up
Search      menu
تاریخ و فرهنگ :: مقاله رفاه مسافران در ايران قديم PDF
QR code - رفاه مسافران در ايران قديم

رفاه مسافران در ايران قديم

از عهد باستان ايرانيان به موازات ساختن راه به امکانات و تاسيسات بين راهي نيز توجه داشتند، زيرا سفر در اين راه ها بدون داشتن امکانات بين راهي امکان نداشت. هر چه اين راه ها وسعت مي يافت، اين تاسيسات نيز گسترش پيدا مي کرد. با وسعت قلمرو ايران، خصوصاً در دوره هخامنشي بر اهميت راه و راهداري در جهت ارتباط نقاط مختلف گستره بزرگ ايران زمين افزوده شد و به موازات آن، ساختمان هايي نيز در اين جاده هاي طولاني جهت رفاه مسافران، تجار و جهانگردان و توسعه و پيشرفت ايران ايجاد شد. در اين مقاله ابتدا با اشکال مختلف اين بناها آشنا مي شويم و سپس به بررسي بناها و ساختمان هاي بين راهي در دوره هاي هخامنشي، سلوکيان، اشکانيان و ساسانيان و همچنين در بعد از اسلام اشاره خواهد شد و اما اکنون ابتدا با نام و اشکال مختلف اين ساختمان ها آشنا مي شويم:
«ساباط اين واژه که تقريباً به همه زبان هاي خاوري، باختري، آرامي، ايراني و فرنگي و تازي رفته در زبان هاي ايراني و از جمله فارسي ريشه کهن دارد. ساباط به کليه بناهايي که به منظور آسودن بنا شده، چه در شهر و چه در بيرون از آن اطلاق مي شده. در صورتي که رباط فقط به بناهايي که در کنار راه ها به ويژه بيرون از شهر و آبادي ساخته مي شود، اطلاق مي شود. رباط علاوه بر حوض و آب انبار داراي اتاق هاي متعددي است که گرداگرد حياطي را فرا گرفته و مسافران مي توانند يک يا چند شب در آن بياسايند. شکل ديگر ساختمان هاي بين راهي، کاروانسراها هستند. کاروانسراها را در قبل از اسلام «کاربات» مي گفته اند. کاروانسراها در واقع رباط هاي بزرگ و جامع هستند. کاروانسراها را چه در شهر يا در بيرون شهرها مي ساخته اند.»۱
«بناهاي ديگري که در فواصل راه ساخته مي شده اند، چاپارخانه بوده اند. چاپارخانه ها به محل هايي گفته مي شود که اسب ها و سواره هايي که داراي خبري بودند، در آنجا استراحت مي کردند يا اسب خود را با اسب تازه نفس ديگري تعويض مي کردند. در اين محل ها همواره اسب ها و ماموران (سواران) آماده و تازه نفس وجود داشتند تا اخبار و نامه هاي حکومتي در سريع ترين زمان ممکن و بدون تاخير به مقصد برسند که اکنون پس از آشنايي با اشکال مختلف اين ساختمان ها به موقعيت اين بناها در ادوار مختلف تاريخ ايران اشاره مي کنيم.
● ساختمان هاي بين راه در دوره هخامنشي
«گزنفون بنياد چاپارخانه را به کوروش بزرگ نسبت مي دهد.»۲ «در دوران هخامنشي همچنين ديواني به نام ديوان (برياد) تشکيل شد. اين ديوان به کارهاي راهسازي و نگهداري راه ها و رساندن نامه ها از شهري به شهر ديگر مي پرداخت.»۳
«در هر ايالتي ماليات را جمع آوري مي کردند و سرباز پياده و سواره را نگهداري مي کردند، و تشکيلات وسيعي براي انجام اين کار لازم بود. مرکز اين تشکيلات شهر شوش بود که تقريباً در قلب قلمرو هخامنشي قرار داشت. از شوش به تمام کشورهاي تابعه دستور صادر مي شد و از تمام نقاط اطلاعات به شوش مي رسيد و براي اينکه بتوانند با تمام ادارات و ممالک تابعه به سهولت رابطه داشته باشند و اطلاعات را زود دريافت کنند، پيک هاي سريعي ايجاد کرده بودند که مورد تحسين يوناني ها واقع شد و در تمام نقاط معيني در تمام جاده هاي بزرگ وسايل مخصوصي فراهم کرده بودند تا پيک يا چاپار بتواند بدون توقف به مقصد برسد. پيک ها از ميان اشخاص محترمي انتخاب مي شدند، چنان که در تاريخ آمده است داريوش سوم پيش از رسيدن به پادشاهي چندي چاپار مخصوص بود* در حقيقت هخامنشي ها مخترع پست و چاپار بودند. اين روش را ابتدا مصري ها از ايراني ها اقتباس کردند و سپس در تمام مغرب زمين در طول قرن هاي متمادي معمول شد.»۴ دولت هخامنشي علاوه بر اينکه اهميت زياد به راه ها مي داد، در دفعه اول چاپارخانه ها را تاسيس کرد. هرودوت مي گويد واحد مقياس راه ها «پرسنگ» بود و به مسافت هر چهار فرسنگ منزلي تهيه شده بود موسوم به ايستگاه. در اين منازل مهمانخانه هاي خوب بنا و داير شد در سرحد ايالات. نيز قلعه هايي ساخته اند که ساخلو دارد. در منازل مذکور، اسب هاي تندرو تدارک شده بود، به اين ترتيب که چابک سوارها، نوشته هاي دولتي را از مرکز به نزديک ترين چاپارخانه برده به چاپاري که آماده حرکت بود، مي رساند و او فوراً حرکت کرده به چاپارخانه دوم مي برد و باز تسليم چاپاري ديگر مي کند، به اين منوال شب و روز، چاپارها در حرکتند و اوامر مرکز را به ايالات مي رسانند. راجع به سرعت حرکت چاپارها هرودوت مي گويد نمي توان تصور کرد جنبنده اي از اين چاپارها سريع تر حرکت کند. هرودوت چاپارهاي دولتي را «آگ گاروي» مي نامد. گزنفون همان طور که گفته شد تاسيس چاپارخانه را به کوروش نسبت داده و مي گويد براي تعيين مسافت چاپارخانه ها از يکديگر امتحان کردند که اسب در روز چقدر مي تواند راه برود بي اينکه خسته شود و آن را ميزان قرار دادند. بعد او گويد: چنان که مي گويند درنا نمي تواند به سرعت چاپارها حرکت کند، اگر هم اين گفته اغراق باشد، نشان دهنده آن است که کسي نمي تواند به سرعت چاپار حرکت کند.»۵
در مسير جاده شاهي نيز که ۴۵۰ فرسنگ طول داشت ايستگاه ها و مهمانخانه هايي ساخته بودند. هرودوت در مورد اين مهمانخانه ها مي گويد: «در مهمانخانه هاي واقع در کوه ها ساخلو گذاشته بودند. اين مسافت را کاروان ها در ۱۱۱ روز مي پيمودند و مسافران تقريباً در ۹۰ روز. معلوم است که چاپارها چون شب و روز در حرکت بودند، خيلي زودتر اين راه را طي مي کردند. هرودوت از خوبي راه و اسباب آسايشي که در اين مهمانخانه ها براي مسافران مهيا بود، خيلي تمجيد کرده و نظم و ترتيب آن را ستوده. مهمانخانه را هرودوت نستات مُس ناميده که به زبان پارسي ايستگاه بايد گفت.»۶
گيرشمن در ارتباط با اين ايستگاه ها مي نويسد: «براي حفظ ارتباط بين مراکز مختلف شاهنشاهي و پايتخت هاي آنها، داريوش شبکه اي از منازل بين راه تشکيل داد که وسعت و اهميت آن چندان بود که مدت ها پايدار ماند. خط سير جاده شاهي که از شوش شروع مي شد، و به ساروس ختم مي شد، ۲۶۸۳ کيلومتر طول داشت و شامل ۱۱۱ ايستگاه يا منزل بود که هر يک با اسب هاي تازه نفس، يدکي براي پيک هاي شاهي مجهز بود.»۷
گيرشمن به نقل از مورخان به طي اين مسير توسط پيک هاي شاهي اشاره مي کند و مي نويسد: «به قول مورخان قديم، پيک هاي شاهي اين راه را در يک هفته مي پيمودند.»۸
● ساختمان هاي بين راه در دوره سلوکيان
در دوره سلوکيان به حفظ ساختمان هاي بين راه توجه نشد و شبکه اي از اقامتگاه در طول راه ها ساخته شد. موسسات اخير به منظور دفاع کشور ضد بدويان بود چنان که در بلخ ساخته شد. تعداد زيادي از اين ساختمان ها در طول جاده بزرگ نظامي که شريان اصلي کشور را از سلوکيه در ساحل دجله به بلخ متصل مي ساخت و جاده هزارساله اي که از کرمانشاه و همدان مي گذشت، بنا شد.۹ به طور کلي در دوره سلوکيان ايستگاه هاي نظامي بين راهي و همچنين ساختمان هاي بين راهي جهت استراحت مسافران ساخته شد.
● ساختمان هاي بين راه در دوره پارتيان
در دوره پارتيان وسايل حمل و نقل بهتر شد و به راه ها توجه بيشتري شد و نگهداري راه بسيار مورد توجه قرار گرفت. منزلگاه ها و کاروانسراهاي اين دوره از شهرت بسيار برخوردار بودند، به طوري که اين راه ها يعني راه ابريشم داراي تجهيزات بين راهي فراوان بود. «ايزيدور خاراکي» در کتاب چاپارخانه هاي پارتي که در حدود يک پيش از ميلاد يا ۷۰ ميلادي نوشته به منزلگاه ها و کاروانسراهايي که بر سر اين راه بود اشاره مي کند.۱۰ توسعه تجارت با روم و چين موجب آن شد که در اين دوره به امکانات بين راهي توجه شود زيرا راه هاي ايران و خصوصاً جاده ابريشم که قسمت اعظم آن از ايران مي گذشت، اهميت زيادي پيدا کرد و به همين جهت «در سرحدات، گمرک خانه هايي را ايجاد کرده بودند که امتعه ورودي و صادراتي به آنجا وارد مي شد و در کتابچه هايي که مخصوص اين کار بود ثبت مي شد. در شهرهاي بزرگ مواظب اشخاص خارجي بودند و اسم آنها را ثبت مي کردند و دروازه بان ها در اين باب راپورت مي دادند.»۱۱ «وسايل حمل و نقل در دوره پارتي بهتر شد و هيچ گاه جاده ها مانند اين دوره خوب نگهداري نمي شد زيرا پادشاهان پارتي به انتظام و مراقبت راه ها دقت بسيار مبذول مي داشتند و از مال التجاره ها ماليات مي گرفتند و ماليات يکي از مهم ترين منابع عايدات دولت بود. خط سيرهايي که از بيابان ها مي گذشت با چاه هاي آب و کاروانسراها مجهز بود. در شهرهاي کاروان رو، محل هايي برپا شده بود که در آنها تجار گرد مي آمدند. حتي وجود پليس سواره بيابان با اسنادي که به دست آمده در اين دوره اثبات شده است. پارتيان، منازل کاروان ها و ايستگاه هاي داراي اسبان يدکي را نيز که براي نقل و انتقال سريع به کار مي رفت مراقبت مي کردند.»۱۲
● ساختمان هاي بين راه در دوره ساسانيان
در دوره ساسانيان تجارت و توسعه داد و ستد مورد توجه بسيار واقع شد به طوري که هرگز در ادوار سابق تجارت مانند اين دوره تحت نظارت جدي قرار نگرفته بود و اين يعني پيشرفت تجارت موجب آن شد که دولت به منظور تسهيل تجارت و حرکت کاروان ها نسبت به توسعه راه ها و نگهداري آنها و ساختن امکانات بين راهي جهت تسريع در آمد و شد تجار و مسافران و راحتي و آرامش مسافران اقدامات اساسي به عمل آورد و توسعه تجارت «دولت را مجبور کرد به علت افزايش حمل و نقل در جاده ها ايستگاه ها، کاروانسراها و آب انبار بسازد و ماموران مخصوص براي اين خدمت معين شده بودند و ايستگاه هاي سرحدي و بنادر را مراقبت و نظارت مي کردند.»۱۳ به طور کلي کاروانسراها، چاپارخانه ها، ميل ها، پل ها و ايستگاه هاي بين راهي و گمرک خانه ها در دوره ساساني به تکامل رسيد، به طوري که هم اکنون آثاري از اين بناها در مسير جاده ها ديده مي شود. «آثاري از ساختمان هاي بين راهي و کاروانسراهايي که در پيش از اسلام به آن «کاربات» يعني خانه کاروان مي گفتند اکنون هم در کنار شاهرا ه هاي کهن خودنمايي مي کند. اين کاروانسراها (کاربات ها) (خانه کاروان) مانند کاروانسرا و رباط داراي اتاق و حوض يا پاياب و گاهي فقط دو يا سه اتاق بوده اند.»۱۴ «همچنين در بيرون شهرهاي آباد و بزرگ در پيش از اسلام و همچنين در آغاز اسلام مهمانخانه ها يا دسکره هايي وجود داشته که پادشاهان به منظور گذراندن اوقات فراغت و شکار خود مي ساختند.
چند دستگاه از اين کوشک ها تاکنون برجا مانده ولي مورد استفاده آن تغيير کرده مثل دسکره جبليه کرمان (گنبد گبران) و هارونيه طوس (که مي گويند مزار امام محمد غزالي است) و همچنين خواجه ربيع مشهد و زنگيان يزد که بعدها تبديل به آرامگاه و مصلي شده يا به علت خشک شدن باغ و پرديس که معمولاً در پيرامون آنها بوده متروک مانده و رو به ويراني رفته است.۱۵ يکي از رباط ها و به طور کلي ساختمان هاي دوران ساسانيان که داراي معماري به سبک پارتي است و در هر دوره تا دوره صفويه بخش هايي به آن اضافه شده است «ديرگچين» است. اين رباط در کنار جاده قديم ري به اصفهان و نزديک حسن آباد بين تهران و قم در دل دشت افتاده است. از رباط هاي باستاني ديگر مي توان از رباط خرقان ساوه نام برد که يکي از آثار نفيس معماري است که هنوز چون کوه پابرجاست.»۱۶ از رباط هاي ديگر دوره ساساني که هنوز پابرجاست رباط يا کاروانسراي ياغميش نزديک عقداست که در دل دشت افتاده و آثار چشمگيري از معماري روزگار ساساني دارد. در کنار کوير به ويژه نزديک عقدا، نائين، اردستان، زواره، ساوه، کاشان و آبادي هاي حاشيه کوير کرمان، رباط ها و سابات هاي بسيار کهن پيش از اسلام باقي مانده که در صورت اندک توجهي مي توانند سرچشمه درآمدهاي چشمگير جهانگردي باشند. ۱۷ نمونه ديگري از کاروانسراهاي دوره ساساني «که به رغم گذشت بيش از ۱۴ قرن هنوز از استحکام خوبي برخوردار است در ۱۸ کيلومتري سرپل ذهاب در روستاي پاطاق است که معرف پيشرفت معماري در دوره ساساني است.» ۱۸ همچنين در پايين بيستون آثاري از رباط ها و کوشک هاي دوران ساساني يا قبل از اين دوره باقي مانده است. از ديگر کاروانسراهاي دوره ساساني که به کاروانسراهاي انوشيرواني موسوم است مي توان از کاروانسرايي نام برد که در مسير جاده سمنان به دامغان در مسير باستاني سراسري غرب به شرق (جاده ابريشم) قرار گرفته است و نگارنده در سال ۶۳ آن را بازديد کردم. يکي ديگر از رباط هايي که به نظر مي رسد از کاروانسراهاي دوره ساساني باشد رباط قدمگاه نيشابور است. اين کاروانسرا که در حدود سال ۲۰۰ قمري هنگام حرکت حضرت امام رضا به طوس محل اجتماع مردم در استقبال آن حضرت بوده است مسلماً از ساختمان هايي بوده که تاريخ آن قطعاً قبل از ۲۰۰ قمري و شايد مربوط به دوران ساسانيان باشد.۱۹
● ساختمان هاي بين راه در بعد از اسلام
در دوره اسلامي نيز با آغاز حکومت سلسله هاي ايراني (طاهريان) تا زمان حکومت غزنويان راه ها تا حدي مرمت شد. عبور و مرور مسافران و کاروان هاي تجارتي مسلماً ايجاب مي کرده که ساختمان هاي بين راهي و کاروانسراها در اين دوره مرمت و تجهيز شوند. از قديمي ترين رباط ها و کاروانسراها که در دوره اسلامي مرمت و تعمير شده و مورد استفاده واقع شده، مي توان از کاروانسراي قدمگاه نيشابور که در بخش کاروانسراهاي دوره ساساني به آن اشاره شد نام برد. اين کاروانسرا مسلماً به شکلي که بعد از تجمع مردم هنگام استقبال از حضرت رضا عليه السلام درآمد، نبوده است. خصوصاً اينکه اين بنا بعدها در دوره صفوي نيز مرمت و تکميل شد و گسترش يافت و ايوان ها و ساختمان هاي ديگري به آن افزوده شد در حالي که در ابتداي تاسيس شايد ميل راهنمايي بوده و در کنار خود رباطي داشته. «در قرن چهارم کثرت رباط هايي که به همت «ابوالحسن ماه» برپا شده بود موجب آن شد که نام ماهي براي بيشتر رباط ها به کار برده شود، البته در حال حاضر فقط يک رباط از آن رباط ها به نام رباط ماهي در خراسان باقي مانده است.»۲۰ دانشمندان و مسافراني چون ناصرخسرو قبادياني مروزي (۴۸۱ ۳۹۴) در قرن پنجم قمري نيز به منزلگاه هاي بين راه ها اشاراتي دارند. در دوره سلجوقيان با توجه به وسعت قلمرو اين دولت به راه ها و استراحتگاه هاي بين راهي توجه شد که در حال حاضر نيز آثاري از رباط هاي اين دوره باقي مانده است.
در بين اين بناها که نسبتاً سالم باقي مانده و متعلق به قرن ششم قمري است، مي توان از رباط شرف نام برد که در زمان سلطان سنجر (۵۵۲ ۴۷۹) و به دستور مادر اين پادشاه ساخته شده است و از شاهکارهاي معماري ايران است. «کاروانسرا يا رباط شرف که در ۱۳۶ کيلومتري شرق مشهد به سمت سرخس و شش کيلومتري مشرق روستاي شورلق است، يکي از مهم ترين منزلگاه هاي جاده ابريشم سده هاي پنجم و ششم قمري محسوب مي شده، زيرا در کنار يکي از مسيرهاي اصلي جاده ابريشم قرار داشته است. در سردر ورودي بنا نوشته اند: «رباط شرف از کاروانسراهاي شاهي يا کاخ رباط هاي جاده ابريشم است و در متون تاريخ منزل رباط شرف را آبگيره و آبگينه ناميده اند.» مشخصه رباط شرف در کاربرد آجر و گچبري تزيينات معماري و کتيبه هاست و صاحب نظران اين بنا را شايسته موزه آجرکاري ايران دانسته اند.» ... «آندره گدار در کتاب «آثار ايران» در مورد نام شرف و باني آن نوشته است: من فقط يک نفر را مي شناسم که در عصر سلجوقي توانسته است چنين بناي عظيمي بسازد او شرف الدين ابوطاهر ابن سعدالدين بن علي قمي است.
او در سال ۴۸۱ ق از قم به خراسان رفت و مدت ۴۰ سال حاکم مرو بود. وي سپس در سال ۵۱۵ وزير سلطان سنجر شد، از اين رو مي توان گفت دوره وزارت او با زمان ساخت رباط شرف مطابقت دارد... به گفته آندره گدار، اين بنا که در سال ۵۰۸ ق ساخته شده در سال ۵۴۸ مورد حمله غزها قرار گرفته و در سال بعد يعني سال ۵۴۹ آن را بازسازي کرده اند. بنابراين تعمير اين رباط در دوره پادشاهي سلطان سنجر (۵۵۲ ۵۱۱) بوده و ساخت آن قبل از به سلطنت رسيدن او بوده است.»۲۱ اين کاروانسرا در مسير جاده نيشابور به مرو قرار دارد. رباط ديگري که مربوط به قرن ششم است «رباط سپنج است که به آن رباط (قلعه خدابنده هم مي گويند عده اي معتقدند اين رباط مربوط به دوره سلطان محمد خدابنده الجايتو، (قرن هشتم قمري) است اما معماري و آرايش اين رباط بيشتر به قرن ششم شبيه است.»۲۲
گرچه در دوران ايلخانيان مغول نيز کاروانسراها و ساختمان هاي بسيار ساخته شد ولي اوج ساختن کاروانسراها مربوط به دوره صفويه و خصوصاً شاه عباس بزرگ است. «درباره کاروانسراهاي دوره شاه عباس اول معروف است که وزير او براي اينکه شمار آنها مشخص باشد و شماره درست مانند ده، صد، هزار آسان بر زبان مي آيد، دستور مي دهد يکي کمتر از هزار يعني ۹۹۹ رباط بسازند تا در شمارش آنها اندکي درنگ شود و آيندگان ارج اين کار بزرگ را بدانند.»۲۳ اين کاروانسراها در سرتاسر راه هاي غربي به شرقي و شمالي به جنوبي و در مسير راه هاي باستاني که هنوز هم رفت و آمد در آنها در جريان است، و راه هاي طولاني و متعدد که در زمان شاه عباس در سواحل خليج فارس و درياي مازندران و استان هاي شمالي مثل خراسان و آذربايجان وجود داشت، ساخته شد تا مسافران علاوه بر امنيت از راحتي و آسايش نيز برخوردار باشند و به اين ترتيب با ايجاد کاروانسراها و آب انبارها کاروان هاي تجارتي و مسافران در نهايت آسايش به سفر خود ادامه مي دادند. در اين دوره رباط هاي باستاني نيز تعمير شدند و مورد استفاده قرار گرفتند.
در اين دوره کاروانسراهاي بسيار باشکوهي ساخته شد. توجه به زيبايي بنا از يک طرف و ارائه خدماتي نظير حمام، آشپزخانه، مسجد و بازار براي مبادله و خريد و فروش کالا از طرف ديگر سبب شده است اکثر جهانگرداني که از اين کاروانسراها ديدن کرده اند به تحسين آنها بپردازند و برتري آنها را نسبت به انواع مشابه در ساير کشورها ذکر کنند. از کاروانسراهاي دوره شاه عباس مي توان از «کاروانسراي شاه عباسي قصر شيرين که تقريباً به کلي تخريب شده بود و مجدداً بازسازي شده نام برد.»... «همچنين رباط بيستون نيز معروف به کاروانسراي شاه عباس در ۳۰ کيلومتري شمال شرقي کرمانشاه در روستاي «بيستون کهنه» تقريباً روبه روي صفحه فرهادتراش يکي ديگر از کاروانسراهاي دوره صفويه است... اين کاروانسرا به دستور شاه عباس اول صفوي ساخته شد و با توجه به کتيبه اي که از شاه سليمان صفوي (۱۱۰۵ ۱۰۷۷) در اين بنا باقي مانده است، به نظر مي رسد اين کاروانسرا در زمان پادشاهي شاه سليمان و صدارت شيخ علي خان زنگنه خاتمه يافته است. شيخ علي خان در سال ۱۰۹۳ قمري که صدراعظم شاه سليمان صفوي بود، زمين هايي را که از نهر «قراولي چمبتان مشروب مي شد وقف امور مختلف از جمله تعمير کاروانسراي بيستون کرد»...
کاروانسراي ديگر کاروانسراي ماهيدشت است که اين ساختمان نيز در زمان شاه عباس اول ساخته شده است.»۲۴ «بر سر راه اصفهان به شيراز يکي از زيباترين کاروانسراهاي ايران به نام ماهيار افتاده که جا دارد هر چه زودتر مورد بهره برداري واقع شود.»۲۵ يکي ديگر از مهم ترين رباط هاي شاه عباس کاروانسراي کرمانشاهان ميان يزد و کرمان است که با اينکه رباط هاي شاه عباس هر يک در جاي خود بسيار زيباست ولي رباط کرمانشاهان جاي ويژه اي دارد و «در ميان خوبرويان به خودبرويي مثل است».۲۶ «از ديگر کاروانسراهاي بزرگ و زيباي دوره صفوي مهمانخانه بزرگ شاه عباس در کاشان و کاروانسراي مادرشاه (جاي مهمانسراي شاه عباس) اصفهان و کاروانسراي وزير در قزوين است که تا صد سال پيش داير بوده و فلاندن و کست، معمار و نقاش فرانسوي، از آنها سخن رانده اند.»۲۷ از ديگر کاروانسراهاي بزرگ دوره صفويه، کاروانسراي بزرگ عباس آباد بر سر راه شاهرود به سبزوار است. اين کاروانسراي دو طبقه، داراي سه نوع اتاق جهت اقامت مهمانان بوده است و در اتاق هاي طبقه دوم آن بخاري هاي ديواري نيز تعبيه شده است. در اين کاروانسرا محل نگهداري حيوانات و آب انبار نيز ساخته شده. ديگر از کاروانسراهاي دوره صفويه کاروانسراي لاسجرد بر سر راه گرمسار به سمنان و در نزديکي سمنان است که هر دو کاروانسرا را نگارنده در سال ۶۳ بازديد کردم.
● کاروانسراهاي دوره قاجاريه
در دوره قاجاريه خصوصاً در دوره پادشاهي ناصرالدين شاه قاجار همان طور به راه ها توجه شد و اين امر موجب ساختن کاروانسراها در مسير راه ها شد. که از آن جمله مي توان به کاروانسراي ده بيد دوره قاجاريه و کاروانسراي حوض سلطان مربوط به اين دوره نام برد. «در دوره ناصرالدين شاه با توجه به گفته محمدحسن خان اعتمادالسلطنه در کتاب مآثرالاثار، حدود ۵۰۰ کاروانسرا و مهمانسراي بزرگ ساخته شد.» ۲۸ کتيبه هايي نيز از ناصرالدين شاه قاجار در کاروانسراهاي دوره صفويه مي توان ديد که از آن جمله کتيبه مربوط به تعمير کاروانسراي بزرگ و دوطبقه عباس آباد در سر راه شاهرود به سبزوار است که جزء کاروانسراهاي دوره صفوي به آن اشاره شد. يکي ديگر از کاروانسراهايي که در دوره ناصرالدين شاه مورد تعمير واقع شده کاروانسراي بيستون است که شرح آن قبلاً رفت. «اين کاروانسرا در سال دوازدهم پادشاهي ناصرالدين شاه تعمير شده و کتيبه اي در اين مورد در محل وجود دارد. از کاروانسراهاي ديگر که مرمت شده، کاروانسراي ماهيدشت است که به فرمان شاه عباس صفوي ساخته شده بود و به امر ناصرالدين شاه در سال ۱۲۷۵ قمري تعمير شده است و کتيبه اي نيز در اين مورد در آن محل قرار دارد.»۲۹
در پايان بخش دوم ذکر اين نکته ضروري است که رباط و کاروانسراهاي ايران فراوان است و به تعدادي از آنها ماکسيم سيرو اشاره کرده و شماري از آنها در زير آورده مي شود.
۱) کاروانسراي نيره
۲) کاروانسراي امام زاده هاشم
۳) کاروانسراي گامبوشت
۴) کاروانسراي پلور
۵) کاروانسراي نطنز عبدالله خان
۶) کاروانسراي شبلي
۷) کاروانسراي عباسي
۸) کاروانسراي دروازه گچ
۹) کاروانسراي بيدا
۱۰) کاروانسراي رباط کريم
۱۱) کاروانسراي قلعه سنگي
۱۲) کاروانسراي سرچم
۱۳) کاروانسراي گيلک
۱۴) کاروانسراي ماهيار
۱۵) کاروانسراي پاسنگان
۱۶) کاروانسراي يزدخواست
۱۷) کاروانسراي شورجستان
۱۸) کاروانسراي حوض سلطان
۱۹) کاروانسراي نطنز
۲۰) کاروانسراي زواره
۲۱) کاروانسراي صفوي ده بيد
۲۲) کاروانسراي صفوي امين آباد
۲۳) کاروانسراي جمال آباد
۲۴) کاروانسراي نيک پي
۲۵) کاروانسراي جم نزديک تبريز
۲۶) کاروانسراي مادرشاه
۲۷) کاروانسراي ده بيد دوره قاجار
۲۸) کاروانسراي اردکان
۲۹) کاروانسراي اتابکي
۳۰) کاروانسراي مشيري
۳۱) کاروانسراي راهدار
۳۲) کاروانسراي حوض سلطان دوره قاجار
۳۳) کاروانسراي علي آباد

مهاجرت نخبگان تنها سبب کاهش ميانگين ضريب هوشي ملل نمي شود، بلکه اين کشورها را از نوابغ تهي مي سازد. اعلام ميانگين ضريب هوشي ۸۴ براي ايراني ها، سبب تعج ...

نامگذاري خيابان ها و محلات هر شهر خود بيانگر بخشي از فرهنگ و تاريخ آن محل است، به ويژه نام هايي که توسط مردم انتخاب شده و براساس واقعيت هاي اجتماعي و ...

غرور و استبداد در اواخر کار آسيتاگ، او را برخلاف طبيعت خويش به جنگجويي هم سوق داد. در واقع تا وقتي که بختنصر داماد وي بر بابل فرمان مي راند وي به وسوس ...

در «غذاي ايراني» اين هفته، سري مي زنيم به قزوين؛ شهري که با تهران فقط يکي دو ساعت فاصله دارد اما آداب و رسوم مردم اش با آداب و رسوم تهراني ها خيلي متف ...

نام علمي: Colchicum Stevenii خانواده: گل حسرت ها Colchicaceae راسته: لاله ها Liliales رده: تک لپه اي ها Monocotyledones گل حسرت در پاييز گل مي دهد. ...

پنجم اسفند را در ايران روز بزرگداشت خواجه نصيرالدين طوسي وروز مهندسي نامگذاري کرده اند.به همين مناسبت و با چند روز تاخير، با نگاهي اجمالي، به بررسي زن ...

استاد عبدالکريم قريب در سال ۱۲۹۱ ه . ش در خيابان عين الدوله تهران ديده به جهان گشود. پدرش ميرزا مصطفي خان مستوفي، فرزند ميرزا عبدالکريم مستوفي گرگاني ...

دکتر کاوه احمدي علي آبادي ، متولد ۹ آبان ۱۳۴۸ در شهرستان رشت است . وي پس از اتمام تحصيلات ابتدايي و راهنمايي براي ادامه تحصيل به خارج از کشور سفر کرد. ...

دانلود نسخه PDF - رفاه مسافران در ايران قديم