up
Search      menu
مذهب و عرفان :: مقاله دعا PDF
QR code - دعا

دعا

● جايگاه و ارزش دعا در اسلام
دعا در لغت به معناي طلب، درخواست و تقاضاست [۱] و در اصطلاح به اظهار نياز و خواهش بندگان به درگاه خداي قادر متعال گفته مي شود. ارزش و اهمّيّت دعا در فرهنگ اسلامي، از سفارشهاي قرآن و معصومين عليه السّلام معلوم مي شود. اين تأکيد بسيار زياد، نشانگر جايگاه ويژه دعا در اسلام است، تا جايي که رسول گرامي صليّ الله عليه و اله فرمود: «اَلدُّعاءُ مُخُّ الْعِبادَهِ»[۲] دعا مغز عبادت است. همچنين امام باقر عليه السّلام فرمود: «ما مِنْ شَيْءٍ أَفْضَلُ عِنْدَاللهِ عَزَّوَجَلَّ مِنْ أَنْ يُسْأَلَ وَ يُطْلَبَ مِمّا عِنْدَهُ»[۳]
در نزد خدا هيچ چيز بهتر از اين نيست که از او سؤال شود و از آنچه نزد اوست درخواست گردد.
● آداب دعا
دعا همچون عبادات ديگر آداب و مقررات ويژه اي دارد که در صورت انجام آن، نتيجه بهتر و مطلوبتري به دست مي آيد. برخي از آن آداب را بطور اختصار بيان مي کنيم:
الف) حال دعا داشتن
دعا کننده بايد با تمام وجود متوجّه ذات مقدّس خدا باشد و از غير او بکّلي دل بکند و هيچ اميدي به ديگران نداشته باشد. ديگر اينکه در کارهاي نيک پيشقدم باشد با بيم و اميد به دعا بنشيند. قرآن مجيد مي فرمايد: خاندان زکريّاي پيغمبر با چنين حالتي خدا را مي خواندند: «إِنَّهُم کانُوا يُسارِعُونَ في الْخَيْراتِ وَ يَدْعُو نَنا رَغَباً وَ رَهَباً وَ کانُوا لَنا خاشِعينَ»[۴] بدرستي که آنها در کارهاي خير پيشگام بودند و با حالت اميد و ترس، ما را مي خواندند و براي ما خاشع بودند. توجّه قلبي نيز از شرايط دعاست که داعي بايد با توجه کامل و از ته دل خدا را بخواند. علي عليه السّلام فرمود: «لا يَقْبَلُ اللهُ عَزَّوَجَلَّ دُعا ءَ قَلْبٍ لاهٍ»[۵]
خداوند بزرگ، دعاي دلي را که غافل و مشغول باشد نمي پذيرد. همين طور بجا و نيکوست که انسان هنگام دعا و مناجات دستهاي خويش را به سوي آسمان بالا برد چنان که نقل شده است که رسول خدا صلي الله عليه و اله هنگام دعا و مناجات دستهايش را بالا مي برد. [۶] امام صادق عليه السلام در مورد حکمت اين کار فرمود: «هرگاه بنده دستهايش را به سوي خدا بالا برد، او حيا مي کند که آنها را خالي برگرداند.»[۷]
استعمال بوي خوش، صدقه قبل از دعا و انگشتر عقيق به دست داشتن نيز از آداب دعا شمرده شده است.[۸]
ب) رعايت زمان دعا
گرچه درهاي رحمت الهي، همواره به سوي بندگاني که صادقانه و مخلصانه او را مي خوانند، باز است و خداوند، به آنها وعده پاسخ داده است، امّا امامان معصوم عليهم السلام به بعضي از زمانها و اوقات، عنايت بيشتري داشته اند و احتمال استجابت در آن مواقع خاص، بيشتر دانسته اند. از آن جمله ماه مبارک رمضان بويژه شبهاي قدر، روز عرفه، روزهاي عيد فطر، قربان، غدير، و شبهاي جمعه... . امام باقر عليه السلام فرمود: «إِنَّ اللهَ تَعالي يُنادي کُلَّ لَيْلَهِ جُمُعَهٍ مِنْ فَوْقِ عَرْشِهِ مِنْ اَوَّلِ اللَّيْلِ إِلي آخِرِهِ: اَلا عَبْدٌ مُؤْمِنٌ يَدْعُوني لِدينِهِ وَ دُنْياهُ قَبْلَ طُلُوعِ الْفَجْرِ فَاُجيبُهُ...»[۹] خداي بزرگ در هر شب جمعه از اول تا آخر شب از بلنداي عرش ندا دهد که آيا بنده مؤمني نيست که امشب مرا براي دين و دنياي خويش بخواند تا او را اجابت کنم.
امام صادق عليه السلام فرمود: «إِذا زالَتِ الشَّمْسُ فُتِحَتْ اَبْوابُ السَّماءِ و اَبْوابُ الْجَنانِ وَ قُضِيَتِ الْحَوائِجُ الْعِظامُ...»[۱۰] به هنگام نيمروز، درهاي آسمان و بهشت گشوده مي شود و حاجتهاي مهم برآورده مي گردد.
همچنين رسول اکرم صليّ الله عليه و اله دعا در ماه مبارک رمضان را مستجاب دانسته و فرمود: «... وَ دُعاءُکُمْ فيهِ مُسْتَجابٌ...»[۱۱]
ج) توجّه به مکان دعا
جاي دعا کردن نيز در چگونگي استجابت دعا نقش دارد. مکان هر چه مقدستر باشد دعا به استجابت نزديکتر است. مانند: مکّه معظّمه، مدينه منوّره، مشاهد مشرّفه امامان، مساجد، امامزاده هاي معتبر مزار گلگون شهدا و.... امام رضا عليه السلام درباره دعا کردن در شهر مقدّس مکّه فرمود:
«هيچ کس در اين کوهها (مکّه) نايستاد (و عدا نکرد) مگر اينکه مستجاب شد. اما دعاهاي مؤمنان در امور آخرتشان و دعاي کفّار در امور دنياشان به اجابت مي رسد.»[۱۲]
در جوار قبر رسول خدا صلي الله عليه و اله نيز دعا به اجابت مي رسد.[۱۳] همچنين کنار مرقد مطهّر سيدالشهدا حسين بن علي عليهما السلام از مکانهايي است که دعا مستجاب مي شود.[۱۴]
● اسباب و عوامل اجابت
علاوه بر آداب ظاهري دعا، عوامل ديگري نيز در استجابت دعا موثرند، که در اينجا بطور اختصار مي آوريم:
الف) قطع اميد از غير خدا
قطع اميد از غير خدا، عزم دعا کننده را در توسل به پروردگار و مبداء هستي قويتر کرده، با خلوص بيشتري خواسته هاي خود را از درگاه خدا طلب مي کند.
امام صادق عليه السلام در اين باره فرمود:
«هرگاه يکي از شما اراده کرد که هر چه از خدا بخواهد به او بدهد بايد از همه مردم نااميد شود و جز به خدا اميدوار نباشد. اگر خداوند اين حالت را در قلب دعا کننده يافت هر چه از او درخواست شود عطا مي کند.»[۱۵]
ب) دسته جمعي دعا کردن
از ديگر عوامل مؤثر در اجابت دعا، گروهي بودن آن است و اين نشانه اهتمام اسلام به جمع و اجتماع است. يکي از حکمت هاي آن، اين است که هر چه افراد، بيشتر باشند، هر يک به سهم خود و نسبت به خصايل نيکويي که دارند، نظر پروردگار را جلب و دعا را به هدف اجابت، نزديکتر مي کنند. امام صادق عليه السلام فرمود: «هرگاه امري پدرم (امام باقر عليه السلام ) را محزون مي کرد، زنان و کودکان را جمع نموده، دعا مي کرد و آنها آمين مي گفتند.»[۱۶]
ج) واسطه قرار دادن اهل بيت عليهم السلام
انسان غير معصوم، به طور معمول، مرتکب گناه و اشتباه شده، بدين وسيله در درگاه الهي خجل و روسياه است. از اين رو، اگر اولياي مقرّب درگاه خدا را واسطه قرار دهد به خاطر آنها دعا به اجابت نزديکتر مي گردد. در ميان امت اسلامي هيچ کس از پيامبر و خاندانش نزد خداي محبوب تر نيست. خداوند، خود فرموده است: «محبوب ترين و گرامي ترين بندگانم نزد من محمّد و علي، حبيب و ولي من هستند، هر کس به وسيله آن دو و خاندان پاکشان از من چيزي بخواهد، خواسته اش را رد نمي کنم.»[۱۷]
رسول اکرم صلي الله عليه و اله نيز فرمود:
«... إِجْعَلُوني في أَوَّلِ الدُّعاءِ وَ في آخِرِه ِ وَ وَسَطِهِِ»[۱۸]
مرا در اول، وسط و آخر دعا قرار دهيد.
● موانع اجابت
همان طور که عواملي موجب تسريع در اجابت دعا مي شود، عللي نيز مانع اجابت دعا مي گردند، که به شرح زير است:
الف) گناه
گناه، دشمن ديرينه و خطرناک انسان و دورکننده او از نعمتهاي مادّي و معنوي است و مانع بزرگي در مسير کمال او محسوب مي شود.
دعاي فرد گنهکار به اجابت نمي رسد و ناله هايش خريدار ندارد.
امام باقر عليه السلام فرمود: «انسان گاهي حاجتي دارد و از خدا طلب مي کند و خداوند ضمن قبول آن انجامش را به وقت مناسبي وا مي گذارد، ولي بنده در اين مدّت مرتکب گناه مي شود. خداوند به مأمور اجابت دعا امر مي کند: خواسته اش را اجابت نکن و او را از اين لطف محروم نما که خشم ما را برانگيخت و شايسته بي اعتنايي گرديد.[۱۹] شخصي خدمت رسول خدا صلي الله عليه و اله آمد و گفت: دوست دارم که دعايم مستجاب شود، حضرت به وي فرمود: «طَهِّرْ مَأْکَلَکَ وَ لا تُدْخِلْ بَطْنَکَ الْحَرامَ»[۲۰]
خوراک خود را پاکيزه کن و غذاي حرام نخور.
ب) تقاضاي امر محال و يا غير جايز
اجابت دعا از جانب خداي سبحان پس از حصول شرايط در صورتي است که آنچه از خدا خواسته ايم شدني و ممکن باشد و نامشروع نباشد. به عبارت ديگر، دعا در مسير مصلحت خلقت انجام گيرد و دعاي انحرافي نباشد. از حضرت علي عليه السلام سؤال شد:
«فَاََيُّ دَعْوَهٍ اَضَلُّ؟ قالَ: الدّاعي بِما لا يَکُونُ»[۲۱]
کدام دعا گمراهي است؟ فرمود: دعا کردن و خواستن کارهاي نشدني و غير ممکن.
ج) عدم مصلحت
توانايي و قدرت خدا در انجام خواسته بندگان، مورد ترديد نيست، ولي گاهي مي شود بنده، چيزي را مي خواهد که به مصلحت او نيست، در حالي که خود نمي داند و خداوند که به همه جوانب زندگي اش آگاه است، به دليل لطفي که به بندگانش دارد، آن دعا را مستجاب نمي کند:
«عَسي اَنْ تَکْرَهُوا شَيْئاً وَ هُوَ خَيْرٌ لَکُمْ وَ عَسي اَنْ تُحِبُّوا شَيْئاً وَ هُوَ شَرٌّ لَکُمْ وَ اللهُ يَعْلَمُ وَ أَنْتُمْ لا تَعْلَمُونَ»[۲۲]
چه بسا چيزي بر شما ناگوار و ناخوشايند باشد، در حالي که خير و صلاح شما در آن است (و شما نمي دانيد) و همچنين شايد چيزي را دوست بداريد که ضرر شما در آن باشد و خدا آگاه است و شما بي خبريد.
د) مهيا نبودن شرايط و زمان اجابت
مناسب نبودن زمان و شرايط از جمله موانع اجابت دعاست. چه بسا شخص دعاکننده، گمان کند که خواسته اش رد شده و نااميد گردد، در حالي که نبايد قطع اميد کند. امام صادق عليه السلام فرمود:
«إِنَّ الْمؤُمِنَ لَيَدْعُو فَيُؤَخَّرُ إِجابَتُهُ إِلي يَوْمِ الْجُمُعَهِ»[۲۳]
مؤمن دعا مي کند و خداوند اجابت آن را تا روز جمعه عقب مي اندازد.
[۱] . فرهنگ سيّاح، ج ۱، صفحه ۴۶۳.
[۲] . وسائل الشيعه، ج ۴، صفحه ۱۰۸۶.
[۳] . وسائل الشيعه، ج ۴، صفحه ۱۰۸۸.
[۴] . انبيا (۲۱)، آيه ۹۰.
[۵] . وسائل الشيعه، ج ۴، صفحه ۱۱۰۶.
[۶] . همان، صفحه ۱۱۰۰.
[۷] . همان، صفحه ۱۱۰۴.
[۸] . همان، صفحه ۱۱۱۶.
[۹] . وسائل الشيعه، ج ۴، صفحه ۱۱۲۵.
[۱۰] . همان، صفحه ۱۱۱۵.
[۱۱] . بحارالانوار، ج ۹۶، صفحه ۳۵۶.
[۱۲] . عدّه الداعي، ابن فهد حلّي، صفحه ۴۷، نشر وجداني.
[۱۳] . بحارالانوار، ج ۱۰۰، صفحه ۱۴۷.
[۱۴] . عدّه الداعي، صفحه ۴۸.
[۱۵] . وسائل الشيعه، ج ۴، صفحه ۱۱۷۴.
[۱۶] . اصول کافي، ج ۲، صفحه ۳۵۳.
[۱۷] . وسائل الشيعه، ج ۴، صفحه ۱۱۴۲.
[۱۸] . همان.
[۱۹] . اصول کافي، ج ۲، صفحه ۲۰۸.
[۲۰] . وسائل الشيعه، ج ۴، صفحه ۱۱۷۶.
[۲۱] . همان، صفحه ۱۱۲۸.
[۲۲] . بقره (۲)، آيه ۲۱۶.
[۲۳] . اصول کافي، ج ۲، صفحه ۳۵۵.

حضرت آيت الله مجتبي تهراني همزمان با ماه مبارک رمضان و در ادامه مجموعه مباحث دعا تأثير وضو در اجابت دعا را مورد تأکيد قرار داد و يادآور شد: توسل به او ...

از وعده هاي خداوند متعال اجابت دعاي نيايشگران است، ليکن تحقق اين وعده منوط به تحقق حقيقت دعا از سوي داعي است و حقيقت دعا عبارت است از اين که «انسان خو ...

دعا عثمان بن عيسى ،از محدثى كه وى را حديث كرده از ابى عبد الله ،امام صادق ، عليه السلام روايت كرد كه خدمت امام عرضه داشتم كه دو آيه در كتاب خداست كه م ...

● دعا براي امنيت حضرت ابراهيم از خدا خواست : خدايا ! مکه را امن قرار بده . « رَبِّ اجْعَلْ هذا بَلَداً آمِنا »۱ ، دعاي براي امنيت. «رَبِّ اجْعَلْ هذا» ...

آيت الله شيخ مجتبي تهراني به معرفي چهار مکان مشخص که دعا با شرايطي در آنها مستجاب است پرداخت و شرايط نماز مقبول و دعاي مستجاب را تشريح کرد. گفته شد ما ...

دعا محبوب ترين اعمال نزد خداوند، برترين عبادت، علت روشنايي آسمان ها و زمين، كليد تمام رحمت ها و... است. ما معمولا در حوائج فردي خويش بر دعا اصرار مي و ...

آنچه در پي مي آيد گلچيني از آموزه هاي سيره اخلاقي امام حسين(ع) است که در قالب ده نکته بيان شده است . اينک با هم آن را از نظر مي گذرانيم. ۱) تواضع امام ...

با نماز بيني شيطان را به خاک بماليد در اهميت و ارزش نماز سخن زياد گفته شده به طوري که در روايات از بزرگان ديني داريم که فرمودند نخستين چيزي که بنده بر ...

دانلود نسخه PDF - دعا