up
Search      menu
ساختمان و معماری :: مقاله راهسازي در ايران PDF
QR code - راهسازي در ايران

راهسازي در ايران

گذري بر تاريخچه راه و راهسازي در ايران

گذري بر تاريخچه راه و راهسازي در ايران
کاروانسراها يادگاري از تاريخ چند هزار ساله راهسازي ايران هزاران سال است که انسان ها در اين سرزمين زندگي مي کنند. انسان ها در روزگاران دور نمي توانستند بي دغدغه در راهي قدم گذارند که سخت، ناامن و ناهموار بود.
آنها از کويرهاي سخت مي گذشتند و در کوهستان هاي صعب العبور قدم برمي داشتند اما با اين همه براي گذران زندگي بر همه اين مشکلات فائق مي آمدند. راه و راهسازي در ميان ايرانيان چه در دوران باستان و چه دوره هاي پس از آن همواره يک ضرورت اجتناب ناپذير تلقي شده است.
بر همين اساس بايد علل گرايش ايرانيان را به راه سازي و به تبع آن توسعه و افزايش مهارت آنها در اين بخش تا اندازه زيادي ناشي از شرايط و ويژگي هاي حاکم بر سرزمين ايران دانست.
ايران کشوري نيمه خشک است و بارندگي در آن بسيار اندک. آبادي ها و شهرها در فلات ايران از يکديگر دورند.
ايرانيان براي پيوند اين آبادي هاي دور از هم تلاش هاي سازمان يافته بسياري را در حوزه راه سازي انجام دادند و بر همين اساس بود که در دوره هخامنشي به دليل اهميت راه سازي سازماني مستقل در اين زمينه مسئوليت داشته و فعاليت مي کرده است.
ايرانيان در راه سازي از تجربه روميان بسيار سود بردند. روميان براي نگهداري امپراتوري خود راه هاي خوبي ساختند که هنوز نيز اين راه ها به عنوان راه هاي باستاني پا برجا هستند.
روميان بستر راه را در حدود يک متر مي کندند و از پايين به بالا يک لايه سي سانتي متري بالاشه سنگ و ملات و روي آن لايه اي به ضخامت نزديک به ۲۵ متر با پاره سنگ، قلوه سنگ مي ساختند روي لايه دوم نيز لايه ديگري پايين و خرده سنگ به درستي خندق يا گرد و قرار مي گرفت و لايه نهايي راه را لايه اي به ضخامت ۲۰ سانتي متر شن و ماسه تشکيل مي داد. ايرانيان نيز از اين شيوه براي راه سازي استفاده کردند اگر چه در دوره ساساني اغلب راه هاي احداث شده در ايران با اهداف تجاري و درآمدزايي انجام مي شد، اما روند راه سازي پس از ورود اسلام به ايران تغييرات بسياري به خود ديد.
در دين اسلام، هر فرد مسلمان مکلف در صورتي که مستطيع باشد، بايد به زيارت خانه خدا برود. به همين دليل لازم است راهي براي عبور زائران خانه خدا ساخته شود. در زمان خلافت عباسيان بغداد به لحاظ پايتخت بودن و مکه به لحاظ قداست و انجام مناسک حج در وضعي قرار داشتند که مي بايستي راهي براي ورود به آنها ساخته شود.
زيارت خانه خدا در پرتو احداث راه ها آسان شد و مسافرتي که از سرزمين هاي شرق به حجاز مي رفتند، از دجله گذشته و از راه هايي که احداث آنها را اعراب از ايراني ها فرا گرفته بودند، عبور مي کردند. معروف ترين شاه راه آن زمان راه بزرگ خراسان بود که به شرق مي رفت و بغداد را به شهرهاي ماوراء النهر تا حوالي چين، متصل مي کرد. اين راه از دروازه خراسان در خاور بغداد شروع مي شد و از صحرا و پل هاي مستحکمي که بر رودها ساخته بودند، عبور مي کرد تا به حلوانو از آن جا به کوه هاي ايران مي رسيد. اين راه از شهرهاي بزرگ و کوچکي در جهان عبور مي کرد و در حال حاضر نيز شاه راه بزرگ خراسان همچنان هم راه پستي و چاپاري ايران است و امروز تهران، نزديک ري، نقطه مرکزي اين شاه راه شده است.
پس از انقراض خلافت عباسيان، چون شهر سلطانيه رونق يافت، مسير جاده ها تغيير کرد. اما اين تغييرات در مسير راه هاي اساسي تاثير چنداني نداشت. در اين دوره راه هاي مهم بسياري در سطح کشور ساخته شد. راه هاي ساخته شده در ايالت خوزستان از جمله راه هاي مشهور اين زمان بودند.
از اهواز راهي بود که به سمت مغرب به نهر تيرا و از آن جا به عراق مي رفت. راه شمالي اهواز به شوشتر مي رسيد و از آن جا از جندي شاپور و شوش به سمت مغرب و کوه هاي لر و از آن جا به گپايگان و اصفهان مي رفت.
در همين دوران راه هاي ايالت فارس همه از شيراز منشعب مي شدند و قسمت زيادي از آنها به سيراف، جزيره کيش و هرمز که در اين زمان هاي طولاني مهم ترين بنا در خليج فارس بودند، منتهي مي شد. راه هاي کرمان در دوره خلافت عباسيان نيز از راه هاي مهم ايران محسوب مي شوند. در اين از سيرجان تا بردسير کرمان دو روز راه بود و از ردسير تا زرند نيز بايد مسافران دو روز زمان طي مي کردند.
در دوره اسلامي نه تنها راه ها در سطح کشور ايران بسيار گسترش يافت و ايرانيان در روند راه سازي به تجارب ارزنده اي دست يافته به گونه اي که شمال به جنوب، شرق و غرب کشور با راه هاي مختلف و شاهراه هاي بزرگ به هم متصل بود، ايجاد بناهايي با ويژگي هاي گوناگون در شهر و روستاها و جاده هاي حاشيه کوير و معابر کوهستاني با نام هاي مختلف چون رباط و کاروانسرا رواج يافت.
عملکردهاي گوناگون کاروانسرا در گذشته موجب شده که اين مکان داراي نام هاي متفاوتي چون کاربات، رباط، ساباط و خان باشد. اين بناها در واقع مشابه کاروانسرا بودند اما به لحاظ معماري در برخي جزييات با آن تفاوت پيدا مي کردند. پيدايش اين گونه بناها را بايد در نياز مبرم کاروان و کاروانيان به حمايت در طول سفر جست و جو کرد.
اطلاعات موجود در مورد کاروانسراهاي اوايل اسلام اندک است. سلسله هاي دوره هاي آغازين اسلامي مانند ساماني، آل بويه، آل زيار براي ايجاد بناهاي عام المنفعه چون کاروان سرا و آب انبار اهميت زيادي قايل بودند و رباط چاهه يا ماهي کنار جاده مشهد _ سرخس که به صورتي بنايي با چهار ايوان بنا شده، از جمله يادگارهاي آن زمان است. قرن پنجم قمري عصر شکوفايي هنرهاي اسلامي به ويژه معماري است.
ايجاد راه هاي تجاري متعدد و همچنين تامين امنيت جاده ها باعث رونق روزافزون تجارت و اقتصاد شد و در نتيجه در مسير جاده ها و داخل شهرها براي آسايش کاروان و کاروانيان، کاروانسراهاي متعدد ساخته شد. شيوه و سبک معماري اين دوره در احداث بناهايي چون مساجد و کاروانسراها تقريبا يکسان شد.
زيباترين نمونه کاروان سراهاي اين دوره رباط با کاروانسراي شرف در خراسان است که اکنون به صورت نيمه ويرانه اي بر جاي مانده است. اين کاروانسرا يادآور زماني است که جاده خراسان اهميت بسيار داشت.
افول عباسيان
طومار زندگي عباسيان با همت ايرانيان به ويژه خواجه نصرالدين طوسي، رياضي دان و منجم ايراني در هم نورديده شد و ايرانيان توانستند خود را از زير يوغ حکومت عباسيان و ترکان نجات دهند، اما با اين همه ديري نپائيد که مغولان جاي آنها را گرفتند.
هنوز ملت ايران کمر از زير بار حمله مغولان نکرده بود که تيمور بار ديگر به ايران تاخت و پس از جهانگشايي و تسخير سراسر آسياي مرکزي و ايران به فکر نگهداري از راه ها و ايجاد ارتباط بين شهرها افتاد.
چنگيز و تيمور به هيچ وجه در فکر راه سازي نبودند. کار اصلي آن تسخير ممالک و تاراج اموال مردم بود. به طوري که کلاويخو سفير اسپانيا در دربار تيمور که در ايران سياحت هاي بسيار داشته است، نوشته، نسخي از راه سازي در اين دوره نبوده اما تيموريان در نگهداري از راه ها نهايت کوشش خود را به کار مي بردند.
در هر حال در دوران پس از خلافت عباسيان ايران همواره در معرض تاخت و تاز مغولان و تيموريان بود. حکومت هاي بعدي نيز آن چنان درگير مشکلات خود بودند که توجهي به احداث راه هاي جديد نداشتند. در اين دوره اگر چه حکومت ها براي احداث راه هاي جديد تلاشي نکردند اما به دليل اين که همين حاکمان براي حفظ محدوده حاکميت خود به راه هايي امن و هموار نياز داشتند، در نگهداري از راه هايي که عمده آن ساخته حکومت هاي پيشين از جمله عباسيان بود، همت فراوان به خرج مي دادند.

مهاجرت نخبگان تنها سبب کاهش ميانگين ضريب هوشي ملل نمي شود، بلکه اين کشورها را از نوابغ تهي مي سازد. اعلام ميانگين ضريب هوشي ۸۴ براي ايراني ها، سبب تعج ...

غرور و استبداد در اواخر کار آسيتاگ، او را برخلاف طبيعت خويش به جنگجويي هم سوق داد. در واقع تا وقتي که بختنصر داماد وي بر بابل فرمان مي راند وي به وسوس ...

در «غذاي ايراني» اين هفته، سري مي زنيم به قزوين؛ شهري که با تهران فقط يکي دو ساعت فاصله دارد اما آداب و رسوم مردم اش با آداب و رسوم تهراني ها خيلي متف ...

بسياري از ابزارهاي دريانوردي و کشتيراني توسط ايرانيان اختراع شده است. کهنترين سند دريانوردي ايرانيان، مهري است که در چغاميش خوزستان بدست آمده است. تار ...

نام علمي: Colchicum Stevenii خانواده: گل حسرت ها Colchicaceae راسته: لاله ها Liliales رده: تک لپه اي ها Monocotyledones گل حسرت در پاييز گل مي دهد. ...

نام علمي: ‍Colchicum Stevenii خانواده: گل حسرتها Colchicaceae راسته: لاله ها Liliales رده: تک لپه ايها Monocotyledones گل حسرت در پاييز گل ميدهد. گ ...

● استفاده از شيشه در معماري ايران در قرن ۱۹، در اروپا و به لحاظ نياز شديد معماري به ساخت فضاهاي گسترده مثل نمايشگاه ها ديگر استفاده از مواد و مصالح سن ...

يکي از مسائل اساسي و عمده در حمل و نقل جاده اي که نظر همه مديران، کارشناسان و دولتها را به خود جلب نموده، موضوع ايمني است. ايمني مبحثي است که با جان و ...

دانلود نسخه PDF - راهسازي در ايران