up
Search      menu
ستاره شناسی :: مقاله سيارات فراخورشيدي PDF
QR code - سيارات فراخورشيدي

سيارات فراخورشيدي

● آشکار سازي جهانهاي دور
ستاره شناسان تا کنون بيش از ۱۶۰ سياره بيرون از منظومه ي شمسي ما کشف کرده اند. واقعاً اين دنياها چه شکلي هستند؟
تا سال ۱۹۹۹ ستاره شناسان قاطعانه وجود ۳۰ سياره ي فراخورشيدي را تصديق کرده بودند. اما ما واقعاً هيچ چيز درباره ي آنها به جز جرم و مدارشان نميدانستيم. براي اينکه به حتي آسانترين سوالات درباره ي خصوصيات فيزيکي آنها پاسخ دهيم، مي بايست سياره اي گذرا ( داراي ترانزيت) کشف مي کرديم که از مقابل ستاره ي اصلي بگذرد به طوري از روي زمين قابل مشاهده باشد. طبق قوانين احتمالات و تعداد در حال افزايش سيارات بيروني(فراخورشيدي)، مي دانستيم که جسم عبور کننده در هر زماني کشف خواهد شد. من آن قدر به اين يقين داشتم که بعد از تعطيلاتي يک ماهه و دوري از تلفن،E-mail و روزنامه، اولين سوالي که پرسيدم اين بود: آيا در اين مدت ستاره شناسان سياره اي ترانزيت دار کشف کرده اند؟!
حالا ما بيش از ۱۶۰ سياره ي بيروني پيدا کرده ايم و ميل ما براي توصيف آنها شدت يافته است. نزديک ۳۰ مشتري مانند داغ مثل ۵۱ بتا_فرس شناخته شده اند.
کشفيات اخير اين طبقه بندي را به اجرام داغ هم جرم نپتون و حتي اجرام داغ ابر زمين_جرم گسترش داده است. و برخلاف همدمان منظومه اي آنان، بيشتر اين سيارات مداراتي با خروج از مرکز خيلي بالا دارند و به طور شگفت انگيزي به ستاره ي مادر نزديکند- در فضاي کوچکي براي سيارات کوچک مثل زمين.
مطلب متحد کننده ي تمام اين کشفيات اين است که ساختار سيارات گوناگون و تصادفي است، ظاهراً اين احتمالات جرم، اندازه، فاصله از ستاره و خصوصيات ديگر را شامل ميشود. تقريباً تمام سيارات بيروني به طور غيرمستقيم و از طريق روش اثر داپلر کشف شدند، روشي که دو شخص با نامهاي آر پاول باتلرR.paul Butler و جفري دابليو مارسي Geoffrey W.Marcyتوسط آن ستاره اي را براي حرکت ناچيز که از اعواي سيارات ناشي ميشود را، بازبيني کنند. تلو تلو خوردن يک ستاره فقط مدار و حداقل جرم سيارات شناخته نشده است
اين اندازه گيري ها سوالات زيادي را بي پاسخ ميگذارند. آيا اين سيارات،گازي و اصولاً شبيه مشتري و زحل هستند يا سنگي و مثل سيارات زميني هستند يا چيزي بين اين دو؟ چگونه داراي خروج از مرکزي به اين بالايي هستند اگر در صفحه اي مستدير شکل گرفته اند،آنطور که در فرضيه ي شکلگيري ستارگان مستلزم است؟ آيا به مکان فعلي خود مهاجرت کرده اند؟ طبيعت و ترکيبات اتمسفر آنان چگونه است؟ آيا مشتريهاي داغ اتمسفرهاي ضخيم دارند، يا اينکه اتمسفر آنان توسط گرماي ستاره ي مادر آنان بخار شده؟ آيا داراي حلقه يا قمرهايي هستند؟ با اين احتمالات جالب ،ستاره شناسان مي خواهند از فقط دانستن اينکه اين سيارات وجود دارند فراتر روند.
ما ميخواهيم اين داده ها را به جهان واقعي متمايل کنيم، مثل سيارات منظومه ي خودمان. متاسفانه ما فعلاً نميتوايم از ابزار معمولي مان براي مطالعات اجرام دور استفاده کنيم- طيف سنجي- چون درخشندگي و تشعشعات زياد ستارگان همجوار تابش ضعيف اين سيارات را مي پوشاند. براي بدست آوردن طيف يک سياره ي بيروني در طول موجهاي مرئي، يک تلسکوپ به آينه هايي جندين هزار بار صاف تر و تکنيکهايي يک ميليون بار بهتر از تکنيکهاي سد کننده ي نور ستارگان از تلسکوپهاي فعلي داشته باشد. خوشبختانه طبيعت با دسته اي از سياراتش خيلي سخاوتمند است و مجموعه اي فراهم ميکند که ما مي توانيم قبل از عکسبرداري مستقيم و انجام طيفسنجي مي توانيم مطالعات انجام دهيم:
سيارات داراي ترانزيت. در اواخر سال ۱۹۹۹، اخترشناسان اعلام کردند که سياره ي اچ دي ۲۰۹۴۵۸ بي از مقابل ستاره اش عبور ميکند. با داشتن دوره ي تناوب ۳.۵ روزه به دور ستاره اي درخشان(قدر ۷.۶) حرکت ميکند.
سيارات داراي ترانزيت تنها اجرامي هستند که ستاره شناسان خصوصيات فيزيکي آنان را ميتوتنند اندازه بگيرند. چگالي (جرم بر حجم) اساسي ترين پارامترهاي فيزيکي در بين تمامشان هست، چرا که به ما درباره ي ترکيبات عمده ي سياره مي گويند. اخترشناسان مي توانند جرم سياره ي ترانزيت کننده را از انداره گيريهاي سرعت شعاعي سياره تعيين کنند.
مقدار تضعيف نور ستاره به ما اندازه ي سياره را ميدهد. از اين روش ما فهميديم که ۸ تا از ۹ سياره ي داراي ترانزيت چگاليهاي کمي دارند پس بايد اجرام گازي باشند که از ترکيب هليوم و هيدروژن اند- مثل مشتري و زحل. اما دو تا از سيارات بيروني چنان عجيب و غريب هستند که جرقه اي براي تحقيقاتي گسترده اند. اولين کشف شده، اچ دي ۲۰۹۴۵۸ بي، قطرهايي ۳۵% بيشتر از قطر مشتري و جرمهايي دو سوم مشتري دارتد.
اين اعداد نشان دهنده ي چگالي کم ۰.۳۳ گرم در هر سانتيمتر مکعب است (کم چگاليترين سياره ي منظومه ي ما زحل است،که چگالي اش ۰.۶۹ g cm است). اچ دي ۲۰۹۴۵۸ بي، نسبت به وزنش خيلي بزرگ است. غولهاي گازي داغ و بزرگ متولد ميشوند، اما در پيري سرد و منقبض ميشوند. اين سياره هم احتمالاً تقريباً به اندازه و دماي مشتري منقبض و سرد شده. اما منبع گرمايي ديگر(علاوه بر ستاره نزديکش) که مستمراً به داخل سياره منتقل ميشود محتمل ترين راه براي متورم ماندن سياره است. منبع اين انرژي از کجاست؟ شايد بادها کسر کوچکي از انرژي ستاره را به سياره منتقل ميکنند. عمل همرفتي هم مي تواند اين انرژي را به مرکز سياره منتقل کند.
ولي چرا همچين فرايند گرمسازي کلي بر ديگر سيارات داراي ترانزيت شناخته شده تاثير نميگذارد. محتمل ترين توضيح گرمسازي کشندي است. با اين مجاورت نزديک، ستاره ي مادر برامدگي کشندي در اتمسفر مشتري داغ ايجاد مي کند. با تقلاي اين تورم طي ميليونها سال، ستاره مشتري داغ را به کسب مداري مداري مستدير وادار ميکند. در بيشتر موارد ستاره تکاني سخت و شديد به محور چرخشي سياره وارد ميکند که آنرا عمودي کرده و به صفحه اي مداري تبديل ميکند.
اچ دي ۲۰۹۴۵۸ بي مداري دايره اي دارد، همانطور که انتظار ميرفت، ولي انحراف محوري اش اندازه گرفته نشده است. اگر محور سياره در اثر رزونانس کج شده باشد، تورم کشندي به وجود آمده توسط ستاره، با حرکت به جنوب و شمال سياره، در تمام سال ۳.۵ روزه ي سياره گرماي دروني کافي براي متورم نگاه داشتن سياره را توليد ميکند. به ندرت عواملي مثل تاريخ مهاجرت سياره، تاريخ تصادم و وجود سيارات اضافي يک مشتري داغ را به اين حالت غيرعادي در مي آورد، که مي تواند توضيح دهد که چرا اچ دي ۲۰۹۴۵۸ بي تنها سياره ي داراي ترانزيت بيروني با اين چگالي اند است.
اخترشناسان حتي از دومين سياره ي غول پيکر داراي ترانزيت غيرعادي، بهت زده تر شدند، اچ دي ۱۴۹۰۲۶ بي عجيبترين حيوان در باغ وحش سيارات. اين سياره به طور شگفت انگيزي نسبت به حجمش چگال است(۱.۴ g cm) که بايد ۵۰ تا ۷۰ درصدش از عناصر سنگين تشکيل شده باشند. اچ دي ۱۴۹۰۲۶ بي اين قدر با سياره ي ترانزيت کننده ي تفاوت دارد،که به طور برجسته از هيدروژن و هليوم تشکيل شده اند. اخترشناسان هنوز به توافق نرسيده اند که چگونه اج دي ۱۴۹۰۲۶ بي ميتواند با چنين مواد سنگيني شکل گرفته باشند- قابل قياس با تمام موادي که در سيارات منظومه ي شمسي ما ترکيب شده اند. اين يک نمونه ي مخالف با فرضيات متداول است که تمام سيارات بيروني پرجرم غولهاي گازي مانند مشتري و زحل هستند.
● کاهش نور ستاره
فراتر از اندازه گيري چگالي اختر شناسان مي توانند اتمسفرهاي سيارات مشتري داغ داراي ترانزيت را شناسايي کنند. وقتي يک سياره از جلوي ستاره ي مادرش عبور ميکند، مقدار کمي از نور ستاره با اتمسفر بالايي برخورد مي کند. گازهاي اتمسفري،کمي از اين نور را در طول موجهاي خاصي جذب مي کنند که خطوط جذبي خيلي ضعيفي روي طيف ستاره ايجاد ميکند.با مقايسه ي طيفهاي گرفته شده در خارج وطي ترانزيت ستاره شناسان ميتوانند مواد شيميايي در اتمسفر سياره را شناسايي کنند.
با پيش بيني هاي بي پروا در شناسايي اتمسفر يک سياره ي بيروني ، من در سال ۱۹۹۹ مقاله اي در هاروارد-اسميتسونيان(Harvard-Smithsonian) مرکز دانشگاه اخترفيزيک ديميتار ساسلوف نوشتم. ما پيش بيني کرديم که سديم ترکيبي بسيار قوي است، اگر ترکيب عمده ي جذب شده در طول موجهاي مرئي نباشد. ما اساس پيش بيني را اساساً دماي سياره قرار داديم.
تمام گوي گاز بايد ْ۱۰۰۰ تا ۱۵۰۰ْ کلوين باشد در فاصله ي مشتري داغ با ستاره ي مادر. در اين دماها، بخار آب، مونوکسيد کربن، فلزات قليايي و احتمالاً متان بايد گازهاي اصلي جذب شده جذب شده از نور ستاره باشند. اما فقط سديم فلزات قليايي و پتاسيم،نور را قوياً در طول موجهاي مرئي جذب مي کنند. فقط دو سال بعد David Charbonneau (مرکز اخترفيزيک هاروارداسميت سونيان) و Timothy Brown ( مرکز ملي تحقيقات اتمسفري) و همکارانشان شناسايي اولين اتمسفر يک سيارهي بيروني را اعلام کردند. بعد از ساختن مدلهاي کامپيوتري از اتمسفرهاي مشتريهاي داغ در طول چند سال ، من از يک رصد واقعي،خيلي هيجان زده شدم.
با استفاده از تلسکوپ فضايي هابل، گروه کاربنا و براون در اتمسفر سياره ي اچ دي ۲۰۹۴۵۸ بي سديم را شناسايي کردند، همانطور که ما پيش بيني کرده بوديم. اين کشف مهم در تاريخ به ما اولين دسته بندي از اتمسفر مشتريهاي داغ را داد.شناسايي سديم تصوير اساسي ما از اين جهانها را حمايت ميکرد. اما همانگونه که انتظار مي رفت، اندازه گيري به ما نشان داد که مدل نمونه ي ما اشتباه بوده. خط جذبي سديم از آنچه پيش بيني ميشد خيلي ضعيفتر بود. ابرهاي داغ متشکل از غبار سيليکات يا غبار آهن مايع ميتوانست با جلوگيري مشاهده ي از قسمت عظيمي از جو نشان سديم را کاهش دهد(مثل تکه اي از ابر که از ديد يک هواپيما جلوي مشاهده ي زمين را ميگيرد. دوران اتمسفري ،سردتر از دماهايي که انتظار ميرفت، اثرات شيميايي از تشعشعات پرتو فرابنفش ستاره ي مادر، يا مقدار کمي سديم مي توانست عمل جذب را کاهش دهد. اما هنوز اطلاعات کافي براي تعيين توضيحات درست در دست نيست.
● سياره ي ترانزيت کننده ي hd۲۰۹۴۵۸b
ستاره ي مادر تورم کشندي اي بر روي سياره ايجاد کرد. اگر چرخش محوري سياره با صفحه ي مداري اش نسبت دارد، تورم کشندي در مدار ۳.۵ روزه اش به شمال و جنوب سياره حرکت خواهد کرد. اين اثر درون سياره را داغ مي کند که سياره را به اندازه اي بزرگ و شگفت آور نسبت به جرم و مکانش متورم مي کند.
● ( اگزوسفر)exosphere:
اخترشناسان هيدروژن اتمي را در پوشش دنباله دار- مانند بزرگي که hd ۲۰۹۴۵۸b را احاطه کرده ، شناسايي کرده اند.
با استفاده از تلسکوپ فضايي اسپيتزر، اخترشناسان مستقيماً تشعشعات گرمايي از hd۲۰۹۴۵۸b را شناسايي کرده اند. آنها ستاره را هنگامي که سياره در حال ترانزيت يا در پشت ستاره است رصد کرده اند، که تشعشعات فروسرخ را هم از ستاره و هم سياره دريافت کرده اند. آنها همچنين ستاره را در حالي که سياره پشت ستاره پنهان شده ( گرفت ثانويه) رصد مي کنند بنابراين فقط تشعشعات فروسرخي
ستاره را مي بينند. ببعد با حذف کردن آن از جسم جلويي( سياره)، اخترشناسان اندازه ي دقيقي از تشعشعات فروسرخي سياره بدست مي آورند. که حاصل آن اطلاعاتي درباره ي دما، اجزا و ترکيبات اصلي و هواسنجي سياره است.
وقتي يک سياره از مقابل ستاره اش ترانزيت مي کند،درصد کمي از نور ستاره در اتمسفر فوقاني گرفته مي شود. جذب نور متنوع شيميايي اتمسفر در طول موجهايي به خصوص، نقش عمده اي در ترکيبات جذب شونده در طيفسنجي ستاره دارد. اخترشناسان براي شناسايي سديم در اتمسفر hd۲۰۹۴۵۸b از تلسکوپ فضايي هابل استفاده کردند.
يک ترانزيت پديد آورنده ي کاهش نور ستاره ي مادر است. ميزان کاهش نور به موقعيت سياره نسبت به موقعيت ستاره بستگي دارد، که به اخترشناسان اجازه ي سنجش اندازه ي سياره را مي دهد.
با استفاده از روش تفريق (کاهش نور يکي از دو جسم) گروهي از اخترشناسان اروپايي هم هيدروژن اتمي را پوششي وسيع و دنباله دار مانند شناسايي کرده اند که ستاره اي مشابه را دربرگفته است. جريان فرابنفش ستاره بايد مقداري هيدروژن ( سبکترين گاز) را در بالاترين قسمت اتمسفر داغ کرده باشد، بطوريکه آنرا قادر به فرار و تشکيل اگزوسفري عظيم کرده است. که اگر سياره مقدار قابل توجهي از جرمش را از طريق اين مکانيسم از دست بدهد، ناواضح باقي مي ماند. رصدهاي انجام شده حضور کربن و اکسيژن را در اين اگزوسفر نشان مي دهد.
اتمسفر بالايي خودش لايه اي نازک است که سياره را احاطه کرده، و اندازه گيري ها را به حدي زياد مشکل ساخته است. اثرات طيفي اتمسفر تنها حدود ۱.۱۰۰۰ ( يک ده هزارم) اثرات ستاره است. با وجود تمام تلاشها از روي زمين، تنها فضا محيطي پابرجا فراهم ساخته، جايي که در آن چنين اندازه گيري هاي دقيقي انجام مي گيرند. در اواسط سال ۲۰۰۴ با از بين رفتن ابزار شناسايي اتمسفر تلسکوپ فضايي هابل ( عکاس طيف نگار تلسکوپ) اخترشناسان به ابزاري جديد براي اين کار احتياج پيدا کردند.
در مارس ۲۰۰۵ تيم من از تلسکوپ فضايي اسپيتزر براي شناسايي فوتونهاي فروسرخ استفاده کردند ( تابش حرارت) که مستقيماً از خودhd۲۰۹۴۵۸b ساتع مي شد. در همان زمان گروهي مستقل به سرپرستي Charbonneau از اسپيتزر براي شناسايي تابش حرارت از سياره ي ترانزيت کننده ي TrES-۱ استفاده کردند.
اين کشفيات ممکن بود زيرا سيباره اي که از مقابل ستاره اش مي گذرد، به پشت آن هم ميرود. هر دو تيم از اين گرفت ثانويه براي بدست آوردن تابش سياره به صورت غير مستقيم استفاده کردند. ما رصدهايي از سياره و ستاره بيرون از ترانزيت يا در هنگام گرفت ثانويه انجام داديم و بعد نور ستاره را حذف کرديم.
آنچه باقي مانده بود بايد تنها، سياره مي بود. گرچه اين روش گرفت ثانويه با تکنيک ترانزيت مشابه است، اما دو فايده دارد. اول، سطح کلي سياره تابش فروسرخي ساطع مي کند برخالف لايه ي اتمسفري نازک که بر ستاره در طي ترانزيت انطباق داشت. دوم، در طول موج فروسرخ، يک مشتري-مانند داغ تنها حدود ۱۰۰۰ بار از يک ستاره ي خورشيد-مانند ضعيفتر است، و بنابراين طيف سياره حدود ۱۰۰۰ ضعيفتر است. قياس هزار به يک ،عاملي بهتر از تکنيک ترانزيت است که براي مطالعه ي اتمسفر سيارات فراخورشيدي بکار مي رود.
از روي طيف هاي اسپيتزر، گروه ما دماي hd۲۰۹۴۵۸b وTrES۱ را به ترتيب حدود ۱۱۳۰ و ۱۰۶۰ اندازه گرفته اند. اينها محدوده ي قابل انتظار دما هستند و دوباره تصور اساسي که اتمسفرمشتري-مانندهاي داغ از بيرون و از طريق ستاره هايشان گرما کسب مي کنند، تاييد مي کند. هم اکنون ما چيز بيشتري نميتوانيم بگوييم بدليل مقدار محدود اطلاعات : يک طول موج دسته بندي شده براي hd۲۰۹۴۵۸b و دو تا براي TrES۱. با اين وجود رصدهاي TrES۱ مناسب ساده ترين مدلا نيستند، و اخترشناسان مشتاقانه منتظر رصدهاي آتي براي کسب اطلاعات بيشتر هستند.
کشف اخير يک مشتري-مانند داغ داراي ترانزيت در کنار يتاره ي قدر هشتم HD ۱۸۹۷۳۳ به ما فرصتي طلايي براي مطالعه ي اتمسفر سياره هاي فراخورشيدي، با استفاده از مزاياي کسوف ثانويه اهدا ميکند.
● آينده اي جالب
سيلي از اطلاعات درباره ي HD۲۰۹۴۵۸b در سال جديد دسته بندي اتمسفر يک سياره ي فراخورشيدي را براي اولين بار با جزييات، مقدر مي سازد. با استفاده از سه ابزار اسپيتزر، ما مي توانيم به همان خوبي که دماي سطح سياره را اندازه ميگيريم، به وجود بخار آب، مونوکسيد کربن و متان هم اشاره کنيم. به علاوه تلسکوپ کوچک کانادايي موست most
( Aicrovariability and Ascillations of Stars) هم HD ۲۰۹۴۵۸b را در طول موجهاي مرئي و با استفاده از گرفتهاي ثانويه مکرر رصد کرده که نور منعکس شده ي سياره را تخمين بزند.
پس از تکميل تجزيه و تحليل، اين مي تواند به ما نشان دهد که آيا ابري وجوذ دارد يا نه. بعلاوه، براون و همکارانش در حال بررسي طيفهاي هابل هستند که چند سال پيش در هنگام ترانزيتهايي و براي اندازه گيري ميزان بخار آب گرفته شد. اسپيتزر با دو تا از ابزارهايش TrES-۱ را هم رصد مي کند.همچنين در ماههاي آتي اسپيتزر هفت مشتري-مانند داغ بدون ترانزيت را براي پيدا کردن نيز بروندادهاي مختلف نور در مدارشان رصد مي کنند. اين سيارات مشتري-مانند بايد به طرز جزر و مد گونه اي به ستاره ي مادرشان قرار گرفته باشند، بطوريکه هميشه يک سمت خود را به ستاره ي مادرشان نشان مي دهند، مثل ماه که از روي زمين تنها يک سمتش قابل مشاهده است.
با قسمتهاي ابدي شب و روز، سياره دو دماي کاملاً متغير را تجربه مي کند. بادهاي خيلي سريع، که شايد سرعتشان به سرعت صوت نيز برسد، ممکن است گرما را از طرف روز به طرف شب پخش کند. اندازه گيري هر اختلاف مداري ميتواند به اخترشناسان کمک کند که دريابند انرژي جذب شده ي ستاره اي در سياره جريان دارد. در چند سال آينده، تحقيقات درباره ي سيارات ترانزيت دار که در روي زمين انجام مي گيرد، سيارات فراخورشيدي بسياري آشکار خواهند شد. بويينگ ۷۴۷ اصلاح شده ي ناسا به نام سوفيا (Stratospheric Ovservatory for Infrared Astronomy) از جايگاهش و از فراز بيشترقسمتهاي جو زمين، و با استفاده از تلسکوپ فروسرخ ۲.۵ متري اش، سيارات ترانزيت دار را در هنگام کسوف اوليه و ثانويه مورد مطالعه قرار مي دهد. سوفيا ماموريت علمي اش در دو سال آينده آغاز مي شود.
فضاپيماي ساخت فرانسه و سازمان فضايي اروپا، کوروت در سپتامبر ۲۰۰۶ به بالاي جوزمين پرتاب مي شود، همچنين فضاپيماي کپلر ناسا، که براي پرتاب در سال ۲۰۰۸ برنامه ريزي شده، به دنبال سيارات ترانزيت دار کوچک مي گردند. فقط تلسکوپهاي فضايي اين دقت را براي شناسايي چنين اجسامي دارند. کپلر اجسام هم اندازه ي زمين را پيدا مي کند،مثل بسياري از سيارات هم اندازه ي مشتري، نپتون و ابرزمين ها در فواصل مختلف از ستاره ي مادرشان.

دو گروه سياراتي با جرمي شبيه نپتون كشف كرده اند. اين كشف باعث شد اختر شناسان ناگهان يك گام، به يافته هاي دنياهاي ديگري با اندازه زمين در اطراف ديگر ست ...

براي دومين بار، پژوهشگران موفق شدند مولکول هاي آلي را در اطراف سياره اي مشتري مانند و داغ در خارج از منظومه شمسي کشف کنند. اين بدان معني است که فراوان ...

اخترشناسي که در زبان يوناني از ترکيب اجزاي astronomia = astron + nomos (به معناي قانون ستارگان) تشکيل شده است علم اشياء سماوي (مانند ستارگان، سيارات، ...

بر پايه ي بررسي هاي تازه اي ادعا شده که خورشيد کوچک تر از آن چيزي است که تصور مي شود. اگر اين گونه باشد، آن گاه ويژگي هاي ديگر خورشيد مانند دماي دروني ...

▪ باور غلط : نقاط نوراني که در آسمان شب ديده مي شود، ستارگان هستند. ▪ باور درست : به جز ستارگان، اجرام ديگري نيز در آسمان شب وجود دارد که ما مي توانيم ...

تاملي برنظريه انفجار بزرگ، فرضيه کانت - لاپلاس و نظريه جديد ابرغبار ● نظريه انفجار بزرگ بيگ بنگ يکي از نظريات خلقت عالم است که اوايل قرن بيستم ميلادي ...

هر ستاره دنباله دار، هسته اي متشکل از يخ و غبار (موسوم به گلوله برفي کثيف) دارد که پهناي آن حدود ۲۰ کيلومتر (۱۲ مايل) است. هنگاميکه اين ستاره به خورشي ...

دانلود نسخه PDF - سيارات فراخورشيدي