up
Search      menu
زمین شناسی,جغرافیا :: مقاله دماوند PDF
QR code - دماوند

دماوند

کوه دماوند

کوه دماوند جدا از اينکه يک پديده طبيعي منحصر به فرد در ايران و جهان است، يک سمبل و اسطورة هميشگي در ادب و فرهنگ و تاريخ ايران بوده و هست. اين کوه بزرگ و افسانه اي، ما را به ياد قهرمانان شاهنامه مي اندازد. کمتر آثار ادبي پارسي وجود دارد که به اين کوه اسطوره اي اشاره نکرده باشد. زماني که بر فراز قله دماوند باشيم از يک طرف کوير ايران را و از طرف ديگر درياي مازندران و در زير پاي خود رشته کوه هاي البرز را مي بينيم و آنجاست که زيبايي دماوند دو چندان مي شود.
در کويرهاي اطراف قم، ورامين، گرمسار و از شهر تهران پس از بارش باران و از کرانه هاي درياي مازندران، اين کوه همچنان شکوهمندانه قابل مشاهده است. کوه دماوند از قبل و نيز ابتداي ورود اقوام آريا نقش آفرين بوده است. کوهي که در دوراني از عمر زمين منطقه اي استوايي بوده که خط استوا از آن عبور کرده است و جنگل هاي استوايي روزي فلات ايران را فرا گرفته بودند اما اکنون در کنار کوير و جنگل هاي هيرکاني آراميده است. کوه دماوند اين پهلوان طبيعت ايران گويي پشتيبان و نگهبان سرزمين و مردم ايران است.
کوه دماوند در دهستان بالا لاريجان، از بخش لاريجان، شهرستان آمل و قسمت اصلي آن در استان مازندران است که از نظر تقسيمات کشوري نيز در اين استان قرار دارد، قسمت اندکي از دامنه جنوب غربي آن در استان تهران امتداد يافته است. اين کوه از نظر مختصات جغرافيايي در بين مدار ۵۱ درجه و ۵۸ دقيقه تا ۵۲ درجه و ۱۶ دقيقه طول شرقي و بين ۳۵ درجه و ۴۹ دقيقه تا ۳۶ درجه و ۵دقيقه عرض شمالي واقع شده است. قله دماوند در ۶۲ کيلومتري جنوب غربي شهر آمل، ۶۹ کيلومتري شمال شرقي تهران و ۲۶ کيلومتري شمال شهر دماوند واقع شده که از فاصله هوايي اندازه گيري شده اند.
در منابع گوناگون و بنا بر روش هاي گوناگون سنجشي، ارتفاع قله دماوند را بين ۵۶۱۰ تا ۵۶۷۱ متر از سطح درياي آزاد گزارش کرده اند. به هر حال ارتفاع نسبي آن ۴۶۶۱ متر است. دماوند از نظر ارتفاع بلندترين قله ايران و خاورميانه به شمار مي رود. قله دماوند در شرق ناحية البرز مرکزي قرار گرفته است. قله هاي مهم در نزديکي کوه دماوند شامل وروار، سه سنگ، گل زرد و ميانرود است.
رودخانه هاي تنيه در شمال، هراز در جنوب و شرق و رودخانه دليجان در غرب کوه دماوند قرار دارند. مهم ترين رودخانه اي که از کوه دماوند سرچشمه مي گيرد، رودخانه معروف هراز است که سرچشمه اصلي آن قله هاي خلنو و پالان گردن است. چشمه سارهاي فراواني به اين رودخانه مي ريزند که اصلي ترين آنها تلخ رود، آب رزان و آب مشک عنبر است. جاده ارتباطي تهران هراز در امتداد رودخانه هراز بنا شده است. روستاهاي مهمي که در دامنه هاي کوه دماوند قرار گرفته اند شامل پلور، اسک، رينه، آب گرم لاريجان، گزانه، ملار، گزنک و رزان است که از روستاهاي زيبا و ديدني هستند. چشمه هاي مهم آب گرم و معدني دامنه هاي دماوند شامل آبعلي، آب اسک، آب لورا و آب گرم است. يخچال هاي معروف کوه دماوند عبارتند از يخچال سيوله، يخچال دوبي سل و يخچال عروسک ها در جبهه شمالي و يخچال بخار در جبهه شمال شرقي.
کوه دماوند در ناحية مرکزي رشته کوه هاي البرز و در محل تاشدگي آن قرار دارد. ارتفاع قله دماوند از زمين هاي اطرافش حدود ۱۶۰۰ متر است. مساحت پراکندگي سنگ هاي آتشفشاني حدود ۴۰۰ کيلومتر مربع و تمامي آن در اواخر کواترنر پديد آمده است. قطر دهانه دماوند حدود ۴۰۰ متر که قسمت مرکزي دهانه آن از يخ پوشيده شده است. در مورد چگونگي تشکيل اين آتشفشان بزرگ و منحصر به فرد، عامل زمين ساختي مشخصي شناخته نشده است ولي به نظر مي رسد که آخرين حرکت فشاري که فلات ايران را تحت تأثير قرار داده و سبب چين خوردگي، بالازدگي و جمع شدن پوسته قاره اي ايران شده و البرز را نيز تحت فشار قرار داده و موجب شکستگي هاي عميق و فعاليت آن شده است، فعاليتي که کوه دماوند در نتيجه آن به وجود آمده در دورة هولوسن اتفاق افتاده است. به اين دليل که هيچ گونه آثار يخچالي پلئيستوسن در آن ديده نشده است.
هر چند که با مطالعه تکه چوب هايي که از درون گدازه هاي آتشفشاني شمال پلور به دست آمده است، سن فعاليت آتشفشاني دماوند را به حداقل ۳۸ هزار و ۵۰۰ سال قبل نسبت مي دهند. از نظر سنگ شناسي اگر چه فوران هاي مختلف آتشفشاني دماوند از نظر ترکيب کاني شناسي و شيميايي با يکديگر متفاوت بوده اند ولي سنگ آن آلکالي و ميزان سديم آن بيشتر از پتاسيم است و سنگ هاي متنوعي پديد آورده اند که از قديم به جديد شامل بازالت، آندزيت و تراکيت هستند، به علاوه قطعات آذر آواري شامل پونس و خاکستر در دامنه جنوب شرقي آن فراوان است.
آتشفشان دماوند به صورت مخروط نامتقارني است که در ناحية جنوب غربي آن گدازه ها گسترش بيشتري دارند. ريفت مخروط آتشفشاني بيانگر اين موضوع است که فعاليت منحصر به دهانه مرکزي بوده است. بلکه دهانه هاي جانبي نيز در ايجاد مخروط نقش داشته اند اما فعاليت اصلي دماوند از دهانه مرکزي آن صورت گرفته است. از نقطه نظر ژئوترمال دماوند از مناطقي است که داراي ولگانيسم تئوژن کواترنر و کواترنر است. آتشفشان دماوند در حال حاضر در مرحله فومروليک است.
نشانه هاي هيدروترمال در سطح تا ۸۰ درجه سانتي گراد اندازه گيري شده و در عمق تا ۲۰۰ درجه سانتي گراد برآورده شده است. اين مخازن داراي پتانسيل هاي محلي و جدا از هم هستند. ضخامت سنگ پوشش آن ۱۰۰۰متر است و منطقه نفوذ آب چشمه ها در ارتفاع ۲۵۰۰ متري قرار دارد. احتمالاً شروع فعاليت اين کوه آتشفشاني به قبل از دوره هاي کرتاسه و ائوسن مي رسد ولي مهمترين مراحل آتشفشاني آن که به تشکيل مخروط اصلي و عظيم کوه دماوند منجر شده است به دوره هولوسن برمي گردد.
مخروط آتشفشاني دماوند از تيپ «استراتوولکان» است. فوران گازهاي گوگردي به ويژه در بخش جنوبي دهانه آن ديده مي شود. اکنون آتشفشان دماوند در مرحله نيمه فعال به سر مي برد و وجود چشمه هاي گوگردي و آب گرم که در جنوب شرقي کوه قرار دارند، نشاني از اين فعاليت است. آب اين چشمه ها گاهي دمايي در حدود ۷۰ تا ۸۰ درجه سانتي گراد دارند. چشمه هاي آب گرمي نيز در دره اسک و لاريجان وجود دارد که ضخامت زيادي از سنگ هاي آهکي متخلخل تراورتن برجاي گذاشته اند. امکان فعال شدن مجدد اين آتشفشان وجود دارد. در برخي از سال ها از جمله در سال ۱۳۸۶ از قله دماوند دود و بخارهايي خارج شده است که بعضي از افراد به اشتباه آن را علائم آغاز فعاليت اين آتشفشان مي دانند اما در واقع در سال هاي پر بارش با نفوذ آب به درون قله و مواجه شدن با سنگ هاي داغ، جرياني از بخار آب از دهانه قله خارج مي شود و هيچ ربطي به فعاليت هاي آتشفشاني ندارد.
دماوند جايگاه ويژه اي در اساطير ايران دارد. بيشترين شهرت آن، در به بند کشيدن ضحاک توسط فريدون درون غاري در دل دماوند است. در اساطير چنين آمده که ضحاک تا آخرالزمان در آنجا زنداني است تا زماني که بند بگسلد و کشتن خلق را آغاز کند و سرانجام به دست گرشاسب کشته شود. اکنون نيز مردم ساکن روستاهاي اطراف دماوند بر اين عقيده هستند که ضحاک درون غاري ناشناخته در دماوند زنداني است و گويند برخي صداها که از کوه شنيده مي شود، مربوط به ناله هاي ضحاک است.
نام دماوند به دو گونه شهرت دارد، يکي دماوند و نام ديگر آن دباوند است. همچنين نام دماوند در تورات آمده است. نام دماوند بنابر فرهنگ معين برگرفته از دم (مه و بخار) + اوند (وند) به معني داراي دمه و دود و بخار است.
● گياهان
پوشش گياهي دامنه هاي جنوبي، شمالي، شرقي و غربي دماوند متفاوت است و سيماي ثابتي ندارد. از گونه هاي بارز گياهي اين ناحيه گونه Veronica avcheriاست که تا ارتفاع ۴۶۰۰ متري کوه دماوند ديده مي شود و به عنوان بالاترين سطح رويش يک گياه دانه دار ايران شناخته مي شود. گونه هاي جنس منحصر به فرد Elburzia از ارتفاع ۱۸۰۰ تا ۳۰۰۰متري انتشار دارد. گياهان خانواده چليپائيان فراوان هستند. گونه Sensio iranica که گياهي يک ساله است در مناطق کوهپايه اي دماوند و در ارتفاع ۳۸۰۰ تا ۴۲۲۰ متري گزارش شده است. گونه هاي گون يا جنسAstragalus نيز تا ارتفاع ۴۴۰۰ متري کوه دماوند مشاهده مي شوند.
● گونه
Iranecio oligoleps تاکنون فقط از کوه دماوند در ارتفاع ۳۰۰۰ تا ۴۰۰۰ متري گزارش شده است. به طور کلي گياهان دارويي مهم و کميابي در دامنه هاي کوه دماوند مي رويند که از نظر پزشکي و اقتصادي اهميت زيادي دارند.
● جانوران
دامنه هاي کوه دماوند و همين طور ارتفاعات آن داراي ويژگي هاي مناسبي در به وجود آوردن يک فون جانوري منحصر به فرد است. از پستانداران اين ناحيه خارپشت اروپايي، خارپشت گوش بلند (در کوهپايه ها)، خفاش حنايي، خفاش سروتين، خفاش بال بلند (در غارها و معادن)، هامستر خاکستري، ول حفار، ول معمولي (در ارتفاعات و کوهپايه ها)، خرگوش، گرگ، شغال، روباه معمولي، خرس قهوه اي، شنگ، رودک، گربه وحشي، پلنگ، مرال، گراز و پازن را مي توان در دره ها، کوهپايه ها، تنگه ها و دامنه هاي دماوند نام برد. پرندگان نيز نسبتاً متنوع هستند که از آن جمله گونه هاي خانواده قوش ها، شاهين ها، کبوترها، جغدها، شبگرد ها، پرستوها، چکاوک ها، دم جنبانک ها، صعوه ها، توکاها، سسک ها، چرخ ريسک ها و کلاغ ها را مي توان مشاهده کرد.
خزندگان در ارتفاعات پايين دست، کوهپايه و دره ها يافت شده و تعدادي از گونه هاي منحصر به فرد در ايران را شامل مي شوند. از مارها گرزه مار، افعي البرزي، افعي دماوندي، افعي قفقازي (از گروه سمي ها)، يله مار (از گروه نيمه سمي)، مار آتشي، قره سوجه، مار چليپر، مار گرگي، مار پلنگي و گَوَند مار (از گروه غير سمي)، از سوسماران انواع لاسرتاها (به ويژه لاسرتاي البرزي)، اسکينگ ها، آگاماها (آگاماي قفقازي) را مي توان نام برد.
از نظر جاذبه هاي طبيعي، دامنه هاي دماوند بي نظير است. چشمه هاي آب گرم و معدني بي شمار، دره هاي زيبا و سرسبز همچون دره اسک، دره پلور، دره گل زرد و غيره. از همه جذاب تر قله دماوند است. عسل دماوند يا عسل چهل گياه دماوند از محصولات لذيذ دامنه هاي دماوند است.
مسيرهاي مهم جهت صعود به قله دماوند عبارت هستند از:
▪ جبهه شمالي، از ميان دو يخچال سيلويه (سمت راست) و دوبي سل (سمت چپ) است.
▪ جبهه شمال شرقي، مسير پناهگاه تخت فريدون.
▪ جبهه جنوب غربي، مسير پناهگاه سيمرغ.
▪ جبهه جنوبي، از سمت جنوب شرقي دامنه کوه، پلور، مارينه، گوسفند سرا و بارگاه سوم است.
آسان ترين مسير جبهه جنوبي و مشکل ترين مسير جبهه شمالي آن است.
قله ها انگيزه اي براي رفتن هستند، آنچنان که براي رسيدن به قله، تمامي مشکلات، خطرات و حوادث را مي پذيريم و اين همان واقعيتي است که در زندگي به آن نياز است. کوه ها در ادبيات و فرهنگ ايرانيان باستان تأثير فراواني داشتند که آشکارا مي توان اين تأثير را در تاريخ ايران ديد. کوهنوردي فقط يک ورزش يا تفريح جسمي نيست بلکه کوهنوردي فايده مهمتري نيز دارد و آن ورزش روح و روان ما است. اگر براي ورزش يا تفريح در يک روز تعطيل به دامنه هاي کوهستان برويم، بدون شک تا چندين روز يک نشاط و آرامش خاطر باور نکردني باقي خواهد ماند. به طور يقين اين آرامش رواني همراه يک توان جسمي فوق العاده است. حيف است که به کوه برويم ولي دست کم يک ساعت با روح کوهستان خلوت نکنيم.
بيشتر ما وقتي به درون طبيعت مي رويم بدون اين که به چيزي توجه کنيم راه خود را مي رويم تا به محلي براي فتح يا استراحت کردن برسيم. در واقع از زماني که وارد طبيعت مي شويم تمامي طول مسيري را که مي خواهيم طي کنيم، هدف ما است. اگر به اطرافمان روشن بنگريم، مي بينيم که هر قدم در طبيعت، هدف است که مي تواند تجربه و دانش با ارزشي براي ما باشد. در طبيعت پيمايي، بايد از طول مسير لذت ببريم نه از رسيدن به هدف. در زندگي واقعي اگر براي رسيدن به هدفي تلاش کنيم، به طور حتم همين روش نيز مي تواند دگرگوني سودمندي براي زندگي ما به وجود آورد.

مخروط دماوند ، شاخص ترين آتشفشان چينه اي کواترنري ايران است. تاريخ فعاليت اين آتشفشان بخوبي شناخته نشده و مخروط آن استراتو ولکاني است که ارتفاع آن از ...

مخروط دماوند ، شاخصترين آتشفشان چينهاي کواترنري ايران است. تاريخ فعاليت اين آتشفشان بخوبي شناخته نشده و مخروط آن استراتر ولکاني است که ارتفاع آن از سط ...

مخروط دماوند ، شاخص‌ترين آتشفشان چينه‌اي کواترنري ايران است. تاريخ فعاليت اين آتشفشان بخوبي شناخته نشده و مخروط آن استراتو ولکاني است که ارتفاع آن از ...

بررسي آتشفشان ها در ايران نشان مي دهد ايران داراي پنج آتشفشان دماوند ، سبلان ، تفتان ، بزمان و سهند است که از اين تعداد سه آتشفشان بزمان، تفتان و دماو ...

فعاليت هاي آتشفشاني کواترنر در حقيقت ادامه فعاليت هاي ترشياري در ايران است و در مناطقي که آتشفشانهاي کواترنر فعاليت داشته اند، عموما آتشفشانهاي ترشيار ...

کاني ماده ي طبيعي، غيرآلي، بلوري و جامد است که در ترکيب سنگ هاي پوسته ي زمين يافت مي شود. برخي کاني ها از يک عنصر خالص و بسياري از آن ها از دو يا چند ...

سنگ از نظر زمين شناسان به ماده ي سازنده ي پوسته و بخش جامد سست کره ي زمين گفته مي شود. سنگ ها از يک يا چند کاني درست شده اند و از نظر چگونگي پديد آمدن ...

يخچال ها توده هاي يخي هستند كه در اثر تبلور مجدد برف تشكيل مي شوند. يخچال ها مي توانند تحت تأثير نيروي جاذبه از حركت و جريان روبه جلو برخوردارشوند. بط ...

دانلود نسخه PDF - دماوند