up
Search      menu
مذهب و عرفان :: مقاله ذکر PDF
QR code - ذکر

ذکر

«ذکر»، يعني يادکردن، خواه با زبان باشد، يا با قلب يا با هر دو، بعد از نسيان باشد، يا بعد از ادامه ذکر.[۱] به عبارت ديگر، ذکر حالت روحي خاصي است که انسان در آن حال، دانسته خويش را مورد توجه قرار مي دهد و گاهي به يادآوري چيزي با زبان و گاهي به حضور چيزي در قلب گفته مي شود.
● فضيلت ذکر خدا
ذکر خداي سبحان از بهترين و پاکيزه ترين اعمال نزد خدا، برترين لذّت نزد دوستداران خدا، خوي و خصلت خوب مؤمنان و صالحان و نشان همنشيني با محبوب واقعي بوده و مايه شرافت و رستگاري انسان مي باشد و در آيات قرآني و روايات اسلامي مورد سفارش واقع شده است. قرآن کريم مي فرمايد:
«يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اذْکُرُوا اللَّهَ ذِکْراً کَثِيراً...»[۲] اي کساني که ايمان آورده ايد، خدا را بسيار ياد کنيد... .
پيامبر اکرم صلي الله عليه و آله فرمود: «اِعْلَمُوا اَنَّ خَيْرَ اَعْمالِکُمْ عِنْدَ مَليکِکُمْ وَ اَزْکاها وَ اَرْفَعَها في دَرَجاتِکُمْ وَ خَيرَما طَلَعَتْ عَلَيهِ الشَّمعسُ، ذِکْرُاللهِ سُبْحانَهُ وَ تَعالي فَاِنّهُ اَخْبَرَ عَنْ نَفْسِهِ فَقال اَنا جَليسُ مِنْ ذَکَرَني.»[۳]
بدانيد که بهترين اعمال شما نزد خداوند و پاکيزه ترين آنها و آنچه از همه بيشتر درجات شما را بالا مي برد و بهترين چيزي که آفتاب بر آن تابيده، ذکر خداي سبحان است؛ زيرا خداي تعالي از خودش خبر داده، فرمود: من همنشين کسي هستم که مرا ياد کند. علي عليه السلام مي فرمايد: «ذِکْرُ اللهِ سَجِيَّهُ کُلِّ مُحْسِنٍ وَ شيمَهُ کُلِّ مُؤْمِنٍ»[۴] ياد خدا خصلت هر نيکوکار و خوي هر مؤمني است.
امام صادق عليه السلام فرمود: «ما مِنْ شَيءٍ اِلا وَ لَهُ حَدٌّ يَنْتَهي اِلَيهِ اِلا الذِّکْرَ فَلَيسَ لَهُ حَدٌّ يَنْتَهي اِلَيه...»[۵]
هر چيزي را حدّي است که به آن منتهي مي شود، مگر ذکر که حدّي ندارد که به آن پايان يابد... .
● حقيقت ذکر چيست؟
از آيات قرآني و سخنان اولياي گرامي اسلام، استفاده مي شود که ذکر عبارت است از ياد خدا در همه احوال و پيشامدها و توجه به حضور در محضر الهي و او را حاضر و ناظر بر اعمال و رفتار خويش دانستن و اين که هيچ امري بر او پوشيده نمي ماند. از اين رو، هنگام رو به رو شدن با تکاليف واجب به ياد خدا بوده، آنها را انجام دهد و هنگام رو به رو شدن با محرمات و معاصي از خدا غافل نباشد، و از انجام آن پرهيز نمايد، چنان که قرآن کريم مي فرمايد: «اتَّقُوا اللَّهَ إِنَّ اللَّهَ خَبِيرٌ بِما تَعْمَلُونَ»[۶]
از خدا بترسيد که خدا به کارهايي که مي کنيد، آگاه است. «يَعْلَمُ خائِنَهَ الْأَعْيُنِ وَ ما تُخْفِي الصُّدُورُ»[۷]
خيانت هاي چشمان و آنچه سينه ها پنهان ساخته مي داند. «وَ هُوَ مَعَکُمْ أَيْنَما کُنْتُمْ»[۸]
خدا با شماست، هرجا که باشيد. «وَ نَحْنُ أَقْرَبُ إِلَيْهِ مِنْ حَبْلِ الْوَرِيدِ»[۹]
ما از رگ وريد به او نزديک تر هستيم. در روايتي امام صادق از جمله سخت ترين تکاليف خداوند بر بندگانش را «ذِکْرُ اللهِ عَلي کُلِّ مَوطِنٍ» به ياد خدا بودن در هرجا شمرده، مي فرمايد: «منظور از ذکر خدا، گفتنِ «سُبْحانَ اللهِ وَ الْحَمْدُلِلّهِ وَ لا اِلهَ اِلا اللهُ وَ اللهُ اَکْبَر» نيست گرچه اينها هم ذکر است بلکه مقصود آن است که اگر انسان با حرام خدا روبه رو شد، ياد خدا او را از آن باز دارد.»[۱۰] امام صادق عليه السلام از رسول خدا صلي الله عليه و آله نقل کرده که فرمود: «هر کسي که اوامر خدا را اطاعت نمود و از گناهان پرهيز کرد، همانا او ذاکر خداست، گرچه نماز و روزه (مستحبي) و قرائت قرآن او، اندک باشد و هر کس که معصيت و نافرماني خدا نمايد، خدا را فراموش کرده، گرچه نماز و روزه و تلاوت قرآن او بيش از حد معمول بوده باشد.»[۱۱] از اين احاديث، بخوبي روشن مي شود که منظور از ذکر، تنها ذکر زباني نيست، گرچه ذکر زباني هم ذکر بوده در مکتب اسلام داراي اهميّت است، لکن مقصود حقيقي از ذکر خدا، رسيدن به درجه اي از ايمان و اعتقاد است، که انسان بر اثر آن، پيوسته خود را زير نظر خدا دانسته، و در نهان و آشکار، او را شاهد و ناظر اعمالش بداند و از زشتي ها دوري گزيده و وظايف خود را برابر او انجام دهد. به عبارت ديگر، حقيقت ذکر، توجه قلبي به خداوند متعال است که در اعمال انسان پرتو افکند.
● انواع ذکر
ذکر خدا انواعي دارد که برخي از آنها را در زير مي آوريم:
الف) ذکر زباني:
ذکر زباني به جا آوردن حمد و ثناي الهي، نجوا کردن (آهسته حرف زدن)، درد دل کردن، درخواست کمک از درگاه خداي سبحان و پناه بردن از شر شياطين انس و جن به آن بارگاه مقدس است.
ذکر زباني گرچه از تمام مراتب ذکر، نازلتر است ولي در عين حال مفيد فايده است. زيرا که زبان در اين ذکر به وظيفه خود قيام کرده و به علاوه ممکن است، اين تذکّر پس از مداومت و قيام به شرايط آن، اسباب باز شدن زبان قلب نيز بشود.[۱۲] در روايات اهل بيت عليهم السلام اين گونه ذکر، زياد به چشم مي خورد و حتي مورد سفارش قرار گرفته است. چنانچه خود آن بزرگواران نيز در اين زمينه الگوي پيروان خود هستند.
امام صادق عليه السلام فرمود:
«... پدرم «کثيرالذّکر» بود. من او را هنگام غذا خوردن و راه رفتن در حال ذکر گفتن خدا مي يافتم، حتي صحبت کردن با ديگران، او را از ياد خدا باز نمي داشت. زبانش با گفتن «لا اله الا الله» به کامش چسبيده بود. او ما را جمع مي کرد. کساني را که قرآن خواندن مي دانستند به قرائت قرآن و کساني را که قرآن خواندن نمي دانستند، به ذکر خدا فرمان مي داد تا خورشيد طلوع کند».[۱۳] تسبيحات حضرت زهرا سلام الله عليها ، گفتن تسبيحات اربعه، «يا الله» و «يا ربّ»، «لا حَوْلَ وَ لا قُوَّهَ اِلا بِاللهِ الْعَليّ الْعَظيم» و استغفار و مانند آن، از جمله ذکرهاي زباني مي باشند که هر کدام ثواب مخصوصي داشته و اثر ارزنده اي در انسان ايجاد مي کند.
بايد توجه داشت که ذکر زباني لقلقه زبان نشود و همراه با غفلت دل نباشد، بلکه ذکر زباني نشان ذکر قلبي و ابراز مکنون دل باشد يا دست کم مقدمه ذکر قلبي گردد.
ب) ذکر قلبي:
ذکر قلبي همان توجه قلبي به خداي سبحان است که دل را صفا و صيقل داده، جلوه گاه محبوب مي کند و روح را تصفيه کرده، انسان را از قيد اسارت نفس مي رهاند. اگر قلب به تذکّر محبوب و ياد حق تبارک وتعالي عادت کرد و با آن عجين شد، انسان را دگرگون مي کند، بطوري که حرکات و سکنات چشم، زبان، دست، پا و ساير اعضا، با ذکر حق انجام مي گيرد و برخلاف وظايف، امري انجام نمي دهند. کاملترين و بهترين مراتب ذکر نيز همين است که در همه مراتب انساني، جاري شده و حکمش ظاهر و باطن و نهان و آشکار را در برگيرد و اگر ذکر زباني نيز از نظر مکتب اسلام مطلوب است و به آن سفارش شده، سرّش در آن است که زبان قلب گشوده شود و بحدي برسد که زبان، چشم، گوش و ساير اعضاي بدن از قلب پيروي کنند تا بدين وسيله دل براي ورود صاحب منزل، پاک و پاکيزه گردد. علي عليه السلام فرمود: «اِنَّ اللهَ سُبْحانَهُ جَعَلَ الذِّکْرَ جَلاءً لِلْقُلُوبِ...»[۱۴] همانا خداوند سبحان، ذکر را جلا و صفاي دلها قرار داده است... .
امام خميني (قدس سرّه) مي نويسد: «پس اي عزيز! در راه ذکر و ياد محبوب، تحمّل مشاقّ هرچه بکني، کم کرده اي. دل را عادت بده به ياد محبوب، بلکه به خواست خدا، صورت قلب، صورت ذکر حقّ شود و کلمه طيّبه لا اله الا الله صورت اخيره و کمال اقصاي نفس گردد که از اين زادي بهتر براي سلوک الي الله و مُصلحي نيکوتر براي معايب نفس و راهبري خوبتر در معارف الهيه يافت نشود.
پس اگر طالب کمالات... و مهاجر الي الله هستي، قلب راعادت بده به تذکّر محبوب...»[۱۵]
ج) ذکر عملي:
ذکر عملي آن است که انسان در عمل، خدا را ناظر و شاهد اعمال و رفتار خود دانسته، هرجا که صحبت واجب باشد، آنجا حاضر بوده و هر جا که صبحت از محارم الهي، گناه و نافرماني خدا باشد، غايب باشد و در حال گناه و نافرماني ديده نشود. اين نوع ذکر در آيات قرآن، به تعابير گوناگون، در مورد اعمال انساني به کار رفته است
● آثار ذکر
ذکر خدا و يادآوري صفات و نعمتهاي الهي، نياز حياتي براي انسان بودن و انسان زيستن است. ياد خدا نگهبان هويت انسان و پاسدار ارزشهاي معنوي است. ذکر خدا ريشه صلاح قلب و موجب آبادي و حيات آن و روشن بيني، اطمينان و آرامش دل است. اينک به برخي از آثار ارزنده ذکر خدا مي پردازيم:
الف) آرامش و اطمينان دل: روح انسان ربّاني است،[۱۶] تا با خدا پيوند نداشته باشد، قرار و آرام نمي گيرد، پيوند روح و دل انسان با خدا به وسيله ياد خدا پديد مي آيد و برقرار مي ماند. علّت اصلي اضطرابها و آشفتگي هاي رواني، خستگيها و افسردگيهاي روحي انسان دوره صنعتي، غفلت از ياد خداست. براي آرامش دل بايد به ياد خدا روي آورد: «أَلا بِذِکْرِ اللَّهِ تَطْمَئِنُّ الْقُلُوبُ»[۱۷]
آگاه باشيد که با ياد خدا دلها آرام مي گيرند.
ب) توجه خدا به انسان: در صورتي که انسان به ياد خدا باشد، خدا نيز به ياد اوست و توجه خدا که مدير و مدبّر همه امور است به انسان همه مشکلات جسمي و روحي او را برطرف مي سازد، خداوند مي فرمايد:
«فَاذْکُرُونِي أَذْکُرْکُمْ»[۱۸]
به ياد من باشيد تا به ياد شما باشم.
[۱] . قاموس قرآن ، ج ۳، ص ۱۵، به نقل از مفردات قرآن، اسلاميه.
[۲] . احزاب، آيه ۴۱.
[۳] . عده الداعي، احمد بن فهد، ص ۲۳۸.
[۴] . شرح غررالحکم، آمدي، ج ۴، ص ۳۰.
[۵] . اصول کافي، ج ۴، ص ۲۵۸.
[۶] . حشر، آيه ۱۸.
[۷] . غافر (مؤمن)، آيه ۱۹.
[۸] . حديد، آيه ۴.
[۹] . ق، آيه ۱۶.
[۱۰] . بحارالانوار، مجلسي، ج ۹۳، ص ۱۵۱.
[۱۱] . همان مدرک، ص ۱۵۶.
[۱۲] . اربعين حديث، امام خميني (قدس سره)، ج ۱، ص ۲۵۰، نشر فرهنگي رجا.
[۱۳] . اصول کافي، ج ۴، ص ۲۵۸.
[۱۴] . شرح غررالحکم، آمدي، ج ۲، ص ۵۵۸.
[۱۵] . اربعين حديث، امام خميني (قدس سرّه)، ج ۱، ص ۲۴۹.
[۱۶] . قُلِ الرُّوحُ مِنْ أَمْرِ رَبِّي (اسراء، آيه ۸۵)، نَفَخْتُ فِيهِ مِنْ رُوحِي (حجر، آيه ۲۹).
[۱۷] . رعد، آيه ۲۸.
[۱۸] . بقره، آيه ۱۵۲.

● آثار ذکر «ياد خداوند» آثار و برکات فراواني دارد که در آيات و روايات به آن اشاره شده است. در اين جا به برخي از آنها اشاره مي کنيم: ۱) مورد ياد خدا قر ...

با نماز بيني شيطان را به خاک بماليد در اهميت و ارزش نماز سخن زياد گفته شده به طوري که در روايات از بزرگان ديني داريم که فرمودند نخستين چيزي که بنده بر ...

نماز يکي از صورت‌هاي عبادت‌ است که در برخي از اديان وضع شده اشت. فهرست مندرجات [۱ پيرامون واژه •۲ نماز در دين يهود •۳ نماز در دين اسلام •۴ نماز در ...

انسان، اين آفريده شگفت الهي در مقام خلافت الهي بايد کارهاي خويش را به گونه اي ساماندهي کند که به مسئوليت خود به خوبي عمل نمايد. هرگونه رفتار و کرداري ...

اگرچه برخي از ويژگي هاي موجودات ديگر در انسان است ولي انسان به غير از تمام موجودات مي باشد و با وجود مشترکاتي که ميان انسان و حيوان وجود داد، از امتيا ...

دانلود نسخه PDF - ذکر