up
Search      menu
زمین شناسی,جغرافیا :: مقاله زلزله PDF
QR code - زلزله

زلزله

زلزله چيست؟

زلزله چيست؟
لرزش ناگهاني پوسته‌هاي جامد زمين ، زلزله يا زمين لرزه ناميده مي‌شود. دليل اصلي وقوع زلزله را مي‌توان افزايش فشار بيش از حد داخل سنگها و طبقات دروني زمين بيان نمود. اين فشار به حدي است که در سنگ گسستگي بوجود مي‌آيد و دو قطعه سنگ در امتداد سطح شکستگي نسبت به يکديگر حرکت مي‌کنند. به سطح شکستگي که توأم با جابجايي است، گسل گفته مي‌شود. وقتي که سنگ شکسته مي‌شود، مقدار انرژي که در زمان طولاني در برابر شکستگي حالتهاي مختلفي را براي آزادسازي انر‍ژي نهفته شده بوجود مي‌آورد.
بطوري که در ابتدا فشار و نيروهاي دروني ممکن است باعث ايجاد يکسري لرزه‌هاي خفيف و کوچک در سنگها شود که پيش لرزه ناميده مي‌شود. بعد از اينکه فشار دروني بر مقاومت سنگها غلبه کرد انرژي نهفته آزاد مي‌گردد و زمين لرزه اصلي رخ مي‌دهد، البته نبايد از اثر لرزشهاي کوچکي که بعد از زمين لرزه اصلي نيز اتفاق مي‌افتد و به نام پس لرزه معروف هستند، چشم پوشي کرد. لرزه ، پيش لرزه ، لرزه اصلي و پس لرزه مجموعا يک زمين لرزه را نشان مي‌دهند.
بايد توجه داشت که تمام زلزله‌ها با پيش لرزه‌ها همراه نيست و همچنين پيش لرزه را نمي‌توان مقدمه وقوع يک زلزله بزرگ دانست، زيرا در بسياري از موارد يک زلزله مخرب خود يک پيش لرزه فوق العاده مخربي بوده است که در تعقيب آن اتفاق افتاده است. همچنين در بسياري از زمين لرزه‌ها زلزله اصلي بدون هيچ لرزه قبلي و يکباره اتفاق مي‌افتند، زلزله‌هايي هم در اثر عوامل ديگر مثل ريزشها (مثلا ريزش سقف بخارهاي آهکي و زمين لغزشها) و يا در بعضي موارد فعاليتهاي آتشفشاني نيز بوجود مي‌آيد که مقدار و شدت آنها کمتر است.
چرا زلزله بوجود مي‌آيد؟
به درستي مشخص نيست که چرا زلزله بوجود مي‌آيد، اما همانطور که قبلا اشاره شد تجمع انر‍ژي در درون زمين از يک طرف و افزايش نيروي زياد در درون زمين و عدم تحکمل طبقات زمين براي نگهداري اين انرژي از طرف ديگر موجب شکسته شدن زمين در بعضي نقاط آن شده و انرژي از محل آن آزاد مي شود. اين شکستگي که اکثرا با جابجايي زمين اتفاق مي‌افتد باعث خطرات و ايجاد لرزش زمين مي‌شود که به آن زلزله گفته مي‌شود.
اما اين انرژي از کجا مي آيد؟ برخي معتقدند که زمين از ورقه‌هايي تشکيل شده است که اين ورقه‌ها با صفحاتي که در کنار هم قرار دارند به يکديگر فشار وارد کرده و باعث مي‌شوند که ورقه‌هايي که داراي وزن کمتري هستند به داخل زمين فرو روند (اين پديده در اصطلاح علمي فرو رانش صفحات گفته مي‌شود). همچنين ممکن است که ورقه‌ها در کنار يکديگر به هم فشرده شوند. در اثر فرو رانش و پايين رفتن صفحه به درون زمين و به دليل افزايش فشار و دماي طبقات دروني ، ورقه شروع به گرم شدن و ذوب شدن مي‌کند و مواد مذاب حاصله سبک شده و مجددا به سمت بالا حرکت کرده و فشاري را به طبقات مجاور وارد مي‌کند.
ترکيب اين نيروها در درون زمين باعث ايجاد يک حالت عدم تعادل انرژي مي‌شود، اين وضعيت تا زماني که طبقات فوقاني و سطحي زمين تحمل مقاومت در برابر آن را داشته باشند حفظ مي‌گردد. اما زماني که سنگها ديگر تحمل اين فشارها را نداشته باشند، انرژي به يکباره آزاد مي‌گردد و زلزله بوجود مي‌آيد. البته اين بدان مفهوم نيست که تمامي زلزله‌ها بدين طريق ايجاد مي‌شوند، بلکه مي‌توان گفت بخش اصلي زمين لرزه‌ها ، با اين فرضيه قابل توجيه است.
رابطه گسل با زلزله
رابطه گسل - زلزله دو طرفه مي‌باشد. يعني وجود گسلهاي فراوان در يک منطقه سبب بروز زلزله مي‌گردد. اين زلزله به نوبه خود سبب ايجاد گسل جديدي گرديده و نتيجتا تعداد شکستگيها زيادتر شده و به اين ترتيب قابليت لزره خيزي منطقه افزايش مي‌يابد.
نحوه آزاد شدن انرژي زلزله
ممکن است يک زلزله به همراه خود پيش لرزه و پس لرزه‌هايي داشته باشد، که اين دو قبل و بعد از زلزله اصلي ممکن است وقوع يابند، به عبارتي ديگر اين موضوع به نحوه آزاد شدن انرژي زلزله بستگي دارد. بطوري که انرژي زلزله بصورتهاي زير آزاد مي‌گردند:
* پيش لرزه
گاهي اوقات از بروز زلزله اصلي ، يکسري زلزله‌هايي با بزرگي کمتر از زلزله اصلي به وقوع مي‌پيوندند که معمولا فراواني آنها با نزديک شدن به زمان وقوع لرزش اصلي ، افزايش مي‌يابد.
* لرزش اصلي
همان زلزله اصلي بوده که بواسطه آن اکثر انرژي ذخيره شده در سنگها يکباره آزاد مي‌گردد و چنانچه داده‌هاي مربوط به يک زلزله بزرگ غير دستگاهي باشد مهلرزه ناميده مي‌شود.
* پس لرزه
زلزله‌هاي خفيفتري که غالبا پس از لرزش اصلي ، از حوالي کانون زلزله اصلي منشأ مي‌گيرند، را پس لرزه مي‌گويند. پس لرزه‌ها مي‌توانند حتي تا سالها پس از وقوع زلزله‌هاي اصلي نيز به طول انجامد.
* دسته لرزه
مجموعه‌اي از تعداد زيادي زلزله که در يک منطقه محدود در مقطع زماني در حد هفته تا چند ماه به وقوع مي‌پيوندد. دسته لرزه‌ها غالبا در نواحي آتشفشاني ديده مي‌شوند.
* ريز لرزه
زلزله‌هاي ضعيفي هستند که بزرگي آنها 3 ريشتر و يا کمتر از 3 بوده و غالبا افزايش ناگهاني و نامنظم آنها نشانه قريب الوقوع بودن مهلرزه يا زلزله اصلي مي‌باشند.
تعريف زلزله براي شناخت هر پديده اي درجهان واقع لازم است ابتداازآن تعريف مناسب ونسبتاً جامعي داشته باشيم ، چرا که بدون دانستن تعريفي مناسب ازآن نمي توان به کنه پديده پي برد وآن رابه خوبي درک نمود.
مردم عامي در کلامي ساده زلزله راحرکت ناگهاني زمين ناشي ازخشم نيروهاي ماوراء الطبيعه وخدايان مي دانند که بر بندگان عاصي وعصيانگر خودکه نافرماني خداخود را نموده ومرتکب گناهان زيادي شده اند مي دانند .
اگر چه امروزه با گسترش دانش تجربي اين تعريف در زمره اباطيل وخرافات قرارگرفته ،ولي هنوز در جوامع و مردم کم دانش و جاهل مورد قبول است.
درفرهنگ تک جلدي عميد زلزله را با فتح حروف‌‌ ‍‍‍‍‎‏« زَ» و « لَ » يعني زَلزلَه برخلاف آنچه در زبان عامه مردم رايج است ، آورده و مي نويسد:
« زمين لرزه ، لرزش وجنبش شديد ويا خفيف قشر کره زمين که به نقصان درجه حرارت مواد مرکزي و احداث چين خوردگي وفشار يادر اثر انفجارهاي آتشفشاني بوقوع مي رسد .»
در فرهنگ جغرافيا تاليف پريدخت فشارکي و همچنين در فرهنگ جغرافيائي تاليف مهدي مومني تعريفي مشابه هم به گونه زير ارائه شده است:
«جنبش يا تکان پوسته زمين که به صورت طبيعي ناشي از زير پوسته زمين است بعضي وقتها زلزله باعث تغييراتي در سطح زمين مي شود ، اما اغلب زيان بوجود آمده ناشي ازتکان ها فقط محسوس است وممکن است زلزله بوسيله يک انفجار آتشفشاني بوجود آيد. زلزله در حقيقت در بيشتر نواحي آتشفشاني امري عادي است واغلب قبل ويا همزمان با انفجار اتفاق مي افتد . اصل زلزله تکتونيکي است واحتمالاً وجود يک شکست لازمه آن است . موجهاي زلزله دست کم در سه جهت اتفاق مي افتد ودر يک مسافت قابل ملاحظه از مکان اصلي بطور جداگانه حس مي شوند . وقتي امواج زلزله ازمکاني مي گذرد زمين وساختمانها مي لرزند وبه جلووعقب مي روند .بالاترين زيان ناشي اززلزله هميشه در مرکز زلزله يعني جائي که حرکت بالاوپائين است نيست اما در مکانهائي که موجهاي زلزله بصورت مايل به سطح مي رسد ونزديک مرکز زلزله باشند داراي بالاترين زيان مي باشند .يک زلزله شديد معمولاً بوسيله يکسري ديگر ازتکانها همراه مي شود .زلزله اي که که در نزديک يازيردريا اتفاق مي افتد سبب حرکات شديدآبها شده وبعضي وقتها امواج بزرگي ازآن ناشي مي شود ودر مسافت زياد اين امواج ادامه پيدا مي کنند وگاهگاهي باعث تلفات جبران ناپذير ومرگ وميرمي شوند .طغيان نواحي ساحلي بيشتراز خود زلزله باعث خسارت مي شوند ، در نواحي آتشفشاني زلزله عملاً هر روز اتفاق مي افتد. به عنوان مثال در هاوائي هرساله صدهاتکانهاي کوچک ثبت مي شوند .»
در فرهنگ گيتا شناسي تاليف عباس جعفري آمده است:
«جنبش سريع ومحسوسي که درنتيجه جابجائي ويا جايگيري تخته سنگهاي زير پوسته زمين پديد مي آيد،در نتيجه اين جنبش يک سري لرزش هاي موجي شکل پديد مي آيدوگاه تغييرات ارتفاعي پوسته زمين راباعث مي گرددواغلب ضايعات وزيان هاي جاني وفراواني ازخود برجا ميگذارد.زمين لرزه بيشتر مخصوص نواحي آتشفشاني بوده وگاه باخروش وفوران کوههاي آتشفشاني همراه مي گرددودرحالات شديدشکستهاوبريدگيهاي مهم ومشخص درروي پوسته زمين از خودبجاي ميگذارد.غالب زمين لرزه ها حداقل با سه نوع موج لرزاننده همراه است .در مرکز وقوع زمين لرزه سه موج مزبور بطور همزمان اثرگذارده و ساختمانهاوتأسيسات واقع دراين منطقه را با نوسان هاي شديد به عقب و جلوومي برد و حد اکثر خسارت و زيان در محلي که امواج مزبور بطور مورب به سطح زمين مي رسندوارد مي سازد.....»
محمود صداقت درکتاب“ زمين شناسي براي جغرافيا ” تعريفي بدينگونه ارائه مي دهد:
«زمين لرزه عبارت است ازحرکات ولرزش هاي ناگهاني و گذرا در زمين که از ناحيه محدودي منشأ مي گيرد و ازآنجا درتمام جهات منتشر مي شوند.»
در کتاب فيزيکال جئوگرافي آمده است:
«زلزله يکسري ازتکانها ولرزشهاي ناگهاني که از آزاد شدن فشار در طول گسل هاي فعال ودر مناطق آتشفشاني فعال ناشي مي شود.تکانها ولرزشهاي سطح زمين که در ارتباط با حرکات پوسته زمين در زير زمين مي باشد.»
در فرهنگ آکسفورد آمده است:
«حرکات ناگهاني وشديد سطح زمين.»
از تعاريف ذکر شده در فوق ومنابع ديگر مي توان برداشت زير را نمود:
«زلزله عبارت از حرکات و ارتعاشات نا گهاني سطخ زمين ناشي از شکسته شدن سنگهاي پوسته زمين و رها شدن انرژي ذخيره شده در آنها است که در صورت شدت زياد در مراکز انساني موجب خسارتهاوزيانهاي فراوان مي شود.»
زلزله از يکطرف موجب شکسته شدن و جابجائي بين توده هاي سنگي پوسته زمين مي شود و ازطرف ديگر همين جابجائي و شکسته شدن منجر به ايجاد امواج و انتشار در درون زمين مي شود ، مانند انداختن قطعه سنگي در حوض يا درياچه که منجر به ايجاد امواجي مي شود.
زلزله مانند شکسته شدن قطعه چوب خشک شده اي مي ماند که از يکطرف موجب گسيخته شدن چوب و از طرف ديگر موجب انتشار امواج در اطراف خود مي شود.
موج زلزله موجي است که از طريق زمين حرکت مي کند، که اغلب سبب ايجاد زمين لرزه يا انفجار مي شود. امواج زلزله توسط زلزله شناسان مطالعه ميشوند، و توسط لرزه نگار و زلزله سنج اندازه گيري مي شوند.
بطور کلي پس از اينکه در داخل زمين زلزله اي به وجود آمد و انرژي زمين آزاد شد، اين انرژي آزاد شده به صورت امواج ارتعاشي در کليه جهات منتشر شده و انرژي زلزله را با خود منتقل مينمايند.
انواع امواج زلزله
امواج زمين لرزه با توجه به حرکتشان در داخل يا سطح زمين به دو دسته تقسيم ميشوند:
1. امواج داخلي يا پيکري
دسته اي از امواح لرزه اي هستند که در درون زمين حرکت کرده و در تمامي جهات منتشر ميشوند و با سرعتي بيش از موجهاي سطحي حرکت مي نمايند. امواج داخلي نيز به دو گروه امواج طولي يا اوليه و امواج عرضي يا ثانويه قابل تقسيم هستند.
2. امواج سطحي
سرعت امواج سطحي از امواج عرضي کمتر است وشدت آن نسبت به عمق و نسبت به فاصله از مرکز به سرعت کاهش مي يابد . اين امواج درتحت شرايط خاص ودر فصل مشترک دو محيط گازي ومايع ،در اثر ارتعاشات ناشي از زلزله بوجود مي آيد .
بيشترين انرژي ناشي از تکانهاي کم عمق را دارا بوده و عامل اصلي خرابي هاي ناشي از زمين لرزه بخصوص در مناطق مسکوني ميباشند. اين گروه از امواج پس از تداخل موجهاي داخلي در امتداد حدفاصلها، شروع به ارتعاش کرده و عمق نفوذ محدودي دارند، از اين رو همواره در نزديکي سطح هاي ناپيوستگي متمرکز ميشوند. بدين جهت در محيطهاي همگن موجهاي سطحي نخواهيم داشت. اين امواج که به نامهاي موجهاي محدود شده و يا موجهاي هدايت شده نيز معروفند خود به گروههاي مختلفي چون موج لاو و امواج رايلي تفکيک ميگردند. حرکت اين دو موج بسيار پيچيده و قدرت تخريبي اين امواج و موج S بسيار زيادتر از امواج P است .
اين امواج توسط ويژگيهايي چون سرعت، دامنه، طول موج، دوره تناوب و فرکانس از يکديگر تمييز داده ميشوند.
در فاصله اي در حدود 120 کيلومتري مرکز زلزله ،اولين موجي که ازکانون زلزله ( با عمق 18 کيلومتر ) به ايستگاه زلزله نگار مي رسد موج P است . سرعت اين موج 6 تا 6.5 کيلومتر است . بعداز آن موج sوسپس موجهاي L و R مي رسند . سرعت امواج P در حدود 1.73 برابر امواج S است.
بررسي انواع موج زلزله
در زير به تفصيل به بررسي اين چهار نوع موج مي پردازيم:
امواج طولي(P) :
اين امواج باعث کشش ها و انقباضهاي متوالي درامتداد حرکت موج مي شود . سرعت انتشار اين امواج زيادتر ازامواج ديگر است و اولين امواجي هستند که به ايستگاه لرزه نگار مي رسد .
امواج تراکمي از همه محيطهايي که توان تحمل فشار را دارند از جمله گازها، جامدات و مايعات عبور مي کنند. ذراتي که تحت تاثير موج P قرار ميگيرند در جهت انتشار موج به جلو يا عقب نوسان ميکنند. در صورتي که بخشي از يک فنر را جمع کرده و به طور ناگهاني رها کنيم، فشردگي تمام طول فنر را طي خواهد کرد تا به انتهاي آن برسد. در اين مثال فنر در راستاي حرکت موج به ارتعاش درآمده است که بسيار شبيه به نحوه انتشار امواج P است. دليل نامگذاري اين امواج به نام امواج اوليه سرعت بالاي اين امواج ميباشد، چرا که اولين موجي که از زلزله احساس ميشود امواج P ميباشد. اين امواج با وجود سرعت بالاي انتقال، چون بسيار سريعتر از ساير امواج ديگر ميرا ميشوند (يعني انرژي خود را از دست ميدهند) باعث ايجاد خرابي زيادي در زلزله نميشوند.
امواج برشي(S) :
اين امواج باعث مي شود که سنگ خم شود و شکل خود را از دست بدهد . اين امواج فقط ازجامدات مي گذرند.
تقريباً اثر تخريبي تمام زلزله ها بر اثرامواج برشي است و به اين معني که وقتي لحظه شکستن سنگ فرا برسد سنگ شکاف بر ميدارد ونقاط مجاور شکاف بطور جانبي نسبت بهم حرکت مي نمايند . در اين زمان است که دو نوع موج P وS ايجاد مي شوند.
اين امواج تنها در محيطهايي که ميتوانند در برابر تغيير شکل جانبي مقاومت کنند - مانند محيطهاي جامد - منتشر ميگردند. اين امواج در مايعات و گازها نميتوانند منتقل شوند. در صورتي که يک طناب را به ديواري متصل کرده و سر ديگر آن را در دست گرفته و به صورت قائم حرکت دهيم، در طناب موجي ايجاد ميشود شبيه امواج S ميباشد. در اين امواج ارتعاش ذرات محيط عمود بر جهت حرکت موج ميباشد (همانطور که مثال طناب ديده ميشود، موج در امتداد طول طناب حرکت ميکند در حالي که ذرات طناب در جهت عمود بر طول طناب ارتعاش ميکنند
امواج لاو (love) :
حرکت زمين توسط موج لاو، تقريبا شبيه موج S است با اين تفاومت که ذرات ماده به موازات سطح زمين و در جهت عمود بر انتشار موج حرکت کرده و ذرات در صفحه قائم حرکت ندارند. انتشار اين امواج مانند تکانهايي است که بر اثر حرکت طناب به سمت چپ يا راست ايجاد ميشود. موجهاي لاو قدري سريعتر از امواج رايلي حرکت کرده و زودتر بر روي لرزه نگاشت ظاهر ميشوند.
امواج رايلي LR
اين امواج به نحو خاصي حرکت مي کنند. بدين ترتيب که حرکت ذرات در امتداد مدارهاي دايره اي (يا بيضوي) صورت ميگيرد. درست مانند حرکت امواج در سطح اقيانوس البته جهت حرکت دايره ها برخلاف حرکت امواج اقيانوس است به عبارتي حرکات ذرات سنگ، مدار بيضوي پسگرد را در صفحه قائمي به طرف منشاء زمين لرزه طي ميکنند.
نگاه اجمالي:
در هنگام وقوع زلزله بارها با کلمه مقياس ريشتر مواجه مي‌شويم. شايد کلمه مقياس مرکالي هم به گوشتان رسيده باشد. هر چند که کمتر مورد استفاده قرار مي‌گيرد. اين دو مقياس قدرت يک زلزله را از دو جنبه مختلف بيان کنند. از مقياس ريشتر براي بيان بزرگي يک زمين لرزه يعني مقدار(انرژي آزاد شده طي يک زمين لرزه استفاده مي‌شود.
مقياس ريشتر:
اطلاعات مورد نياز براي محاسبه بزرگي زمين لرزه را از لرزه نگار به دست مي‌آورند. مقياس ريشتر لگاريتمي است يعني افزايش يک واحد در مقياس ريشتر نشان دهنده افزايش ده واحدي در دامنه موج است. به عبارت ديگر دامنه موج در زلزله 6 ريشتري ده برابر دامنه موج زلزله 5 ريشتري است و دامنه موج 7 ريشتر 100 برابر زلزله 5 ريشتري است. مقدار انرژي آزاد شده در زلزله 6 ريشتري 7.21 برابر زلزله 5 ريشتري است.
بزرگترين زلزله ثبت شده:
بزرگترين زلزله ثبت شده 9.5 ريشتر شدت داشت، هرچند که مطمئناً زلزله‌هاي شديدتري در تاريخ طولاني زمين روي داده است. عمده زلزله‌هايي که روي مي‌دهد کمتر از 3 ريشتر قدرت دارند. زمين لرزه هايي که کمتر از 4 ريشتر شدت داشته باشند، نمي‌توانند ويراني‌هاي چنداني به بار آورند. زلزله هايي که 7 ريشتر يا بيشتر قدرت داشته باشند، زلزله هاي شديدي محسوب مي‌شوند. مقياس ريشتر فقط يکي از عواملي است که تبعات يک زلزله را بيان مي‌کند.
قدرت زلزله:
قدرت تخريبي يک زلزله علاوه بر قدرت آن به ساختار زمين در منطقه مورد نظر و طراحي و مکان سازه‌هاي ساخت بشر بستگي دارد. ميزان ويراني‌هاي به بار آمده را معمولاً با مقياس مرکالي بيان مي‌کنند. دانشمندان مي‌توانند درجه مقياس ريشتر را درست پس از زمين لرزه و زماني که امکان مقايسه اطلاعات از ايستگاه‌هاي مختلف زلزله نگاري به وجود آمده، معين کنند.
اما درجه مرکالي را نمي توان به اين سرعت مشخص کرد و لازم است که محققان زماني کافي براي بررسي اتفاقاتي که حين زمين لرزه روي داده است، در اختيار داشته باشند. هنگامي که تصور دقيقي از ميزان خسارت هاي وارده به عمل آمد، مي توان درجه مرکالي مناسب را تخمين زد.
آثار زلزله:
هنگامي که زلزله اتفاق مي افتد از خود آثاري به جا مي گذارد ،اين آثار به شرح زير است :
لرزش زمين و تخريب ساختمانها :
در اثر زلزله زمين به ارتعاش در مي آيد وهنگامي که ارتعاشات شديد باشد ،باعث تخريب ساختمانها مي گردد.
ميزان تخريب ساختمانها تابع کيفيت کارهاي ساختماني ، ترکيب خاک ،خصوصيات تکانهاي زمين لرزه ، نيرو وجهت تکان مي باشد. تکانهاي قائمي که درمرکز بيروني در نزديکيهاي آن مشاهده مي شود ، کمتر از قطار امواجي که از مشخصات نواحي مجاور است ، موجب خسارت مي گردد .امواج توليد شده به شدت به ساختمانهاي ، بويژه ديوارهايي که به موازات آن است آسيب مي رساند . اين امواج ديوارها را بالا برده وبه آنها پيچ وتاب مي دهد . امواجي که تحت زاويه 45 تا55 درجه به زمين مي رسند خرابيهاي شديدي معمولاًبه بار مي آورد.
سرعت موج در سنگهاي سخت خيلي بيشتر از سنگهاي سست ونرم است . امواج در طبقات ضخيم سنگهاي سست ونرم مانند آبرفتهاي دره ها ضعيف مي گردند و حتي ممکن است از بين بروند .اما طبقه نازکي از سنگهاي سست بر روي سنگهاي سخت نمي تواند لرزه ها وامواج را مستهلک کند لذا طبقه مزبور ازروي سنگي که برروي آن قرار گرفته است بطور ناگهاني جستن مي کند .در اين صورت ميزان تخريب بيشتر از ساختمانهايي است که روي طبقه سخت است . ساختمان سنگ نيز برروي موج مي تواند بدينگونه تاثير داشته باشد که امواج در جهت چين ها وطبقات سريعتر از جهت عمود بر آن انتشار مي يابند. معمولاًخطرناکتر ازهمه کهريزهاي سنگ ، طبقات نازک آبرفتها در ته دره ها ،سپس باتلاقها ، توربزارها ودر ياچه هايي که گياهان آن را فراگرفته اندمي باشد . خطر زمين هاي خشک از زمين هاي اشباع شده از آب کمتر است.جنس مصالح ساختماني نيز موثر است . ساختمانهاي خشتي در مقابل ساختمانهايي که از آجر وملاط خوب ساخته شده باشندمقاومت کمتري از دارند. اسکلت بندي ، نوع مصالح ساختماني ،طراحي ساختمان نيز از عوامل موثر در ميزان تخريب ساختمان هستند.
معمولاً تخريب ساختمانها به صورتهاي مختلف صورت مي گيرد مثل فرو افتادن کتيبه ها ، دود کش ها ، بالکن ها ، تيغه ها تغيير شکل و فروافتادن بام پوش ها ، جابجائي تيرهاي اصلي بام، ستونها ، چدا شدن اتصالات ، ترک خوردن ديوارها بصورت افقي،عمودي، قطري ، فروريختن راه پله ها ،بالکن ها و غيره.
تخريب ساختمانها ممکن است همراه با ايجاد حريق و آتش سوزي بر اثر انفجار لوله هاي گاز ،اتصالات برقي باشد.
بنابراين آثار تخريبي ساختمانها در هنگام زلزله نتيجه ارتعاشات سطح زمين ومربوط به نتايج غير مستقيم آن است . چراکه اگر مرکز زلزله در مکانهاي بسيار دور از مکانهاي جمعيتي اتفاق افتد هيچ تخريب وحسارتي نخواهد داشت. همه تلفات وخسارات نتيجه آثار ثانوي زلزله است يا نتيجه تخريب ساختمانها و زير آوار ماندنها است يا حريقهاي بعداز زلزله است .
صداهاي زلزله :
دراغلب موارد زلزله ها با صداهاي خاصي همراه است که ايجاد وحشت مي کند البته اين صداها به غير از صداي ناشي اززلزله است. توليد صداهاي زلزله بخاطر ايجاد امواج ارتعاشي است که در اثرزلزله بوجود مي آيند .صداهاي زلزله در بعضي موارد شبيه رعد ، صداي صفير باد يا خمپاره ، غلغل آب جوش ، انفجار گلوله هاي بزرگ توپ ، چرخهاي قطار مي باشد .صداهاي زلزله گاهي جلوتر از موجهاي زلزله است ولي ممن است نسبت به آن تاخير داشته باشد .ممکن است صداي شديد زير زمين هيچ زلزله اي را در پي نداشته باشد يا همراه زلزله اي خفيف باشد
نورهاي زلزله :
در هنگام وقوع بعضي زلزله ها آثار نوراني مختلفي از خود مثل نور افشاني آسمان برق ، جرقه هاي نور وامثال ان ديده شود. اگر چه پاسخ مناسبي براي آن داده نشده ويا نيافته اند همانند نورهاي که در مناطق کوهستاني ويا سطح دريا ها که جمعيت نيست مشاهده شده است ولي به عقيده دانشمندان اين نورها اثرات ثانوي زلزله است به خصوص در سطح مراکزمسکوني وشهرها.
لرزش هاي دريا يا تسونامي :
زماني که کانون زلزله در کف دريا يا نزديک آن باشد ، امواج متعددي را درآب توليد مي کند که به نام تسونامي معروف است . اين امواج به بدنه کشتي ها برخورد وموجب ارتعاش آنها مي گردد.اگر تکان قائم باشد ، کشتي ناگهان بالاآمده وبعد پايين مي رود وتحدبي درآب مشاهده مي شود . اگر مرکز بيروني نزديک کرانه باشد ، درهنگام نخستين تکان آب دريا عقب مي رود وسپس با موجي قوي به ساحل مي ريزد وموجب تخريب و زيانهاي شديد مي شود .
تغيير مشخصات آب چشمه ها :
به علت وقوع زلزله معمولاً در وضع چشمه ها وچاهها تغييراتي بوجود مي آيد . چراکه بر اثر ارتعاش مجاري زيررميني آب تنگ يا گشاد ويا مسدود مي گردد . چراکه هنگام زلزله طبقات زمين جابجا مي گردد . ممکن است چشمه ها ي جديد ايجاد گردد يا به علت لغزش هاي زمين ممکن است مجاري قديمي آب بسته شود ودر جائي ديگر جاري شود يا طبقات نفوذ ناپذيري که طبقات آبدار روي آنها قرار دارد شکاف بردارد وآب به اعماق زمين رفته وموجب خشکيدن چشمه ها گردد.
دماي آب چشمه ها ممکن است براثر مخلوط شدن با چشمه هاي معدني ديگر تغيير نمايد چنانکه در سوئيس اتفاق افتاد.
ايجاد شکاف وگسل :
هرنوع زلزله اي ، هراندازه کم اهميت باشدباز شکافهايي در پوسته زمين ايجادمي کند ودر ناحيه مرکز زلزله بيشتر مشاهده مي شود .شکافها گاهي بصورت شعاعي از يک مرکز مي باشد اما بيشتر بي نظم بوده ودر جهات مختلف پراکنده است.شکاف دردامنه کوهها در جهت دامنه ودر کرانه ودر طول آن ايجاد مي شود . پهناي شکافها از 20سانتيمتر تا 10يا15 متر هم مشاهده شده است وطول چند کيلومتر .اين شکافها با نخستين تکانها بوجود مي آيد وممکن است در تکانهاي بعدي بيشتر شود .گاهي گسله ها ي هم ايجاد شده است نمونه گسل سن اندرياس 1906.
اگر شکافها از آبرفتهاي کف دره يا دشت عبور کند در عمقي از اين آبرفت آب وجود داشته باشد با خود گل وگاهي گازهايي راکه در هوا مشتعل مي گردد ،خارج مي شود.
زمين لغزش :
اين پديده عمدتاً توسط زلزله ايجاد مي شود ودر اثرآن حجم بزرگي از خاک وسنگ در مناطق داراي شيب تند به سمت پائين حرکت مي کند البته بعضي از آنها ناشي از اشباع منطقه از آب مي باشد . اين پديده مي تواند خطرات زيادي مثل مدفون نمودن روستاها يا شهرها زير خروارها خاک وسنگ ايجاد نمايد .( زمين لغزه پورت رويال جامائيکا 1962 )در بعضي مناطق زمين لرزه منجر به فرونشستن زمين به عمق 60 متر هم شده است در ليسبون در 1755اسکله اي با جمعيت زياد فرو نشست . سنگريزش هم گاهي وقتها ناشي از زلزله است.
آبگونگي يا روانگرايي:
اگر در عمق کمتر از 8 متري سطح زمين خاک از ماسه هاي يکدست سستي که ازآب اشباع است تشکيل شده باشد ، ممکن است در اثر زلزله شديد رفتار اين خاک مانند رفتار يک سيال باشد. يعني خاک بصورت فوران وجوشش گل وماسه در سطح زمين پديدار مي گردد ، درنتيجه اگر ساختماني بر روي اين زمين واقع باشد ، فرو مي ريزد.
رويداد زلزله در شهرهاي بزرگ مثل تهران مي تواند يک تراژدي غم انگيز ايجادنمايد که خاطره اين تراژدي براي سالها دراذهان باقي بماند .زيرا زلزله مي تواند تاسيسات حياتي مهم مانند بيمارستانها مراکز آتشفشاني ،امداد وغيره را بخطر اندازدويامنجر به به قطع برق ،آب، تلفن، گاز وياويراني ساختمانها ،راهها ، خيابانها وبسته شدن آنها شود.که خود اين عوامل مي تواند خسارات اقتصادي ،اجتماعي ،رواني مهلکي ايجادنمايد.
چند عامل وجود دارد که شهرها رادرمقابل زلزله آسيب پذير مي نمايد.نوع ساختمانها ومصالح وفرم واسکلت بندي بکاررفته درآنها ،نوع جنس وساختمان زمين زير شهر ،تراکم جمعيت شهر . درعوض وجود عواملي مي تواندخطرات وخسارات ناشي ازرلزله را کاهش دهد مثل پارکها ، فضاهاي باز، وجود مراکز امدادي مناسب ، بيمارستانها ، آتش نشانيها ، شبکه هاي حمل وارتباطي مناسب ، همکاري مناسب بين مردم وآموزشهاي لازم قبل از زلزله . استفاده مناسب از مراکز امدادي ،آموزشي ، تفريحي براي اسکان زلزله زدگان.

شناخت زلزله تعريف زلزله مردم عامي درکلامي ساده زلزله راحرکت ناگهاني زمين ناشي ازخشم نيروهاي ماوراء الطبيعه وخدايان مي دانند که بر بندگان عاصي وعصيانگر ...

زمين لرزه يکي از وحشتناک ترين پديده هاي طبيعت محسوب مي شود. اغلب زميني را که روي آن ايستاده ايم، به صورت تخته سنگ هاي صلب و محکمي تصور مي کنيم که از ا ...

نگاه اجمالي: در هنگام وقوع زلزله بارها با کلمه مقياس ريشتر مواجه مي‌شويم. شايد کلمه مقياس مرکالي هم به گوشتان رسيده باشد. هر چند که کمتر مورد استفاده ...

زمين لرزه يكي از وحشتناك ترين پديده هاي طبيعت محسوب مي شود. اغلب زميني را كه روي آن ايستاده ايم، به صورت تخته سنگ هاي صلب و محكمي تصور مي كنيم كه از ا ...

منطقه ايران را چه در محدوده کمربند کوهزايي رشته کوه البرز و چه در محدوده زاگرس بررسي کنيم، طيف وسيعي را از نظر گستردگي در آمار لرزه ها مشاهده خواهيم ک ...

معمولاً وقتي از شدت درجه ريشتر (Richter) صحبت مي شود، تمام اطلاعات مربوط به شدت يک زلزله ارائه مي شود. زلزله اي که در تابستان سال ۱۹۹۸ قسمتي از افغانس ...

زمين لرزه يکي از وحشتناک ترين پديده هاي طبيعت محسوب مي شود. اغلب زميني را که روي آن ايستاده ايم، به صورت تخته سنگ هاي صلب و محکمي تصور مي کنيم که از ا ...

▪ مخاطرات دريايي، درياي خزر چيست؟ در پژوهش هاي خود مخاطرات درياي خزر را جمع بندي کرديم و متوجه شديم يکي از مهم ترين مخاطرات، «جريان شکافنده» دريا است. ...

دانلود نسخه PDF - زلزله