up
Search      menu
مذهب و عرفان :: مقاله دعا و نيايش PDF
QR code - دعا و نيايش

دعا و نيايش

... به عذر نيم شبي کوش و گريه سحري

دعا و نيايش به درگاه الهي، آسان ترين راه ارتباط با خدا و تقرب به وي و هم چنين دست يابي به مقامات انساني و پاسخ گويي به نيازهاي مادي و معنوي است. ماه رمضان به سبب قداست و شرافت زماني آن، بهترين فرصت براي نيايش است و لذا ماه رمضان را فصل دعا و نيايش و مناجات مي شمارند. دست هاي مومنان و بندگان خدا براي بهره گيري از ضيافت الهي بلند است و خداوند به شرافت و کرامت اين ماه پربرکت افزون بر شست و شوي مردم از گناه، فرصت هاي زايش از نو را هديه مي کند تا دوباره با ظرفيت و استعداد و توان جديد به سير کمالي و تکاملي خويش بازگردند و از نعمت خلافت ربوبي خداوند بهره گيرند و به مقامات انساني دست يابند.
نويسنده در اين نوشتار با توجه به اهميت دعا در روزها و زمان هاي خاص، کوشيده است تا تحليل قرآن از آثار و برکات نيايش در اين ماه را ارائه دهد. با هم اين مطلب را از نظر مي گذرانيم.
نيايش، آسان راه ارتباط و تقرب
نيايش که در زبان عربي از آن به دعا تعبير مي شود هرچند که از نظر لغت و ريشه مفهومي، تفاوت هائي دارد ولي يک مفهوم خاص مشترکي را بيان مي کند؛ زيرا دعا در لغت به معناي درخواست انجام دادن چيزي است (معجم الفروق اللغويه، ص ۵۳۴).
اين واژه به معاني مختلفي همچون استغاثه و عبادت نيز در فرهنگ عربي و قرآني به کار رفته است. (لسان العرب، ج ۴، ص ۳۵۹، «دعا».)
در فرهنگ و اصطلاحات اسلامي و عربي براي دعا شروطي بيان شده است که مي توان از آن ها به عنوان شرط تحقق مفهومي اصطلاح دعا ياد کرد. از جمله اين شروط آن است که کسي که از او درخواست مي شود بايد بالاتر از درخواست کننده باشد. (معجم الفروق اللغويه، ص .۲۳۱)
در قرآن، دعا و درخواست از خداوند براي مقاصد گوناگون آمده است که ۱ توحيد و ثناي الهي؛ ۲ طلب عفو و رحمت؛ ۳ خواستن بهره دنيايي، از جمله اين موارد است. سبب نامگذاري اين شيوه از ارتباط ميان خدا و بنده از آن رو بوده است که در هنگام دعا، انسان، کلام خويش را با «ياالله»، «يارب»، «يا رحمن» آغاز مي کند. (لسان العرب، ج ۴، ص ۳۵۹، «دعا».)
از آن جايي که مفهوم دعا در کاربردها و فرهنگ اسلامي و قرآني، از نوعي عموميت و فراگيري برخوردار است، تنها شيوه خاصي، دعا شمرده نمي شود. از اين رو روش هاي ديگري که ما از آن ها به عناوين و مفاهيم ديگري همچون استغفار، استعاذه، استغاثه و استعانت ياد مي کنيم در زير مجموعه دعا قرار مي گيرد. البته اين گونه امور گرچه به نوعي معناي دعايي دارند، ليکن از آنجا که هر يک داراي مسايل و مطالب مهم و شرايط خاصي است به صورت مستقل از دعا مطرح مي شود و در اين جا تنها مراد و مقصود ما از دعا همان نيايش خاص است که شخص در هنگام درخواست از واژگاني چون اللهم و يا رب و الهي و مانند آن استفاده مي کند و به شکل خاصي خداوند را مخاطب قرار مي دهد تا ارتباطي با مبداء هستي برقرار سازد.
بنابراين آنچه مقصود اين نوشتار است نيايش و دعا به مفهوم خاصي است، هرچند که امور ديگري چون استغفار و استعاذه و استغاثه در حوزه دعا قرار مي گيرد ولي نيايش خاص شمرده نمي شود.
به هر حال دعا امري پسنديده است؛ زيرا بيانگر اين است که انسان همواره ربوبيت و پروردگاري خداوند را در نظر دارد و او را افزون بر خالقيت و آفريدگاري به ربوبيت و پروردگاري نيز مي شناسد و از اين مقام ربوبيت مي خواهد که مسايل و مشکلات او را حل و فصل نموده و يا امري را براي او تحقق بخشد و عنايت خاصي به وي داشته باشد.
بر اين اساس مي توان گفت که دعا خود مهم ترين ابزار دوري بشر از غفلت از خدا است. انساني که از غفلت رهايي يابد امکان شدن و دست يابي به مراتب کمالي و تقربي براي او فراهم تر است. از اين رو نيايش سرچشمه غفلت زدايي بشر از خدا مي باشد و اين که انسان مي تواند با نيايش، به امور و مقدماتي دست يابد که از راه هاي ديگر شدني نيست. افزون بر اين که دعا موجب مي شود تا شخص با کم ترين هزينه و عمل، بيش ترين سود و بهره را ببرد و از عنايات خاص خداوندي استفاده کند.
شخصي که مي خواهد به خداوند تقرب جويد و از اين تقرب و نزديکي بهره مند گردد مي تواند با نيايش به عنوان کوتاه ترين راه ارتباطي با خداوند بهره مند شود؛ زيرا خداوند همواره در کنار اوست و کسي که از نسيان و غفلت رهايي يابد و حضور خداوند را در کنار خويش احساس کند به سادگي مي تواند با خداوند ارتباط برقرار کرده و از عنايات خاص او بهره مند گردد.
خداوند بارها در آيات مختلف به اين نکته توجه مي دهد که غفلت از خداوند و يا فراموشي او، موجب مي شود تا خداوند نيز شخص را فراموش کند و توجه و عنايتي به او نداشته باشد. (حشر آيه ۱۹ و نيز توبه آيه ۶۷) اين در حالي که اگر کسي به خداوند توجه داشته باشد و همواره ذکر او را بر زبان آورد و دست هاي خويش را به نيايش بلند کند همواره حضرت حق را در کنار خود (نحل آيه ۷۷ و ق آيه ۱۶ و واقعه آيه ۸۵) و اجابت کننده به خواسته خود مي يابد. (غافر آيه ۶۰) چنان که بارها نسبت به پيامبران و اشخاصي که دست به دامن او شده و وي را خوانده اند پاسخ مناسب و سريعي داده است. (انبياء آيات ۸۸ و ۷۶ و ۸۴ و ۹۰)
● آثار دعا
باتوجه به آيات قرآني مي توان براي دعا و نيايش دست کم سه کارکرد و اثر شناسايي و معرفي کرد که عبارتند از دفع بلا و گرفتاري يا رفع مشکل و دشواري، و يا جلب و جذب نعمت.
اين سه کارکرد نيايش را خداوند در گزارش هايي که درباره افراد و يا اقوام بيان داشته توضيح داده است.
يکي از مهم ترين آثار دعا، رهايي انسان از گناه و خطا و در نتيجه از آثار و تبعات منفي آن است. خداوند بيان مي کند که انسان مي تواند با بهره گيري از نيايش، خود را از شر گناه و نيز آثار و تبعات آن در امان نگه دارد. از جمله آياتي که اين کارکرد نيايش را بيان مي کند مي توان به آيه ۵۸ سوره بقره و آيات ۱۴۷ و ۱۴۸ و نيز ۱۹۳ و ۱۹۵ سوره آل عمران اشاره کرد.
خداوند در آيه ۱۶ سوره قصص با اشاره به داستان حضرت موسي(ع) بيان مي کند که آن حضرت چگونه توانست از آثار دعا براي دفع برخي از آثار خطا و ترک اولي خويش استفاده کند؛ زيرا آن حضرت با اقرار ظلم و ستم به نفس خويش در انجام درگيري به قبطي مي فرمايد: رب اني ظلمت نفسي فاغفرلي فغفر له انه هو الغفور الرحيم. اين گونه است که خداوند او را در حفاظ و پوشش غفوريت خويش قرار مي دهد و موجب مي شود تا از آثار و تبعات ترک اولي خويش در امان ماند.
انسان با دعا به خداوند نزديک مي شود و اسباب تقرب به او را فراهم مي آورد. چنان که گفته شد، اگر کسي خداوند را همواره به ياد داشته باشد خداوند نيز او را به ياد خواهد داشت و در هيچ حالي او را فراموش نمي کند و همين موجب مي شود تا بستر و فضايي فراهم آيد تا شخص بتواند ظرفيت ها و استعدادهاي کمالي خويش را آشکار سازد. بر اين اساس گام به گام به سوي خدا تقرب مي جويد و با اعمال و اکمال خود به مقامات کمالي خاص دست مي يابد. از اين رو در آيه ۹۹ سوره توبه يکي از کارکردها و آثار نيايش تقرب به خداوند دانسته شده است.
اگرچه آيه درباره دعاي پيامبر(ص) است که موجبات تقرب مؤمنان انفاق گر را فراهم مي آورد ولي اين معنا را مي توان به دست آورد که دعا از چنان خاصيت و ويژگي اختصاصي برخوردار است.
بنابراين مؤمنان براي دست يابي به تقرب مي توانند با واسطه کردن پيامبر(ص) در دعا و نيايش خويش، خود را به خداوند نزديک سازند.
از ديگر کارکردهاي دعا در راستاي نقش نخست و اصلي آن مي توان به جلب رحمت (اعراف آيه ۵۶ و ۱۵۶ و نيز مريم آيه ۲ و ۳ و انبياء آيه ۸۳ و ۸۴) و جلب عنايت خاص خداوند (انعام آيه ۵۲ و فرقان آيه ۷۷) و در حقيقت جلب فضل خداوندي (نساء آيه ۳۲) اشاره کرد. به اين معنا که شخص با نيايش، خود را به خدا نزديک مي سازد و موجبات جلب رحمت و عنايت خداوندي را فراهم مي آورد به گونه اي که با بهره گيري از اين مقام، از فضل خداوندي سود مي برد و فراتر از آن چه حق وي بوده، خداوند به فضل خويش به وي عنايت مي کند.
مهم تر از اين مسايل کساني که مي خواهند محبوب خداوند شوند و محبت وي را به سوي خويش جلب کنند، بهترين و کوتاه ترين و آسان ترين راه، بهره گيري از عامل دعاست که خداوند در آيه ۱۴۷ و ۱۴۸ سوره آل عمران به آن اشاره کرده است.
آيات فوق به اين نکته توجه مي دهند که اصولا يکي از مصاديق احسان و نيکوکاري، دعا است. از اين رو مي فرمايد: و ماکان قولهم الا ان قالوا ربنا اغفرلنا ذنوبنا و اسرافنا في امرنا و ثبت اقدامنا و انصرنا علي القوم الکافرين... و الله يحب المحسنين. به اين معنا که اين گفتار و نيايش هاي آنان مصداقي از مفهوم احسان است، چنان که دوري از اسراف در امور نيز يکي از مصاديق احسان است که عبارت والله يحب المحسنين آن را تأييد مي کند. اين مطلب را آيه ۵۶ سوره اعراف نيز مورد توجه و تاکيد قرار مي دهد که يکي از آثار و کارکردهاي نيايش قرار گرفتن در جرگه محسنان است.
چنان که گفته شد اگر بخواهيم آثار دعا را دسته بندي کنيم يکي از کارکردهاي عمده و کلي و اصلي آن، کارکرد دفعي و سپس کارکرد رفعي است. از جمله مصاديق کارکردهاي رفعي دعا مي توان به درمان و رفع بيماري ها که در آيه ۸۳ سوره انبياء درباره ايوب(ع) بيان شده اشاره داشت که خداوند مي فرمايد: و ايوب اذ نادي ربه اني مسني الضر و انت ارحم الرحمين¤ فاستجبنا له فکشفنا ما به من ضر و ءآتينا اهله. البته همين مطلب به شکلي ديگر در آيه ۴۱ و ۴۳ سوره ص آورده شده است؛ زيرا خداوند مي فرمايد: و اذکر عبدنا ايوب اذ نادي ربه اني مسني الشيطان بنصب و عذاب¤ ارکض برجلک هذا مغتسل بارد و شراب¤ ووهبنا له اهله و مثلهم معهم رحمه منا و ذکري لاولي الالباب.
از ديگر مصاديق کارکرد رفعي مي توان به رهايي شخص از غم و اندوه اشاره کرد که در آيه معروف به ذکر يونسي، به تفصيل آمده است و خداوند در اين آيه به صراحت مردم را اميدوار مي سازد که اين شيوه درمان و رفع اندوه و غم و گرفتاري اختصاص به حضرت يونس(ع) نداشته و همه مؤمنان مي توانند با بهره گيري از ذکر يونسي از بلا و گرفتاري و اندوه و غم رهايي يابند: و ذالنون اذ ذهب مغضبا فظن ان لن نقدر عليه فنادي في الظلمات ان لااله الا انت سبحانک اني کنت من الظالمين¤ فاستجبنا له و نجينا من الغم و کذلک ننجي المؤمنين. (انبياء ۷۸ و ۸۸)
در همين دسته کارکردهاي رفعي دعا مي توان به رفع بلا و دشواري ها اشاره کرد که آيات ۰۴ و ۱۴ سوره انعام و نيز ۱۳۴ و ۱۳۵ سوره اعراف و آيات ۲۱ و ۳۲ سوره يونس به آن توجه مي دهد و با ذکر مصاديق عيني و گزارش از گذشته مي کوشد تا مردم را به دعا و نيايش براي دست يابي به اين کارکرد ترغيب نمايد. البته آياتي که به اين نقش و کارکرد نيايش توجه دارد بيش تر از آن است که بتوان دراين مقاله به همه آن ها پرداخت.
از ديگر کارکردهاي کلي و اصلي دعا مي توان به کارکرد جلبي آن اشاره کرد که برخي از نمونه هاي آن ذکر شد ولي براي تتميم فايده و بهره مندي و نيز تشويق و ترغيب مومنان به دعا به برخي ديگر که در آيات مختلف قرآن بدان ها اشاره شده توجه داده مي شود.
از جمله اين کارکردها و آثار مي توان به حفظ آبرومندي در قيامت (۱۹۰ تا ۱۹۵ سوره آل عمران)، برخورداري از امدادهاي غيبي و خاص خداوندي (بقره آيات ۲۵۰ و ۲۵۱ و انبياء آيه ۶۷ و ۷۷) بازگرداندن خانواده (انبياء آيات ۳۸ و ۴۸ و نيز ص آيات ۱۴ و ۳۴) بهره مندي از پاداش هاي دنيوي و اخروي (آل عمران آيات ۱۴۷ و ۱۴۸) بهره مندي از حسنه در دنيا و آخرت (بقره آيات ۲۰۱ و ۲۰۲) بهره مندي از نعمت (ابراهيم آيه ۴۳) پيروزي بر دشمن (بقره آيات ۲۵۰ و ۲۵۱) تامين خواسته ها و نيازها (ابراهيم آيه۴۳ و طه آيات ۵۲ ۶۳) فرزند دارشدن در سنين سالخوردگي و يا مواردي که به طور طبيعي به نظر مي رسد که امکان آن هم فراهم نيست (آل عمران آيات۸۳ ۰۴ و نيز ابراهيم آيه ۹۳) و نيز مصونيت يابي از گناه و انحرافات مختلف (يوسف آيات ۳۳ و ۴۳) اشاره کرد.
کوتاه سخن آنکه انسان هرچيزي را مي تواند از راه دعا به دست آورد و هر مشکل و گرفتاري را از پيش روي خويش بردارد و هر نعمتي را به چنگ آورد مشروط بر آنکه زمينه هاي دعا و اجابت آن فراهم بوده باشد و حکمت و مصلحت خدا نيز بر آن تعلق گرفته باشد.
● زمينه هاي دعا
انسان براي هر امري از خرد و کلان مي تواند از نيايش و دعا بهره مند شود ولي برخي از امور موجب مي شود که انسان در شرايطي خاص قرار گيرد و زمينه هاي مساعدي را فراهم آورد. اصولا همه انسان ها نمي توانند در مقام اخلاص کامل قرار گيرند و از اين رو دعاي آنان به جايي نمي رسد. اين دسته از انسان ها تنها در هنگام اضطرار و خوف و ترس، از همه چيز مي برند و تنها متوجه خدا مي شوند و اين گونه است که نوعي اخلاص اضطراري در شخص ايجاد مي شود و همين اخلاص هرچند اضطراري موجب مي شود که دست به دامن خداوند شوند و از روي اخلاص دعا کنند و خداوند از آن جايي که هر مخلصي را پاسخ گوست، به دعاهاي اين اشخاص نيز پاسخ مثبت مي دهد و مشکل و يا گرفتاري ايشان را حل و دشواري را از پيش پاي آنها برمي دارد.
براين اساس مهم ترين علل و عواملي که زمينه هاي دعا در انسان را پديد مي آورد غيراز بصيرت که از آن انسان هاي مومن و کامل است، اموري چون اضطرار، بيماري، پيري، ترس، سختي ها و مشکلات، ناکامي، قحطي و خشکسالي، عذاب هاي دنيوي و اخروي و مشاهده عذاب و مانند آن مي باشد که در آيات قرآني به عنوان علل و عوامل نيايش مردم بيان شده است.
● زمينه هاي اجابت دعا
قرآن مهمترين عاملي که موجب پاسخ گويي سريع خداوند به دعا مي شود را اخلاص مي شمارد و از آن جايي که به هرشکلي مي کوشد تا مردم گرايش به توحيد پيدا کنند حتي گرايش اضطراري ايشان به اخلاص و توحيد را عاملي براي اجابت دعا و نيايش مي داند و مي فرمايد که قرارگرفتن انسان در شرايط اضطرار و درماندگي، زمينه ساز اجابت دعاست. (انعام آيه ۳۶ و ۴۶ و يونس آيات ۲۱ و ۲۲ و نيز نمل آيه ۲۶ و همچنين آيات ديگر)
البته خشوع و فروتني (انبياء آيه ۹۸ و۰۹) بيم و اميد و خوف و رجا (انبياء آيه۰۹ و اعراف آيه ۶۵) سبقت درکارهاي خير و نيک (انبياء آيه ۰۹) و عمل صالح وکارهاي شايسته (شورا آيه ۶۲) احسان و نيکوکاري (بقره آيه ۸۵ و آيات ديگر) و نيز دوري و اجتناب از گناه و فساد و تباهي (اعراف آيه ۶۵) از مهمترين علل وعواملي است که بستر مناسب را براي اجابت دعا و نيايش از سوي خداوند فراهم مي آورد و يا اسباب تسريع در اجابت دعا مي شود.
● ماه رمضان، ماه نيايش
بي گمان يکي از مهمترين ماهها براي دعا، ماه مبارک رمضان است که ماه ضيافت الهي است و خداوند به مهمانان خويش که با روزه به استقبال تقوا رفته و کوشيده اند تا خود را در مسير سازندگي قرار دهند، کمک و ياري مي رساند تا به شکل بهتري زندگي کنند و از مواهب و نعمت هاي خداوندي بهره مند گشته و از بلا و خطر و عذاب برهند.
از اين رو ماه مبارک رمضان را ماه دعا و نيايش دانسته اند تا اسباب تقرب و نزديکي به خداوند فراهم آيد.
يکي از بهترين اوقات دعا دراين ماه مبارک هنگام شام است؛ زيرا شامگاهان و هنگام خواندن نماز عشا، زماني مناسب براي دعاکردن است که خداوند در آيه ۲۵ سوره انعام و نيز۸۲سوره کهف به آن اشاره کرده و مي فرمايد: ولاتطرد الذين يدعون ربهم بالغدوه والعشي يريدون وجهه (انعام ۲۵) چنان که همين مطلب را در آيه ۸۲ سوره کهف اين گونه بيان مي کند: واصير نفسک مع الذين يدعون ربهم بالغدوه والعشي يريدون وجهه.
از ديگر اوقات مي توان به صبحگاهان و سپيده دمان اشاره کرد که زمان مناسب براي دعاست. آيات پيشين به صراحت اين معنا را بيان کرده است؛ زيرا دعاکنندگان به هنگام صبحگاهان، مورد حمايت و ستايش خداوند هستند، به ويژه که دعاي صبح و شب، موجب زدودن غفلت از ياد خدا و حضور قلب مي شود. (کهف۸۲)
از ديگر اوقات موثر و مفيد براي نيايش، دعاي نيمه شب است که خداوند در آيات ۵۱ و ۶۱ سوره سجده به آن اشاره کرده است به ويژه اگر اين نيايش ها با بيم و اميد و خوف و رجا باشد. خداوند در اين باره مي فرمايد: «انما يومن يايلتناالذين اذا ذکروا بها خروا سجدا و سبحوا بحمد ربهم و هم لايستکبرون تتجافي جنوبهم عن المضاجع يدعون ربهم خوفا و طمعا و مما رزقناهم ينفقون. به اين معنا که اين افراد در هنگام نيمه شب در رختخواب و هنگامي که اين پهلو و آن پهلو مي شوند از روي بيم و اميد خداوند را مي خوانند و او را نيايش مي کنند.
البته اين آيه به نقش مهم انفاق براي جلب رضايت خداوند توجه داده است و اين نشان مي دهد که براي اجابت دعا، دادن انفاقات مالي مي تواند بسيار مفيد و سازنده باشد. حافظ دراين باره خوش سروده است که:
دلا بسوز که سوز تو کارها بکند
دعاي نيمه شبي دفع صد بلا بکند
وي همچنين مي سرايد:
سحر با باد مي گفتم حديث آرزومندي
خطاب آمد که واثق شو به الطاف خداوندي
دعاي صبح و آه شب، کليد گنج مقصود است
بدين راه و روش مي رو که با دلدار پيوندي
يا
مي صبوح و شکر خواب صبحدم تا چند
به عذر نيمه شبي کوش و گريه سحري
يا
سوز دل، اشک روان، آه سحر، ناله شب
اين همه از نظر لطف شما مي بينم
يا
اي نسيم سحري بندگي ما برسان
که فراموش مکن وقت دعاي سحرم

● جايگاه و ارزش دعا در اسلام دعا در لغت به معناي طلب، درخواست و تقاضاست [۱] و در اصطلاح به اظهار نياز و خواهش بندگان به درگاه خداي قادر متعال گفته مي ...

حضرت آيت الله مجتبي تهراني همزمان با ماه مبارک رمضان و در ادامه مجموعه مباحث دعا تأثير وضو در اجابت دعا را مورد تأکيد قرار داد و يادآور شد: توسل به او ...

از وعده هاي خداوند متعال اجابت دعاي نيايشگران است، ليکن تحقق اين وعده منوط به تحقق حقيقت دعا از سوي داعي است و حقيقت دعا عبارت است از اين که «انسان خو ...

دعا عثمان بن عيسى ،از محدثى كه وى را حديث كرده از ابى عبد الله ،امام صادق ، عليه السلام روايت كرد كه خدمت امام عرضه داشتم كه دو آيه در كتاب خداست كه م ...

آنچه در پي مي آيد اشاره اي است گذرا به برخي سجاياي اخلاقي و مواضع سياسي امام سجاد(ع) که به مناسبت پنجم شعبان سالروز ولادت آن حضرت تقديم خوانندگان عزيز ...

دعا محبوب ترين اعمال نزد خداوند، برترين عبادت، علت روشنايي آسمان ها و زمين، كليد تمام رحمت ها و... است. ما معمولا در حوائج فردي خويش بر دعا اصرار مي و ...

آنچه در پي مي آيد گلچيني از آموزه هاي سيره اخلاقي امام حسين(ع) است که در قالب ده نکته بيان شده است . اينک با هم آن را از نظر مي گذرانيم. ۱) تواضع امام ...

● دعا براي امنيت حضرت ابراهيم از خدا خواست : خدايا ! مکه را امن قرار بده . « رَبِّ اجْعَلْ هذا بَلَداً آمِنا »۱ ، دعاي براي امنيت. «رَبِّ اجْعَلْ هذا» ...

دانلود نسخه PDF - دعا و نيايش