up
Search      menu
تاریخ و فرهنگ :: مقاله رباطهاي خراسان PDF
QR code - رباطهاي خراسان

رباطهاي خراسان

آشنايي با آثار تاريخي خراسان

رباطهاي خراسان
گستردگي سرزمين ايران از ديرباز ضرورت احداث راههاي تجاري و مجموعه هاي وابسته به آن را گريز ناپذير نموده است. ميل هاي راهنما،رباط، کاروانسرا و آب انبارها از ضروري ترين بناهاي مربوط به راه و سفر در ايران ميباشند.
خراسان بزرگ به عنوان گذرگاه تجارتي شرق ايران و به خصوص مهم ترين معبر جاده ي ابريشم و در دوران اسلامي به عنوان مرکز زيارتي شيعيان دربردارنده ي آثار تاريخي بسياري در زمينه ي راه و سفر مي باشد . اين نوشتار نگاهي است اجمالي به تاريخچه و ويژگيهاي کاروانسراها در ايران و معرفي مختصري از مهم ترين رباطهاي خراسان رضوي .
بي گمان فکر تأسيس ايستگاههاي راهداري متعلق به داريوش بزرگ است او براي حل مشکل اداره ي سرزمين پهناور ايران يک سيستم ارتباطي گسترده با راهداريهاي متعدد بوجودآورد تا ارتباط ايالت هاي تابعه با مرکز حکومت را آسان نمايد و اين تأسيسات در طول زمان به رباطها و کاروانسراهاي بعدي تبديل شدند و علاوه بر کارکرد اداري و دولتي کاربردهاي تجاري و مسافرتي پيدا کردند .هرودت از يکصد و يازده بناي بين راهي ميان بابل و شوش در دورۀ هخامنشيان ياد مي کند.۱
ريشه يابي کلماتي مانند «ساباط » «رباط» و «کاربات» ايراني بودن منشاءکاروانسراها را ثابت ميکند چنانکه کاربات متشکل از کاروان و بات بوده که معني آن خانه ي کاروان ميباشد همچنين «بات» در انتهاي کلماتي چون « ساباط » و « خرابات» به معني خانه و بنا مي باشد.«رباط » منحصراً به ساختمانهاي کنار راه و بويژه بيرون از شهر و آبادي اطلاق ميشود و از روزگاري کهن به زبان تازي راه يافته وحتّي از آن فعل نيز ساخته اند و « ارباط» به معناي منزل گرفتن و آسودن در ميان راه به کار ميرود. ساختمان رباط معمولاً داراي حوض ، آب انبار و اطاقهاي متعدد گرداگرد حياط مي باشد.۲
کاروانسرا مشتق ازکاروان يا کاربان به معني گروه مسافران (قافله)است که گروهي مسافرت ميکردند و سراي به معني خانه ومکان هر دو کلمه مشتق از پهلوي ساساني است.۳ کاربات پيش از اسلام به جاي کاروانسرا به کار مي رفته واز لحاظ ساختمان شبيه رباط است ، اما کاروانسرا به رباطهاي بزرگ و جامع چه در بيرون و چه درون شهر گفته مي شود که علاوه بر اطاق و ايوان داراي باره بند ، طويله ،انبار ،آب انبار و سردر دو طبقه که اطاقهاي بالاي آن به کاروانسالاراختصاص داشت ، مي باشد.۴ کاروانسراها يا رباطهاي بزرگ به خصوص در بين راههاي دور و بياباني داراي دو يا چند برج ديده باني و نگهباني به صورت مدور يا نيم دايره بودند که دوکارکرد داشتند:دفاعي واستحکام بخشي بنا.
اگر چه از کاروانسرهاي پيش از اسلام اطلاعات اندکي در دست است اما در دوره ي ساساني به علت اقتصاد وسيع و گسترده، کاروانسراهاي بسياري به خصوص در مسير جاده ابريشم ساخته شد که نمونه ي آن رباط انوشيروان بين جاده سمنان و دامغان مي باشد.
ساختن رباط در اوايل دوره ي اسلامي نيز اهميت فوق العاده اي براي حاکمان داشت از جمله آثار اين دوره رباط ماهي در مسير مشهد – سرخس مي باشد و از قرن پنجم هجري که عصر شکوفايي هنرو معماري اسلامي است رباط زيباي شرف به يادگار مانده است.
اوج هنر معماري و عصر طلايي رباط سازي ايران مربوط به دوره ي صفويه مي باشد ، چنانکه اکثر رباطهاي به جا مانده از دوران پيشين متعلق به دورۀ صفوي و حتي معروف به رباط عباسي مي باشد و در همين دوره کاروانسراهاي درون شهري با کاربردي نظير ميدان بارهاي امروزي شکل گرفتند.
معماري کاروانسراها در دوره هاي مختلف تابع شرايط محيطي ، مصالح ساختماني محل ، منطقه جغرافيايي و فرهنگ و باورهاي عمومي بوده و عموماً داراي باره بندها ، اتاقها ، اصطبلها، برج ها و آب انبارهايي که مجموعاً درون يک حياط بزرگ محصور اند ، مي باشند. کاروانسراهاي ايران از نظر معماري به دو دسته کلي ِ کاروانسراهاي پوشيده ي مناطق کوهستاني و کاروانسراهاي حياط دار دشتهاي مرکزي تقسيم مي شود . کاروانسراهاي حياط دار که بيشترين فراواني کاروانسراهاي ايران را تشکيل مي دهند داراي انواع مختلفي چون ؛ مدور ،چند ضلعي ، دو ايواني ، چند ايواني و تالار ستوندار مي باشند.۵
رباطهاي خراسان
يوسف کياني تعداد کاروانسراهاي خراسان بزرگ را چهل بنا ذکر نموده که برخي ويران و برخي باز سازي شده مي باشند.از جمله اين بناهاي با ارزش تاريخي فرهنگي ميتو.ن به موارد زير اشاره نمود:۶
▪ رباط ماهي در مسير سرخس ازدوره غزنويان
▪ رباط شرف در مسير سرخس از دوره سلجوقي
▪ رباط زعفرانيه در سبزوار از دوره سلجوقي
▪ رباط سپنج از دوره ايلخاني
▪ رباط مياندشت سبزوار از دوره صفويه
▪ رباط مزينان از دوره صفويه
▪ رباط رباط دربند در فردوس از دوره صفويه
▪ رباط صالح آباد سبزواراز دوره صفويه
▪ رباط فخر داود مسير نيشابور از دوره صفويه
▪ رباط سنگ بست فريمان از دوره صفويه
▪ رباط شاه عباسي تربت حيديه از دوره صفويه
▪ رباط قدمگاه از دوره صفويه
در ادامه به معرفي تعداداندکي از اين رباطها که در محدوده خراسان رضوي واقع اند مي پردازيم .
● رباط ويراني (مشهد)
اين رباط در راه تابستاني نيشابور به توس و در دوره تيموري بنيان گرديد و از نوع رباطهاي سر پوشيده و فاقد حياط مرکزي مي باشد .اين رباط به همت سازمان ميراث فرهنگي و گردشگري خراسان رضوي به موزه ي مردم شناسي مشاغل سنتي شهرستان مشهد تغيير کاربري داده است.رباط ويراني در شش کيلومتري جاده مشهدبه سمت شانديز قرار دارد.۷
● رباط شرف ( سرخس)
اين رباط در ۱۳۶ کيلومتري شرق مشهد به سمت سرخس در ناحيه آب و هوايي نيمه بياباني واقع شده است . برخي پژوهشگران با توجه به متن کتيبه آجري پشتيباني ايوان انتهايي و سبک معماري بنا ساخت آنرا سال ۵۰۸ ه. ق ميدانند با توجه به اين تاريخ به نظر مي رسد باني رباط شرف « شرف الدين علي قمي» ملقب به وجيه الملک است . وي از سال ۴۸۱ حاکم مرو و در سال ۵۱۵ به وزارت سلطان سنجر سلجوقي رسيد .
رباط شرف کاروانسرايي است بزرگ با پلان مستطيلي به طول ۱۰۹ متر و عرض ۶۳ متر در بر گيرنده دو حياط وسيع و فضاهايي همچون ايوان رفيع ورودي ، نماز خانه ، اتاق نگهباني ، اصطبل ها، حجره ها و اتاق هاي متعدد. اين بنا در معماري ايران جايگاه ويژه اي دارد، رعايت دقيق و همه جانبه تناسبها و اصول معماري ايراني در طراحي و ساخت ، به کار کيري طرح هاي آجر چيني متنوع و بديع در نماي ايوانها ، طاقها ، طاقچه ها و گنبدها و همچنين ايجاد نقوش زيباي گچبري در زير ايوانها و محراب نماز خانه ها اين کاروانسرا را در رديف ارزشمندترين بناهاي دوره سلجوقي در قلمرو معماري اسلامي قرار داده است.۸
● رباط طبسي ( تربت حيدريه)
از بناهاي موجود در مجموعه معماري قطب الدين حيدردر شهرستان تربت حيدريه رباطي است که حاج محمد ابرهيم طبسي از تجار معروف عصر قاجار در اواخر اين دوره در ملک شخصي خود بنا کرد. رباط طبسي در زمره بناهاي دو ايواني است که شامل فضاي ورودي ، هشتي، تعدادي حجره مشرف به ميان سراي بنا، انبار و اصطبل است.۹
● رباط لاري (تربت حيدريه)
اين بنا در بازار شهر تربت حيدريه و در محله ميدان رباط قرارداردکه به همت حاج محمد رضا لاري از تجار معروف شهر به سال ۱۳۰۸ ه.ق ساخته شده است . اين رباط از بناهاي دو ايواني است و مشتمل بر هشتي ورودي ، صحن ، حجره ، حجره غرفه، اصطبل و ... است . همچنين فضاي ايجاد شده در اين رباط به صورت بيست وچهار غرفه تابستاني بوده و اتاقک هاي پشتي استفاده زمستاني داشته است .علاوه بر آن که چهار فضاي وسيع به صورت انبار در چهار گوشه رباط ايجاد شده است . آرامگاه حاج محمد رضا لاري نيز در غرفه اي واقع در بازارچه جنب رباط قرار دارد.۱۰
● کاروانسراي يونسي(گناباد)
اين بناي با ارزش در حاشيه شهر يونسي و در مسير جاده فيض آباد بجستان و در ۹۰ کيلو متري شمال غرب گناباد و ۴۰ کيلومتري شهر بجستان واقع شده است . اين مکان بر سر راه کاروان رو سابق يزد به مشهد يعني از قاسم آباد به فخر آباد بعد به مرند يزد و يونسي با عبور از پل قديمي يونسي به طرف مه ولات در دوره صفوي احداث گرديده است. اين بنا با فضاي تقريبي ۲۵۰۰ متر مربع داراي ۸ ايوانچه و دو تالار جهت استراحت کاروانيان مي باشد . بنا داراي تز ئينات آجري به صورت خفته راسته در پيشاني طا ق ها و ايوانها مي باشد . از اين مکان که به رباط شاه عباسي نيز معروف مي باشد هم اکنون به عنوان نمايشگاه مردم شناسي استفاده مي شود.۱۱
● رباط عباس آ باد ( تايباد)
اين رباط تاريخي در فاصله ۲۶ کيلومتري شمال غربي شهر تايباد و بر کنار راه قديمي اين شهر به تربت جام قراردارد . بناي مزبورمشتمل بر دو حياط ، بانضمام ايوان ، ايوانچه، اتاقکها و آب انبار مي باشد و بقاياي معماري آن حکايت از گذشته اي با عظمت در سايه امنيت دارد. فضاي داخلي اتاقکها در عين سادگي مکان مناسبي براي اقامت کاروانيان و مسافران خسته از راه بوده است. از ديگر ويژگيهاي اين رباط وجود عنصر تدافعي (سنگ انداز ) در بخش فوقاني ورودي آن است و در مجموع بناي آن از يادگارهاي معماري دوره صفوي است.۱۲
● رباط سنگي ( تايباد)
بقاياي اين رباط سنگي که به فاصله کمي از پل تاريخي کرات و آن سوي جاده تايباد به خواف قرار دارد . در گذشته توقفگاه کاروانيان و مسافران اين ناحيه بوده است . قرائن معماري و آوارهاي باقي مانده از رباط نشان مي دهد ورودي بنا داراي طاقي سر پوشيده بوده که به حياط مرکزي آن منتهي مي گرديد و آبگيري سنگي نيز براي تأ مين آب مصرفي کاروانيان و احشام در آن تعبيه شده بود . سفالهاي پراکنده پيرامون اين رباط سنگي مويد بنيان اثر در دوره سلجوقي و استفاده از آن تا دوران تيموري بوده است.۱۳
● کاروانسراي فرامرز خان يا کانون (سبزوار)
اين بنا در جبهه غربي ميدان زند سبزوار قرار دارد. رباط کانون از نوع کاروانسراهاي چهار ايواني است که به استناد وقف نامه موجود در سال ۱۲۹۱ ه . ق توسط حاج فرامرز خان سبزواري جهت استفاده ي زوار حضرت رضا (ع) در کنار شاهراه خراسان ساخته شده است . ورودي اين رباط از بخش جنوبي و از طريق يک هشتي به ايوان جنوبي منتهي مي گردد. صحن رباط رو باز بوده و علاوه بر چهار ايوان اصلي غرفه هايي نيز مشرف بر صحن ساخته شده است . در انتهاي غرفه ها حجره هايي تعبيه شده و در پشت اتاق ها ي شمالي ، شرقي و غربي سالنهايي طويل جهت مال بند يا طويله در نظر گرفته شده است.۱۴
● رباط تاريخي نيشابور
يکي از جاذبه هاي تاريخي شهر نيشابور ، رباط قديمي آن است که با طرح چهار ايواني مشتمل بر غرفه ها و حجره هاي پيرامون حياط مرکزي است. مهمترين عنصر تزئيني اين بنا تنوع آجر چيني بالاي ايوان ورودي است . اين رباط در دوره صفويه ساخته شده وبه نام شاه عباسي امروزه به مجموعه اي فرهنگي – تاريخي به عنوان مکان عرضه کننده صنايع دستي متنوع ،محل آموزش هنرهاي سنتي ، موزه هاي باستان شناسي و مردم شناسي و حيات وحش اختصاص يافته است.۱۵
● رباط تاريخي قلعه وزير (نيشابور)
اين بنا از جمله کاروانسراهاي ميان راهي است که در مسير جاده نيشابور به مشهد در روستاي قلعه وزير بخش زبر خان به سبک يک ايواني در دوره قاجار ساخته شده است رباط قلعه وزير شامل تعدادي غرفه، حجره و فضاي اصطبل است . در قسمت غربي آن نيز بقاياي حمام قديمي وجود دارد.۱۶
● رباط طرق(مشهد)
اين رباط دو ايواني در ابتداي جاده مشهد – نيشابورقرار داردو شامل دو کاروانسرا متعلق به عهد صفويه و قاجار مي باشد . اهميت اين رباط ازآن جهت است که عموماً به عنوان آخرين منزل شهر مشهد ، محل وداع يا استقبال محسوب مي شده است.۱۷
● رباط جام ( تربت جام)
رباط جام در سمت جنوبي خيابان کوثري شهر تربت جام قرار دارد که به صورت يک بناي چهار ايواني ايجاد شده است . در حال حاضر ورودي آن به سمت شمال باز مي شود اما به احتمال بسيار درگاه جديد در آن تعبيه شده است . فضاي ورودي رباط به يک هشتي منتهي مي شود و ايوان هاي شمالي و جنوبي آن در ادامه به فضاي وسيع ميرسد که اين نقاط به کمک پايه هاي آجري به چشمه تاقها تبديل شده اند همچنين فضاي داخلي بنا شامل ايوانچه هايي است که هر يک به حجره اي منتهي مي شود نماي بيروني رباط علاوه بر ديوار اصلي بنا داراي سه برج است . از بخش هاي مهم اين بنا فضاي شاه نشين آن است که در بخش فوقاني هشتي ورودي غربي با پوشش گنبد عرق چين و با تزئينات کار بندي احداث شده است .قدمت بنا را با توجه به سبک معماري بر جا مانده ميتوان از دوران تيموريان دانست.۱۸
● رباط سمنگان (تربت جام)
رباط سمنگان از جمله کاروانسراهاي سر پوشيده اي است که بر کنار راه قديم سنگ بست قرار داشته و اکنون در ميانه روستاي سمنگان به فاصله ۵۴ کيلو متري شمال شهر تربت جام واقع است نقشه اين رباط به صورت مستطيل و به طول ۴۸ ۶۰ و به عرض ۳۸ ۷۰ متر است . ورودي بنا از سمت شمال و از انتهاي بلندي به درون راه مي يابد . در سمت جنوبي رباط فضاي بازي قراردارد که احتمالاً بار انداز بوده است . همچنين در چهار گوشه رباط چهار برج استوانه اي ايجاد شده که در واقع پشتيبان ديوار نيز محسوب مي شود . پس از ورودي هشتي رباط به صورت فضايي هشت ضلعي ساخته شده که داراي گنبدي بلند است. با توجه به فرم اتاق ها به نظر مي رسد که بنا متعلق به اواخر دوران تيموري يا اوايل دوران صفويه مي باشد.۱۹
● رباط سنگ بست(فريمان)
رباط سنگ بست با نقشه مستطيل داراي برجهاي ديده باني و نگهباني در ساختمان آن مي باشد . نيم برجها جهت تقويت ديوارهاي اصلي و مرتفع آن وجوددارد . سه در ورودي اين بنا شباهتي بسيار با کاروانسراي مهيار در اصفهان دارد. فضاي داخلي رباط در حياط مرکزي مشتمل بر حجره ها و اتاقهاي ويژه اقامت کاروانيان و اصطبل مي باشد. حمد الله مستوفي اين بنا را به امير علي شير نوايي نسبت داده که برروي ويرانه هاي بنايي از ارسلان جاذب والي توس در دوره غزنوي ساخته شده است.۲۰
● رباط تاريخي فريمان
بناي اصلي اين کاروانسرا مربوط به دوران صفويه است. اين کاروانسرا از جمله کاروانسراهايي با پلان مربع است که داراي قوسها، درگاهي ايوان ورودي و ساير ويژگيهاي خاص است . احتمالاً اين بنا در دوره هاي بعدي هم مورد مرمت و بازپيرايي قرار گرفته است . قسمتهاي داخل اين بنا شامل حجره ها ، اصطبل، هشتي ورودي و حياط مرکزي است و نماي بيروني آن داراي چهار برج مي باشد. اين رباط در محدوده شهر فريمان قرار دارد.۲۱
منبع:
۱-محمد يوسف کياني،معماري ايران:دوره اسلامي (تهران: سمت،۱۳۷۹ )ص ۲۶۶.
۲-محمد کريم پيرنيا و کرامت الله افسر، راه و رباط (تهران:آرمين،۱۳۷۰)صص ۱۲۴-۱۲۳.
۳-کياني،ص۲۶۶
۴-پيرنيا،ص ۱۲۴
۵-کياني،صص ۲۷۶-۲۶۶
۶- همان،صص ۲۸۴-۲۸۳
۷-هادي نقي زاده و ... ،راهنماي آثار تاريخي... خراسان، (مشهد ميراث فرهنگي،۱۳۸۵)ص ۲۰
۸-محمود طغرايي، رباط شرف،(مشهد:سازمان ميراث فرهنگي)
۹- هادي نقي زاده و...،تربت حيدريه،(مشهد:سازمان ميراث فرهنگي)ص۱۰
۱۰- همان،ص ۱۳
۱۱- محمد رضا پهلوان،گناباد،(مشهد:سارمانميراث فرهنگي)ص۲۱
۱۲- هادي نقي زاده و...،تايباد،(مشهد:سازمان ميراث فرهنگي)ص۱۴
۱۳- همان، ص ۱۷
۱۴- هادي نقي زاده و...،سبزوار،(مشهد: سازمان ميراث فرهنگي) ص۱۷
۱۵- هادي نقي زاده و...،نيشابور،(مشهد: سازمان ميراث فرهنگي) صص ۱۴-۱۳
۱۶- همان ، ص ۲۰
۱۷- نقي زاده ،سيماي مشهد مقدس، ص۱۸
۱۸- هادي نقي زاده،تربت جام،(مشهد: سازمان ميراث فرهنگي)ص۱۴
۱۹- همان،ص۱۹
۲۰- هادي نقي زاده،فريمان،(مشهد:سازمان ميراث فرهنگي)ص ۱۸
۲۱- همان، ص ۱۷.
نويسنده : وحيد اماني زوارم دبير تاريخ مرکز پيش دانشگاهي پيام انقلاب
سازمان آموزش و پرورش استان خراسان

شيخ محمد علي عاملي ملقب به بهاء الدين معروف به شيخ بهايي فرزند حسين بن عبدالصمد است که از فقهاي مذهب شيعه بود و در روز پنجشنبه هفدهم ذي الحجه سال ۹۵۳ ...

حکيم عم خيام در سن ۲۴ سالگي به اصفهان رفت و به مدت ۱۸ سال در آنجا ماند. با حمايت ملک شاه سلجوقي و وزيرش نظام الملک، به همراه جمعي از دانشمندان و رياضي ...

پنجم اسفند را در ايران روز بزرگداشت خواجه نصيرالدين طوسي وروز مهندسي نامگذاري کرده اند.به همين مناسبت و با چند روز تاخير، با نگاهي اجمالي، به بررسي زن ...

شيخ الرئيس حجهٔ الحق ابوعلي حسين بن عبدالله بن حسين بن علي بن سينا مشهور به ابن سينا در سال ۳۷۰ هجري قمري در شهر افشنه، نزديک بخارا متولد شد و در آنجا ...

دانلود نسخه PDF - رباطهاي خراسان