up
Search      menu
عمران :: مقاله سد PDF
QR code - سد

سد

بررسي اثرات زيست محيطي سدها

همانطور که مي دانيم تا چند سال آينده جهان با بحران بي آبي کم سابقه اي در طول عمر خود مواجه خواهد شد که دانشمندان سعي داشتند با ارائه روشهايي به ذخيره آب بپردازند و از هدر رفتن آن جلوگيري کنند و اين امر و در کنار آن توليد انرژي از آب موجب پيدايش علم مهندسي سد شده است. البته قدمت سد سازي در جهان به هزاره هاي پيشين مي رسد و در ايران، سد ذوالقرنين معروف به اسکندر يکي از قديمي ترين سازه هاي ذخيره آب در دنيا مي باشد.
در اين مقاله سعي شده است که ارتباط يکي ديگر از شاخه هاي مهندسي عمران تحت عنوان مهندسي سد را با محيط زيست بررسي کرده و ضمن برشمردن خطرات سدها بر محيط پيرامون خود، با ارائه راهکارهاي مختلف سعي شود که اثرات مخرب سدها را به حداقل کاهش دهيم.
۱) مقدمه :
همانطور که مي دانيم، آب در ميان مواهب طبيعي از جايگاه ويژه اي برخوردار است و اين اهميت از آنجا ناشي مي شود که اکثر پژوهشگران منشا اوليه حيات را در آب جستجو مي نمايند نگاهي کوتاه به وضعيت آبهاي قابل دسترسي و استفاده بشر و ساير موجودات زنده ديگر که به آب شيرين براي ادامه حيات نياز دارند، عمق مساله و اهميت برخورد جدي و محتاطانه با آب را روشن مي سازد.
کل موجودي آب در سياره ما که تحت نام هيدروسفر مي شناسيم حدود ۰۰۰ ۳۶۰ ۱ کيلومتر مکعب است. که نزديک به ۲ ۹۷ درصد از اين مقدار آب شور و تنها ۷ ۲ درصد باقيمانده آب شيرين است. و از اين مقدار ۱۴ ۲ درصد شامل يخهاي قطبي غير قابل دسترس مي باشند. و آنچه که در اختيار ماست حدود ۱۲۰۰۰ کيلومتر مکعب برآورد مي شود که از اين مقدار هم فقط درصد کمي قابل برداشت است. در ضمن مقدار آبهاي زير زميني قدري بيش از ۸۰۰۰ کيلومتر مکعب است که فقط سه در هزار آن بطور طبيعي بازسازي مي شود. ميزان ريزش آب بر سطح زمين ۰۰۰ ۴۵۰ کيلومتر مکعب در سال است که بعلت تبخير به تعادل مي رسد و از اين مقدار تنها ۱۱۰۰۰۰ کيلومتر مکعب بر سطح قاره ها مي بارد. با توجه به اين آمار مي توان به وضعيت بحراني آب در سطح زمين پي برد که براي جلوگيري از هرز رفتن آن بايد آن را در مکانهايي ذخيره کرد و همچنين مراقب وارد شدن هر گونه آلودگي به آنها بود.
اينجاست که مي توان به اهميت دانش مهندسي سد پي برد و اين روش را به عنوان بهترين روش در مهار آب شيرين براي استفاده قريب به هفت ميليارد انسان و تعداد بي شماري موجود زنده که حق حيات دارند، بکار برد. و البته اهميت فوق نبايد ما را از ارزيابي زيست محيطي پروژه هاي سد غافل کرد تا براي رسيدن به توسعه پايدار، محيط زيست را قرباني توسعه بي رويه نکنيم .
در اين مقاله سعي شده است تا با بر شمردن فوائد و مضرات سدها بر محيط زيست و راهکارهايي براي رسيدن به مطلوب که همان توسعه پايدار است، ارائه شود .
۲) تعريف توسعه پايدار :
سازمان خواربار و کشاورزي ملل متحد( FAO ) توسعه پايدار را به اين صورت تعريف مي کند: توسعه پايدار، عبارت است از مديريت و حفاظت اساسي از منابع طبيعي و جهت دادن فن اوري و سنت ها به طريقي که اطمينان حاصل شود که نيازهاي انساني براي هميشه، در حال حاضر و براي نسل آينده بر آورد مي گردد. توسعه پايدار اکولوژيکي (ecologically sustainable) بهترين و ايده ال ترين نوع توسعه محسوب مي گردد و عبارت است از : توسعه اي که کيفيت کلي زندگي را در حال و آينده بهبود بخشيده، بطوري که فرايندهاي اکولوژيکي ضروري را براي ادامه زندگي حفظ نمايد.
بر اين اساس فعاليتهاي توسعه اي بايد بر اساس نيازهاي اجتماعي تدوين شود. اين فعاليتها شامل روشهاي ساختماني و بيولوژيکي، ترويج متدهاي نوين، تلاش در جهت مشارکت عمومي و مردمي و آموزش و تبليغات مي باشند. سپس گزينه هاي رقيب از نظر اقتصادي مورد توجه قرار گيرد و در نهايت فرآيندهاي اکولوژيکي مورد بررسي قرار گيرند. طبيعي است در جايي که اين فرايندها به نوعي مختل شوند و يا ناديده انگاشته شوند، توسعه پايدار نمي تواند تحقيق يابد. در بخش فرآيندهاي اکولوژيکي بايستي منابع طبيعي حوزه مد نظر قرار گيرند. خاک و آب از مهمترين و در
دسترس ترين منابع طبيعي در فرآيندهاي اکولوژيکي هستند. توسعه پايدار عملاً فقط در فصل مشترک مولفه هاي سه گانه اجتماعي، اقتصادي و اکولوژيکي مي تواند تحقق پذيرد. و البته به دليل نيازهاي روز افزون بشر به مواد غذايي بيشتر و همچنين آب شيرين در آينده و سير قهقرايي محيط زيست که به صورت فزاينده اي اين نيازها را مورد تهديد قرار مي دهد، مساله پايداري در منابع طبيعي از جمله منابع آب و خاک، اهميت روز افزون يافته است . لذا اکنون به نظر مي رسد توسعه پايدار بدون در نظر گرفتن وضعيت منابع آب و خاک، بي معناست .
۳) لزوم ارزيابي زيست محيطي قبل از اجراي پروژه :
هر نوع توسعه با هر درجه اي از کميت يا کيفيت، آثار زيست محيطي ويژه اي را به دنبال دارد. دخل و تصرف انسان در محيط طبيعي لزوماً به معناي ايجاد تغييرات در شکل طبيعي و اوليه محيط است . تداوم عمل انسان در تغيير شرايط طبيعي، نهايتاً مي تواند توازن هاي موجود محيط را بر هم زده و زنجيره اي از پيامدهاي ناخواسته يا پيش بيني نشده را در بر داشته باشد چنانکه هم اينک جوامع انساني با اين معضل روبرو گرديده اند.
بديهي است از هنگامي که فکر احداث يک پروژه بوجود مي ايد تا شروع بهره برداري از آن پروژه، مي بايد راه دشوار و طولاني پيموده شود. ملاحظه مسائل زيست محيطي در تمام مراحل اجرايي يک پروژه مهمترين وظيفه سازمان حفاظت محيط زيست در کشورهاي مختلف جهان است. اين نظارت شامل مراحل طراحي، مراحل اجراي پروژه و پس از آغاز بهره برداري از آن پروژه مي باشد. زيرا جلوگيري از احداث يک کارخانه يا سد که فرضاً موقعيت مکاني آن نامناسب تشخيص داده شود که بر حسب نوع فعاليت، موجبات آلودگي محيط را فراهم مي آورند، که به مراتب آسان تر و اقتصادي تر از تغيير مکان و يا تعويض تکنولوژي آن پس از احداث آنها است. لذا استفاده از تجربيات ارزشمند ساير ملل که به بهاي گزافي حاصل شده است، مي تواند براي ديگر کشورهاي در حال توسعه آموزنده و مفيد واقع شده و از تکرار همان اشتباهات در ديگر نقاط جهان، جلوگيري نمايد. از اين رو اصول اساسي را که بايد در ارزيابي زيست محيطي پروژه هاي عمراني مورد نظر واقع شوند، شامل موارد زير است : تناسب يا عدم تناسب اکريسيستم جهت فعاليتهاي انساني و يا طرحهاي عمراني طبقه بندي اکوسيستم بر اساس انواع استفاده ها و کاربري ها مقايسه بين بازدهي بدست آمده و نيرويي که براي هر گونه فعاليت يا کاربري مورد نياز بايد صرف شود.
طبيعي است که چنانچه ارزيابي از اثرات متقابل محيط و عملکردهاي انساني در قالب پروژه هاي عمراني انجام بگيرد، توان بالقوه، محيط و ظرفيت آن و اثراتي که بر عملکردها ايجاد مي نمايد از طريق شناخت اوليه آشکار مي شود. درجه اهميت و ابعاد اثرات منفي در شرايطي که توان محيط در حد پذيرش نسبي فعاليتهاي منظور شده نباشد و نيز اثراتي که از نظر اقتصادي- اجتماعي بر اين فعاليتها وارد مي نمايد، مي تواند از طريق کاربرد تکنولوژيهاي فني و يا شيوه هاي حفاظتي ( سنتي – علمي ( به حداقل کاهش مي يابد. اصولاً اکولوژي انساني ) بخشي از سرزمين که محل دائمي سکونت و فعاليتهاي انساني بشمار مي رود ( فقط مي تواند با بکارگيري قانون و آگاهي عمومي و رعايت تعادل بين مسائل اکولوژيک و فاکتورهاي اقتصادي حفظ گردد.
۳-۱) مراحل ارزيابي زيست محيطي سدها :
موارد سلسله مراتب يک گزارش ارزيابي زيست محيطي سد، منطبق با موضوعات زير مي باشد :
▪ خلاصه غير فني که شامل :
نوع فعاليت، علت اجرا ، توجيه فني، اقتصادي- اجتماعي، سياسي ، گزينه هاي فني و مکاني، زمان آغاز خاتمه ، اثرات مهم زيست محيطي، گزينه نهايي، برنامه هاي پيشگيري و کنترل آثار ناسازگار ، نتيجه گيري و شرح پروژه است .تشريح وضعيت موجود محيط زيست منطقه: که مي توان به اقليم و کيفيت هوا، منابع آلاينده هوا، منابع آب و کيفيت آنها که شامل کليه آبهاي جاري و ساکن در حوزه آبريز سد است و همچنين آبهاي زيرزميني و ويژگيهاي آنها، زمين شناسي- تکتونيک و لرزه خيري منطقه، شناسايي و طبقه بندي خاک در منطقه، طبقه بندي اکوسيستم ها و موقعيت و محل آنها و غيره .... اشاره کرد .
۳) پيش بيني اثرات زيست محيطي گزينه ها در مراحل مختلف ساختماني، بهره برداري و پس از هر پروژه .
۴) ارزيابي گزينه ها که شامل :ارزيابي هر يک از گزينه ها در فازهاي ساختماني و بهره برداري، اثرات غير قابل اجتناب ويران ناپذير بر منابع و محيط زيست و در پايان انتخاب گزينه نهايي است .
۵) برنامه هاي اقدامات کاهش اثرات سوء و مهم
۶) برنامه هايي مديريت محيط زيست که شامل : مراقبت و پايش، آموزش و مشارکت عمومي است .
۷) جمع بندي و نتيجه گيري
۸) منابع و ماخذ مورد استفاده
۹) مشخصات تهيه کنندگان گزارش
۱۰) پيوستها
▪ توضيح :
(نقشه هاي مورد نياز با مقياس ۱۰۰۰ ۱ تا ۱۰۰۰۰ ۱ بر حسب نوع پروژه ارائه مي شوند.)
۴) سدها و اثرات آنها بر محيط زيست :
۴-۱) حيات در رودخانه ها :
رودخانه ها بر حسب اينکه داراي آبهاي جاري تند يا کند و آرام داشته باشند داراي ويژگيهاي زيستي متفاوتي هستند. که هر گونه فعاليت صنعتي و اقتصادي در آن مي تواند تاثيرات ژرف بر حيات رودخانه بگذارد ...

مقدمه : با توجهات دولتها و تلاشهاي بين المللي در مورد ( مديريت منابع آب ) از اوايل دهه ۱۹۷۰ ميلادي با مطرح شدن و پيدايش عبارت ( توسعه پايدار ) در ادبي ...

موقعيت و مشخصات رودخانه کرخه رودخانه كرخه از مناطق مياني و جنوب غربي رشته كوههاي زاگرس در نواحي غرب و شمال غرب كشور سرچشمه گرفته و پس از طي مسافتي در ...

▪ لامپ هاي سديم معمولا به دو دسته تقسيم مي شود : ۱) لامپ سديم با فشار زياد ۲) لامپ سديم با فشارکم ▪ لامپ سديم با فشار كم: لامپ سديم با فشار کم شامل يک ...

● اسد (Leo ) شير ▪ زمان رسيدن به نصف النهار: ۲۱فروردين ؛ ▪ مساحت : ۹۴۷ درجه مربع ستارگاني که امروزه به نام اسد خوانده مي شوند در فرهنگ هاي باستاني سوم ...

حسد چيست؟ حسد، آرزومندي دور شدن نعمتي از کسي و رسيدن آن به خود حسود است. البته قسمت دوم تعريف در برخي مواد قابل تعميم نيست. اصولاً هنگامي که نعمتي به ...

اين سد در جنوب شهر آسوان مصر واقع شده است. هدف از ساخت اين سد تنها سامان دهي به سيلاب هاي سالانه رود نيل نيست بلکه هدف اصلي ايجاد يک درياچه پشت سد به ...

● مقدمه : تکنولوژي نسبتا جديدي که براي مهار آبهاي سطحي به کار گرفته شده است تکنولوژي ساخت سدهاي لاستيکي مي باشد . قبل از اين نوع سدها براي مهار و هداي ...

هدف طرح هدف از اجراي سد مخزني آغ چاي، مهار آب‌هاي سطحي و سيلابي رودخانه آغ چاي و استفاده از آن در توسعه و بهبود کشاورزي دشتهاي قره‌ضياء‌الدين ،‌نازک، ...

دانلود نسخه PDF - سد