up
Search      menu
آموزش,روانشناسی :: مقاله رفتار مطلوب در کودک PDF
QR code - رفتار مطلوب در کودک

رفتار مطلوب در کودک

راهکارهاي افزايش رفتار مطلوب در کودک

معمولا خانواده ها در برخورد با فرزندانشان با مشکلات متعددي مواجه هستند. مشکلاتي از قبيل: پرخاشگري، بي نظمي، بدغذايي، بدخوابي و ... .
رفتار درماني از تکنيک هايي است که براي مواجه با اين مشکلات و فائق آمدن بر آنها کاربرد بالايي دارد.
اين تکنيک ها به دليل سهولت به کارگيري و اثرمندي بالا، موجب مي شوند تا والدين به طريقه مناسب و صحيح بتوانند مشکلات رفتاري فرزندانشان را برطرف کرده و رفتارهاي نامطلوب آنها را به سمت رفتارهاي مطلوب سوق دهند.
با استفاده از روشهاي تغيير رفتار و رفتاردرماني، والدين مي توانند مجموعه اي از فنون يادگيري را که هدف آن اصلاح رفتار، افزايش رفتار مطلوب، کاهش رفتار مطلوب و حذف رفتار نامطلوب است را در مورد فرزندان خود به کار بندند، لذا بهتر است که ابتدا نوع رفتار و رفتار هدف مشخص شده و سپس راه حل مناسبي براي تغيير رفتار تعيين گردد.
● افزايش رفتار صحيح و مطلوب
در برخي موارد ديده شده است که کودک رفتاري را آموخته است اما به حد کافي آن رفتار را تکرار نمي کند. براي مثال کودکي را در نظر بگيريد که مشق نوشتن، غذا خوردن و سلام کردن را آموخته است اما به ميزان کافي و مطلوب اين رفتارها را انجام نمي دهد.
در اين موارد مي توان به يکي از روشهاي ذيل عمل کرد:
الف) تقويت مثبت:
در تقويت مثبت زماني که رفتار مطلوب را در کودک مشاهده کرديم، محرکي را که براي کودک مطلوب است ارائه مي کنيم. براي مثال از تشويق، جايزه دادن، لبخند زدن، توجه کردن، در آغوش گرفتن و ... استفاده مي نماييم.
تقويت مثبت يکي از بهترين روشها براي افزايش رفتار مطلوب است، اما چيزي که در اينجا اهميت دارد نوع تقويتي است که به کودک ارائه مي شود. ممکن است برخي از محرک ها براي کودکي تقويت کننده باشند حال آنکه براي کودکي ديگر تقويت کننده نباشند. براي مثال ممکن است که انواع خوراکي ها براي کودکي خوشايند بوده، در صورتي که کودکي ديگر هيچ گونه تمايلي به خوراکي نداشته باشد. بنابراين بايد توجه داشته باشيم محرکهاي خوشايند کودکمان را شناسايي کرده و در موارد مناسب به کار بنديم.
مورد ديگري که بايد در نظر گرفت، تعداد و زمان ارائه تقويت کننده است. تقويت مداوم و زيادي از حد براي هر نوع فعاليتي که کودک انجام مي دهد باعث مي شود که کودک رشوه گير و پرتوقع بارآمده و علاوه بر آن خودجوشي و خودانگيختگي اش از بين برود.
بنابراين بهتر است که براي ارائه تقويت مثبت به ترتيب ذيل عمل نماييم:
رفتاري که قصد افزايش آن را داريم شناسايي کنيم.
در ابتداي اجراي برنامه تغيير رفتار، در مقابل هر رفتار مطلوب، کودک را تقويت نماييم.
زماني که رفتار مطلوب افزايش پيدا کرد، به مرور تعداد تقويت ها را کاهش دهيم.
در نهايت بعد از مدتي که رفتار به طور کامل و مداوم انجام شد، تقويت را حذف کنيم.
▪ مثال: کودکي را در نظر بگيريد که فقط در برخي موارد سلام مي کند. هدف ما اين است که کودک رفتار سلام کردن را افزايش دهد. لذا در ابتداي امر، در هر زماني که سلام کرد او را تقويت مي کنيم.حال ممکن است که اين تقويت بصورت بوسيدن، تحسين کردن، لبخند زدن و ... باشد. بعد از مدتي تنها در بعضي موارد او را تقويت کرده و در نهايت تقويت را حذف مي کنيم تا رفتار بصورت دروني و خودانگيخته انجام شود.
موارد ديگري که بايد در مورد تقويت مثبت در نظر داشته باشيم به شرح ذيل هستند:
هميشه از يک نوع تقويت کننده خاص استفاده نکنيم چرا که اثربخشي آن به مرور زمان از بين خواهد رفت.
تنها در صورتي رفتار را تقويت نماييم که پيشرفتي در رفتار مشاهده کنيم. در غير اين صورت رفتار نامطلوب کودک نيز تقويت خواهد شد.
تقويت بايد بلافاصله بعد از ارائه رفتار مطلوب صورت گيرد چرا که اگر تاخيري در ارائه تقويت انجام شود تاثير اندکي در افزايش رفتار مناسب خواهد داشت. اين حالت در مورد کودکان خردسال اهميت بيشتري دارد.
ب) تقويت منفي:
در اين روش، در صورت ارائه رفتار مطلوب از جانب کودک، محرکي که براي او نامطلوب و آزار دهنده است را حذف مي کنيم.
▪ مثال: کودکي را در نظر بگيريد که براي جلب توجه و اينکه او را در آغوش بگيرند، جيغ و داد راه انداخته و گريه مي کند. در صورتي که والدين کودک در اين زمان به خواسته او توجه کنند اين رفتار کودک تقويت خواهد شد و در موارد مشابه تکرار خواهد گرديد.
حال اگر در اين زمان به کودک بي توجهي کنند، رفتار کودک به مرور از بين خواهد رفت چرا که متوجه مي شود اين روش برايش کارساز نبوده است.
در اين صورت اگر والدين در زماني که کودک رفتار مطلوبي از خود نشان داد، او را در آغوش بگيرند و به او توجه کنند (عدم توجه را حذف کنند)، رفتار مطلوب جايگزين رفتار نامطلوب خواهد شد.
● روش هاي ايجاد رفتار مطلوب
روش هاي ايجاد رفتار مطلوب زماني به کار مي رود که کودک رفتاري را نياموخته باشد و ما در صدد باشيم تا اين رفتار را به او بياموزيم. مانند: آموزش توالت، غذا خوردن و ... که براي اين کار مي توانيم از روش هاي ذيل استفاده نماييم.
الف) قرار دادن الگو يا سرمشق اجتماعي:
والدين بهترين الگو و سرمشق براي کودکانشان هستند، چرا که کودکان در بسياري از موارد از والدين خود تقليد مي کنند. چنانچه کودکي شاهد دروغ گفتن پدر خود باشد چه بسا در موارد مشابه دست به دروغ گفتن بزند.بنابراين همان مقدار که مشاهده رفتار مطلوب در رفتار کودک موثر خواهد بود، مشاهده رفتار نامطلوب نيز در رفتار او اثر خواهد داشت. بنابراين يکي از بهترين روش ها براي ايجاد رفتار مناسب (آموزش رفتار مناسب) همراه شدن والدين با کودک است که در اين صورت مي توان براي تحکيم اين رفتار آموخته شده از تقويت کننده ها استفاده کرد.
▪ مثال: در صورتي که والدين بخواهند رفتار مسواک زدن را به کودک خود بياموزند مي توانند در ابتدا براي انجام اين عمل با کودک خود همراه شوند و بعد از اينکه کودک اين عمل را آموخت، جهت تحکيم آن از روش هاي تقويت که شرح آن آمد استفاده نمايند.
مورد ديگري که بايد در نظر داشته باشيم اين است که براي الگو قرار دادن، داستان ها و افسانه ها نيز تاثير به سزايي در رفتار کودک خواهند داشت. با شنيدن داستان ها کودکان با شخصيت اصلي داستان همانند سازي کرده و رفتارهاي او را مي آموزند.
علاوه بر داستانها، فيلم ها و کارتونهايي که کودکان مشاهده مي کنند و همچنين بازيهاي کامپيوتري که انجام مي دهند نيز بر عملکرد و رفتار آنها بي اندازه موثر است. لذا انتخاب داستانها، کارتونها، فيلمها و بازيهاي کامپيوتري مناسب براي کودک از اهميت به سزايي برخوردار است.
ب) شکل دهي گام به گام رفتار:
در اين روش، رفتار هدف به بخشهاي کوچک تري تقسيم شده و هر بخش براي تثبيت شدن تقويت مي گردد. در اينجا والدين براي تقويت کردن نبايد منتظر بمانند که رفتار بطور کامل نمايان شود. حتي در برخي موارد مي بايست رفتاري را که کاملا درست نيست تقويت کرد. اين روش براي استفاده مناسب از توالت بسيار موثر است.
▪ مثال: براي آموزش استفاده از توالت در ابتدا به محض اينکه کودک اعلام کرد که آماده رفتن به توالت است حتي اگر پوشک خود را کثيف کرده بود، تقويت مي شود. بعد از اينکه اين رفتار به طور کامل شکل گرفت و کودک در هر نوبت اعلام کرد که آماده رفتن به توالت است، تقويت را کاهش داده و در نهايت حذف مي کنيم و تنها در صورتي که کودک زمان توالت رفتن خود را اعلام کرد و پوشک خود را کثيف نکرده بود، او را تقويت مي نماييم. اين مراحل را تا جايي ادامه مي دهيم که رفتار به طور کامل شکل بگيرد. البته بايد توجه داشته باشيدکه در پايان، زماني که کودک کاملا آموزش ديد، تقويت به مرور و به طور کامل حذف گردد تا رفتار بصورت خودانگيخته صورت گيرد.
ج) نشان دادن علامتي براي رفتار مطلوب:
نشان دادن علامت براي انجام رفتار مطلوب يکي از روش هايي است که کارايي بسيار بالايي دارد. به وسيله اين روش جهت يادآوري به کودک قبل از اينکه رفتاري را انجام دهد، علامتي را نشان مي دهيم. بدين ترتيب ديگر از گفتار براي تاکيد به کودک جهت انجام رفتار مورد نظر استفاده نمي کنيم. مزيت اين روش بر گفتار اين است که اگر از گفتار استفاده کنيم حالتي مانند غر زدن پيش خواهد آمد و در مواردي کودک آزرده خواهد شد، درصورتي که استفاده از علايم از آنجايي که حالتي مانند بازي دارد، کودک را مشتاق به انجام رفتار مورد نظر مي نمايد.
▪ مثال: کودکي را در نظر بگيريد که قبل از غذا خوردن دستهاي خود را نمي شويد. قبلا به او آموخته ايم که قبل از خوردن غذا بايد دستهاي خود را بشويد، اما گاها کودک اين رفتار را فراموش مي کند. در اين هنگام هر روز در کنار ظرف غذاي او برچسبي به نشانه شستن دست مي چسبانيم تا کودک به محض ديدن آن به ياد شستن دستهايش بيافتد.
● کاهش و حذف رفتار نامطلوب در کودکان
در برخي موارد کودکان داراي رفتارهاي نامطلوبي مانند: نخوردن غذا، صحبت کردن در ميان صحبت ديگران، بي نظمي و ... هستند که بهتر است براي از بين بردن اين نوع رفتارها با توجه به شرايط يکي از روشهاي ذيل را انتخاب کنيم.
الف) روش آستانه:
در اين روش محرک ناخوشايند که موجب رفتار نامطلوب مي گردد تا حدي به کودک ارائه مي گردد که رفتار نامطلوب ظاهر نشود.
▪ مثال: کودکي را تصور کنيد که دارو يا غذاي مخصوصي (محرک ناخوشايند) را نمي خورد و اگر از او بخواهيم که اين کار را انجام دهد شروع به گريه و زاري (رفتار نامطلوب) مي کند. در اين زمان بايد ارائه دارو يا غذا به کودک را از کمترين حد شروع کرده و سپس به مرور زمان ميزان آن را افزايش دهيم، به نحوي که کودک آزرده نگردد.
ب) روش محروم کردن:
در اين روش محرکي را که براي کودک خوشايند است در زمان انجام عملي نامطلوب حذف مي کنيم.
بسياري از والدين با اين روش آشنا هستند و در بسياري موارد از آن استفاده مي نمايند چرا که نتيجه خوبي به دست آورده اند.
▪ مثال: کودکي بر خلاف وظيفه اي که در انجام تکاليفش دارد، اين کار را انجام نمي دهد. اگر والدين او بعداز ظهر که کودک بايد برنامه مورد علاقه اش را در تلويزيون ببيند به او اجازه اين کار را ندهند، از روش محروم کردن استفاده نموده اند.
توجه: اگر از روش محروم کردن استفاده کرديد (اجازه ديدن تلويزيون را نداديد)، تا زماني که کودک رفتار مطلوب را انجام نداد به او اجازه اين کار را ندهيد چرا که کودک ياد مي گيرد که اگر الان تلويزيون تماشا نکرد تا ساعاتي ديگر والدين او اين موضوع را فراموش کرده و او مي تواند مجددا به محرک خوشايند دست يابد. بنابراين روش محروم کردن اثر خود را از دست خواهد داد.
ج) تنبيه:
تنبيه از نامطلوب ترين روشهايي است که براي تغيير رفتار استفاده مي شود. تنبيه زماني اتفاق مي افتد که کودک رفتار نامطلوبي انجام داده و در مقابل، محرک ناخوشايندي از سوي والدين دريافت مي دارد.
بايد توجه داشته باشيد که تنبيه عوارض جانبي زيادي دارد، لذا تا حد امکان از انجام دادن آن بايد خودداري کرد و به ازاء آن از روش محروم کردن استفاده نمود.
تنبيه تنها يک پاسخ دارد: ديگر اين کار را انجام نده . در حالي که پاسخي جايگزين براي آن را ندارد. يعني به کودک نمي آموزد که اگر اين کار را انجام ندادي چه کار ديگري بايد به جاي آن انجام دهي. به علاوه اينکه در تنبيه کودک حالت نفرت و انزجار پيدا مي کند و ممکن است از محيطي که در آن تنبيه شده است(مانند: مدرسه يا خانه) و فرد تنبيه کننده (مادر، معلم) فراري شود و در نهايت اينکه ممکن است تنبيه منجر به انجام رفتار پرخاشگرانه اي از سمت کودک گردد که از رفتار اوليه ناخوشايندتر است.
البته بايد در نظر داشت که هميشه تنبيه مضر نيست و مي تواند در برخي موارد مفيد نيز باشد، اما بايد در نظر داشت زماني که از تنبيه استفاده مي کنيم حتما رفتار مطلوب در مقابل رفتار نامطلوب را هم تشويق نماييم.
● روش هاي نگهداري رفتار
در نظر داشته باشيد که ممکن است کودکي رفتاري را آموخته باشد و آن را به طور صحيح انجام دهد. در اينجا لازم است که والدين برخوردي موثر با اين رفتار کودک داشته باشند تا مبادا زماني از بين برود.
براي مثال کودکي را در نظر بگيريد که اين رفتار را آموخته است که در ميان صحبت ديگران حرف نزند. حال اگر والدين به او توجهي نکنند و به او اجازه صحبت کردن ندهند بعد از مدتي کودک به رفتار اوليه خود يعني صحبت کردن در ميان صحبت ديگران دست خواهد زد.
لذا لازم است که والدين از انواع روش هاي تقويت براي حفظ و نگهداري رفتار کودک استفاده کنند.
در اينجا انواع روش هاي تقويت را با ذکر مثال برمي شماريم:
▪ تقويت نسبي ثابت: در اين نوع تقويت، کودک براي تعداد معيني از رفتارهاي مطلوبي که انجام مي دهد تقويت مي گردد.
مثال: والدين به کودک خود مي گويند که بعد از هر ۴ نمره خوبي که کسب کرد براي او يک جايزه مي خرند.
همانطور که گفته شد اين روش در ابتداي کار بسيار مفيد مي باشد اما اگر براي نگهداري رفتار از اين نوع تقويت استفاده کنيم کودک پرتوقع و رشوه گير مي شود و به علاوه آنکه اگر زماني به دلايلي بعد از ۴ نمره خوب جايزه دريافت نکرد، رفتار مطلوبش کاهش پيدا مي کند.
▪ تقويت نسبي متغير: در اين زمان تقويت نسبت به تعداد رفتارهاي مطلوب انجام مي گيرد اما مشخص نيست که ارائه تقويت بعد از چه تعداد رفتار مطلوب انجام مي شود.
مثال: کودکي را در نظر بگيريد که قرار است نمرات خوبي در درس رياضي کسب کند. والدين او ممکن است که يک بار بعد از گرفتن ۴ نمره خوب و يک بار بعد از گرفتن ۶ نمره خوب به او پاداش دهند. موضوعي که در اينجا مهم است اين است که تعداد رفتارهايي که بعد از آن کودک تشويق مي گردد براي او مشخص نمي گردد.
▪ تقويت فاصله اي ثابت: در اين نوع تقويت، کودک بعد از مدت زماني ثابت تقويت دريافت مي دارد.
مثال: کودکي را در نظر بگيريد که به او آموخته ايم هر روز قبل از رفتن به تخت خواب مسواک بزند. حال براي اينکه رفتار او را ثابت نگه داريم در پايان هر هفته برايش جايزه اي مي خريم. در اينجا فاصله زماني مشخص است و تغيير نمي کند.
اين روش نيز مانند روش اول اگر براي نگهداري رفتار استفاده شود کودک را پرتوقع مي کند..
▪ تقويت فاصله اي متغير: در اينجا کودک بعد از مدت زماني تقويت مي شود اما اينکه چه زماني اين تقويت صورت مي گيرد براي او مشخص نيست.
مثال: کودکي که بعد از بازي با اسباب بازيهايش آنها را جمع کرده و سرجايش مي گذارد، يک بار در آخر هفته و يک بار ديگر بعد از ۳ هفته تشويق مي شود. در اينجا نيز چيزي که حائز اهميت است اين است که زمان براي کودک معين نمي گردد.
بايد توجه داشته باشيم که تقويت هاي متغير براي نگهداري رفتار بهترين نوع تقويت کننده ها هستند چرا که رفتار خودانگيخته کودک را از بين نبرده و او را پرتوقع نمي کند
اين در حالي است که تقويت کننده هاي ثابت براي شکل دهي رفتار، بيشتر مورد استفاده قرار مي گيرند و تا آنجايي از آنها استفاده مي کنيم که رفتار به طور کامل شکل بگيرد و سپس براي نگهداري آن، همانطور که در بالا اشاره کرديم از تقويت کننده هاي متغير استفاده مي نماييم.

همه انسان ها اضطراب را در زندگى خود تجربه مي‌ کنند و طبيعى است که مردم هنگام مواجهه با موقعيت هاى تهديدکننده و تنش‌ زا مضطرب مي ‌شوند ، اما احساس اضطر ...

خواب يکي از ضروري ترين نيازهاي انسان است که اهميت آن خصوصا در دوران کودکي و رشد بسيار مهم است. زمان خواب مي تواند براي کودک اوقات شيريني باشد و از طرف ...

کودکان، به ويژه در بدو تولد، خيلي حساس و ظريف اند و مادر، فرشته مراقب آنهاست. براي مادران، به ويژه آنهايي که براي اولين بار است مادر شده اند، پرسش هاي ...

خواب در کودک روياها - يعني آنچه در خواب ديده مي شود – به عقيده دانشمندان غربي و اکثر روانکاوان، ادراکات جسماني هستند و از درون خود ما سرچشمه مي گيرند. ...

● چرا ماساژ مي دهيم؟ يادگيري و انجام ماساژ کودک، کار بسيار ساده اي است. چند وسيله کوچک لازم داردو هيچ هزينه اي در بر ندارد، مگر مقداري وقت. منافع دراز ...

● اصول كلي رفتار با اسب: رفتار خوش ، ارتباط و انضباط اصول ، خوش رفتاري ، ارتباط و انضباط ، به همان اندازه كه در رفتار انسان با ديگر انسانها داراي اهمي ...

بسياري از کودکان و حتي نوزادان، در معرض سردرد مي باشند. با استفاده از نکات زير مي توانيد اين درد را از بين ببريد. ● شناسايي علت سردردها به دلايل زيادي ...

آسم انسداد قابل برگشت راههاي هوايي بزرگ و کوچک است که ناشي از پاسخ شديد راههاي تنفسي به محرکهاي ايمونولوژيک و غيرايمونولوژيک مي باشد . به عبا ...

دانلود نسخه PDF - رفتار مطلوب در کودک