up
Search      menu
ستاره شناسی :: مقاله شهاب سنگ PDF
QR code - شهاب سنگ

شهاب سنگ

به شهابواري که با زمين يا سطح يک سياره برخورد مي کند شَهاب سَنگ گفته مي شود.
در ستاره شناسي به قطعه هاي صخره با فلز که در فضا شناورند شهابوار (Meteoroid) گفته مي شود. شهابوارها مي توانند به بزرگي يک سيارک و يا به کوچکي يک ذره غبار باشند.
يک سيارک يا شهابوار که وارد جو زمين مي شود شهاب يا شَخانه نام مي گيرد. به خط درخشاني که بر اثر ورود شهابوار يا حرکت آن در جو ايجاد مي شود شهاب ثاقِب گفته مي شود. واژه شهاب عربي و شخانه فارسي است.
زماني که يک شهابوار به سطح سياره برخورد کند شهاب سنگ (Meteorite) ناميده مي شود. گوي آتشيني که به هنگام گذر يک شهاب از جو پديد مي آيد اصطلاحاً آذرگوي نام دارد.
● چطور شهابسنگ پيدا کنيم؟
تصورش را بکنيد، در حال قدم زدن غرق در افکار خود و خسته از ناهمواري راه، سنگ ها را به اين سو و آن سو پرتاب مي کنيد. شايد آن سنگ به ظاهر بي ارزش، گوهري باشد گران بها که خود را به شما رسانيده است.
وقتي تکه سنگي که وارد جو مي شود آن قدر بزرگ باشد که تمام آن در اثر اصطکاک نسوزد، بخشي از آن به زمين مي رسد و به صورت سنگي سوخته به نظر مي آيد که به آن «شهابسنگ» گفته مي شود. اين اجرام تاريخ منظومه شمسي را به همراه خود دارند. شهاب سنگ ها برحسب ترکيبشان به سه دسته آهني،سنگي و آهني-سنگي تقسيم بندي مي شوند. به دليل اهميت علمي آنها، يکي از فعاليت هاي منجمان آماتور پيدا کردن شهاب سنگهاست. شهاب سنگ ها آنقدر باارزش هستندکه قيمت بعضي از آنها (نوع ماه يا مريخي) از طلاي خالص هم وزن خود بيشتر است.
يافتن شهاب سنگ هاي سنگي مشکل تر است زيرا خيلي شبيه به سنگ هاي زميني هستند. نوع آهني-سنگي نيز کمياب مي باشد، در آنها سنگ و فلز با هم مخلوط شده اند. شهاب سنگ هاي آهني عمدتاً از آهن و نيکل تشکيل شده اند، بسيار کم در معرض هوازدگي قرار مي گيرند. بنابراين احتمال پيداکردنشان بيشتر است. براي شهابسنگ فرقي نمي کند که درکجا سقوط کند و احتمال فرود آنها در هر کجاي کره زمين يکسان است. گفته مي شود که در هر کيلومتر مربع از سطح زمين در هر ميليون سال، حداقل يک شهاب سنگ سقوط مي کند. اما جستحوگران به نکاتي توجه مي کنند تا اين شانس را افزايش دهند. شهاب سنگ ها (به خصوص نوع آهني) به دليل سوختن سياه و براق هستند. جستجو گران مناطقي را براي اين کار انتخاب مي کنند که کمتر دچار تحولات شده باشد و زمين آن داراي سطحي روشن و خالي از سنگ هاي سياه زميني باشد.
چون در اين صورت احتمال رخ نمايي شهاب سنگ زياد است. به همين دليل بسياري از کشف ها در قطب جنوب انجام شده است. در اين مناطق جستجوگران حرفه اي با کمک چرخبال در ارتفاع پايين پرواز مي کنند و با دوربين هاي خود سطح يخ ها را نظاره مي کنند تا سنگ سياهي را ببينند.
پس يکي از مهم ترين شرايط يک شهاب سنگ، سياه بودن است. سپس بايد آن را بررسي کرد. چون شهاب سنگ دچار سوختگي شديد شده است معمولاً داراي لبه تيز و برنده نيست. اگر در سطح آن آثار سوختگي و حفره هاي ناشي از آن باشد، احتمال بيشتر مي شود. در مقايسه با سنگ هاي زميني، اين اجرام آسماني کمتر دچار زنگ و هوازدگي مي شوند و مي توان در نگاه اول به اين تفاوت ظاهري پي برد. معمولاً شهاب سنگ ها چگال تر از سنگ هاي مشابه زميني هستند. بيشتر شهاب سنگ ها (مخصوصاً نوع آهني) داراي خواص مغناطيسي هستند بنابراين هميشه با خود يک آهن ربا داشته باشيد. اگر سنگي که شما پيدا کرديد خواص ذکر شده را داشته باشد، احتمالاً شهاب سنگ است ولي نظر قطعي را آزمايش هاي دقيق نمونه برداري و طيف سنجي مي تواند اعلام کند. اگر سنگ شما از اين آزمايشات سربلند بيرون آمد آنگاه شما گنجينه اي گرانبها داريد که پس از ميلياردها سال و پيمودن ميليون ها کيلومتر به دستتان رسيده است.
● سن شهابسنگ ها چقدر است ؟
▪ در زندگي هر شهابسنگ چهار دوره زماني مجزا وجود دارد :
۱) سن زميني (يعني مدت زماني که بر سطح زمين گذرانده است)
۲) سن تابش پرتوهاي کيهاني (مدت زماني که به صورت شهاب واره اي چند متري در مداري به دور خورشيد قرار داشت)
۳) سن پيدايش
۴) سن ماقبل پيدايش (فاصله زماني ميان تشکيل عناصر شيميايي در ستاره ها تا به کار رفتن اين عناصر در اجرامي که شهابواره ها را پديد آوردند)
۱) سن زميني
منظور مدت زماني است که از سقوط شهابسنگ بر سطح زمين مي گذرد. براي شهابسنگ هايي که سقوط آنها مشاهده شده است اين زمان به دقت معلوم است. اما سن زميني شهابسنگ هايي که بعدها پيدا مي شوند، ابتدا معلوم نيست. شهابواره ها هنگامي که در مدارشان به دور خورشيد مي گردند در معرض بمباران پرتوهاي کيهاني هستند. اين پرتوها پيش از آنکه در عمق شهابواره به دام بيفتند در واکنش با اتم هاي پيکره آن ايزوتوپ هاي گوناگوني مي آفرينند که برخي از آنها ناپايدارند و پس از گذشت چند سال به عناصر سبک تر متلاشي مي شوند. جو زمين پس از سقوط شهابسنگ، آن را در مقابل پرتوهاي کيهاني محافظت مي کند.
بنابراين ايزوتوپ هاي ناپايدار موجود شروع به متلاشي شدن مي کنند، بي آنکه پرتوهاي کيهاني، جانشين آنها را فراهم کنند. ما با بررسي شهابسنگ هايي که سقوط آنها به طور مستقيم مشاهده شده اند، مقادير معمول اين ايزوتوپ ها را در شهابسنگ هاي تازه مي بينيم. شهابسنگ هايي که بعدها پيدا مي شوند و سقوط آنها را کسي نديده است مقدار کمتري از اين ايزوتوپ ها خواهند داشت. اختلاف فراواني ايزوتوپ ها در اين دو نوع شهابسنگ، مدت زماني را که از سقوط شهابسنگ گذشته معلوم مي کند. تاريخ نگاري با «کربن ۱۴» يکي از روش هايي است که در تعيين سن زميني شهابسنگ ها به کار مي رود .
عموماً سن زميني شهابسنگ ها از چند ده تا چند هزار سال است، اما بسياري از شهابسنگ هاي قطب جنوب بيش از ۵۰۰۰۰ سال پيش فرود آمده اند.
۲) سن تابش پرتو هاي کيهاني
دومين سن هر شهابسنگ، دوره اي است که طي آن جرم کوچکي در مداري به دور خورشيد مي گرديد. پرتوهاي کيهاني با برخي اتم هاي هر تکه سنگ يا توده آهن نيکل که در فضا قرار دارد، واکنش مي کنند. اين واکنش هاي هسته اي، اتم هاي ثانويه اي پديد مي آورد که به مرور زمان بر تعداد آنها افزوده مي شود. مقدار اين اتم هاي ثانويه (يا ايزوتوپ ها) به ترکيب شيميايي و مدتي که در معرض پرتوهاي کيهاني بوده است بستگي دارد. اندازه گيري هاي فراواني گاز نئون، نشان مي دهند که سن تابش پرتو هاي کيهاني براي شهابسنگ هاي سنگي از چند ميليون تا چند ده ميليون سال است. ظاهراً در فضا فقط تعداد کمي از شهابسنگ هاي سنگي براي بيش از ۴۰ ميليون سال، از خطر تخريب بر اثر خردشدگي در امان مي مانند. شهابسنگ هاي آهني از اين نظر خوش اقبال ترند، زيرا به مراتب سخت ترند و اندازه گيري هاي مناسب نشان مي دهند که دست کم به مدت ۱۰۰۰ ميليون سال به شکل اجرامي چند متري در فضا دوام آورده اند.
۳) سن پيدايش
منظور مدت زماني است که از آخرين تغيير عمده ي دماي زياد شهابسنگ مي گذرد. مثلاً سن پيدايش کندريت هاي بازالتي (نوعي شهابسنگ)، طول زماني است که آنها پس از تبلور از حالت مذاب، گذرانده اند. کندريت ها هر چند ذوب نشده ماندند، اما داغ بودند و اندکي پس از پيدايش، دوباره به حالت جامد متبلور شدند. سن پيدايش آنها هم مدت زماني است که از هنگام شکل گيري دانه هاي فعلي کاني هايشان مي گذرد. سن پيدايش هر دو نوع شهابسنگ تقريباً ۴۵۵۰ ميليون سال است.
توضيح بسيار مختصري از روش تعيين سن پيدايش، به اين شرح است :
مي دانيم که عنصر پرتوزايي مانند اورانيوم با سرعت ثابتي به سرب تبديل مي شود و سرعت تلاشي آن نوعي «ساعت» پرتوزا پديد مي آورد. در اين روش نمونه هايي از چند شهابسنگ هم خانواده يا دانه هايي از يک شهابسنگ را به کار مي برند. مقادير اورانيوم و سرب را در هر نمومنه تعيين مي کنند و با استفاده از آن، نسبت سربي که از تلاشي طبيعي اورانيوم حاصل شده محاسبه مي گردد . از روي اين نسبت مي توان حساب کرد چه مدت از زماني که شهابسنگ ها داغ بوده اند گذشته است - يعني چند وقت از هنگامي که اتم هاي اورانيوم و سرب مي توانستند آزادانه ميان دو کاني مجاور هم، يا دو شهابسنگ متفاوت سنگي، حرکت کنند مي گذرد .
۴) سن ماقبل پيدايش
تقريباً تمام عناصر٬ به جز هيدروژن و هليوم٬ در دل گونه هاي مختلف ستاره ها پديد آمده اند . اين موضوع نه تنها درباره ي شهابسنگ ها بلکه در مورد هر آنچه در زمين يافت مي شود٬ و از جمله بدن خود ما صادق است . سن ماقبل پيدايش براي هر عنصر٬ فاصله ي زماني ميان پيدايش آن در يک ستاره تا شرکت آن در تشکيل سيارات يا شهابسنگ ها است . بسياري شهابسنگ هاي سنگي محصولات حاصل از شکافت پلوتونيوم را در خود دارند.
پلوتونيوم عنصر ناپايداري است که به سرعت متلاشي مي شود و نيمه عمر آن فقط ۸۲ ميليون سال است٬ در حالي که اورانيوم ۲۳۸ ٬ نيمه عمري برابر ۴۵۰۰ ميليون سال دارد . [نيمه عمر هر عنصر عبارت از مدت زماني است که طي آن نصف تعداد اوليه ي يک عنصر پرتوزا به عناصر ديگر واپاشيده مي شود. به سبب نيمه عمر کوتاه آن٬ تمام پلوتونيوم آغازيني که در هنگام پيدايش منظومه ي شمسي وجود داشت تا ۴ ميليارد سال پيش متلاشي شد. از آن هنگام نه در زمين و نه در کل منظومه شمسي پلوتونيوم با منشاء طبيعي وجود ندارد. اندازه گيري محصولات حاصل از تلاشي پلوتونيوم در شهابسنگ ها حکايت از آن دارد که سن ما قبل پيدايش پلوتونيوم٬ حدود ۱۵۰ ميليون سال است. يعني خود پلوتونيوم اوليه تنها حدود ۱۵۰ ميليون سال پيش از پيدايش خورشيد و سيارات٬ در يک ستاره پديد آمده است. بخشي از عناصر شيميايي در زماني که به شکل گيري سيارات نزديک تر است پديد آمده اند. شواهد تازه حاکي از آن است که برخي اجرام سياره اي توسط نوعي آلومينيوم پرتوزا ذوب شده بودند.
اين ايزوتوپ آلومينيوم بسيار ناپايدار است و مي بايد کمتر از ۵ ميليون سال پيش از تولد سيارات در يک ستاره بوجود آمده باشد. به اين ترتيب٬ عناصر شيميايي مختلف در شناخت مراحل جنيني منظومه شمسي به ما ياري مي رسانند. پرتوزايي در شهابسنگ ها به مراتب از سنگ هاي زميني٬ که از نظر اورانيوم و توريوم غني ترند٬ کمتر است. به همين سبب براي سنجش پرتوزايي شهابسنگ ها به ابزارهاي فوق العاده دقيقي نياز است .

سنگ از نظر زمين شناسان به ماده ي سازنده ي پوسته و بخش جامد سست کره ي زمين گفته مي شود. سنگ ها از يک يا چند کاني درست شده اند و از نظر چگونگي پديد آمدن ...

دياژنز: سنگ زايي پس از انباشته شدن رسوب ها در محيط هاي رسوبي ممکن است فرايندهاي فيزيکي و شيميايي گوناگوني در آن ها رخ دهد که به سنگ شدن آن ها بينجامد. ...

گلسنگ نوعي پيکره گياهي بدون ريشه، برگ يا گل است؛ در واقع، مجموعه اي از جلبک و قارچ است که زندگي هر کدام وابسته به زندگي ديگري است. در اين همزيستي جلبک ...

درمنظومه شمسي علاوه برخورشيد، سيارات و قمرهاي آنها، ذرات گرد و غبار و تکه سنگهاي کوچک وبزرگ هم وجود دارد. بعضي که ابعادشان ازصدها متر بيشتر است سيارک ...

اخترشناسي که در زبان يوناني از ترکيب اجزاي astronomia = astron + nomos (به معناي قانون ستارگان) تشکيل شده است علم اشياء سماوي (مانند ستارگان، سيارات، ...

سن شهاب سنگ ها چقدر است ؟ ▪ در زندگي هر شهابسنگ چهار دوره زماني مجزا وجود دارد : ۱) سن زميني (يعني مدت زماني که بر سطح زمين گذرانده است) ۲) سن تابش پر ...

▪ باور غلط : نقاط نوراني که در آسمان شب ديده مي شود، ستارگان هستند. ▪ باور درست : به جز ستارگان، اجرام ديگري نيز در آسمان شب وجود دارد که ما مي توانيم ...

گهگاه پديدار شدن ستاره هاي دنباله دار، آسمان شب را بيش از حد شگفت انگيز مي کند؛ جرمي که با دنباله يي بلند براي مدتي پرنور شده و سپس فروغ خود را از دست ...

دانلود نسخه PDF - شهاب سنگ