ديد ولي امروزه بر اثر پ ...

دانلود نسخه PDF - شهر هگمتانه