up
Search      menu
تاریخ و فرهنگ :: مقاله خيام PDF
QR code - خيام

خيام

خيام و علم

حکيم عم خيام در سن ۲۴ سالگي به اصفهان رفت و به مدت ۱۸ سال در آنجا ماند. با حمايت ملک شاه سلجوقي و وزيرش نظام الملک، به همراه جمعي از دانشمندان و رياضيدانان معروف زمانه خود، در رصد خانه اي که به دستور ملکشاه تأسيس شده بود، به انجام تحقيقات نجومي پرداخت.
حاصل اين تحقيقات اصلاح تقويم رايج در آن زمان و تنظيم تقويم جلالي (لقب سلطان ملکشاه سلجوقي) بود. در تقويم جلالي، سال شمسي تقريباً برابر با ۳۶۵ روز و ۵ ساعت و ۴۸ دقيقه و ۴۵ ثانيه است. سال دوازده ماه دارد ۶ ماه نخست هر ماه ۳۱ روز و ۵ ماه بعد هر ماه ۳۰ روز و ماه آخر ۲۹ روز است هر چهارسال، يکسال را کبيسه مي خوانند که ماه آخر آن ۳۰ روز است و آن سال ۳۶۶ روز است در تقويم جلالي هر پنج هزار سال يک روز اختلاف زمان وجود دارد در صورتيکه در تقويم گريگوري هر ده هزار سال سه روز اشتباه دارد.
بعد از کشته شدن نظام الملک و سپس ملکشاه، در ميان فرزندان ملکشاه بر سر تصاحب سلطنت اختلاف افتاد. به دليل آشوب ها و درگيري هاي ناشي از اين امر، مسائل علمي و فرهنگي که قبلا از اهميت خاصي برخوردار بود به فراموشي سپرده شد. عدم توجه به امور علمي و دانشمندان و رصدخانه، خيام را بر آن داشت که اصفهان را به قصد خراسان ترک کند.
وي باقي عمر خويش را در شهرهاي مهم خراسان به ويژه نيشابور و مرو که پايتخت فرمانروائي سنجر (پسر سوم ملکشاه) بود، گذراند. در آن زمان مرو يکي از مراکز مهم علمي و فرهنگي دنيا به شمار مي رفت و دانشمندان زيادي در آن حضور داشتند.
بيشتر کارهاي علمي خيام پس از مراجعت از اصفهان در اين شهر جامه عمل به خود گرفت. دستاوردهاي علمي خيام براي جامعه بشري متعدد و بسيار درخور توجه بوده است.
وي براي نخستين بار در تاريخ رياضي به نحو تحسين برانگيزي معادله هاي درجه اول تا سوم را دسته بندي کرد، و سپس با استفاده از ترسيمات هندسي مبتني بر مقاطع مخروطي توانست براي تمامي آنها راه حلي کلي ارائه کند.
وي براي معادله هاي درجه دوم هم از راه حلي هندسي و هم از راه حل عددي استفاده کرد، اما براي معادلات درجه سوم تنها ترسيمات هندسي را به کار برد؛ و بدين ترتيب توانست براي اغلب آنها راه حلي بيابد و در مواردي امکان وجود دو جواب را بررسي کند. اشکال کار در اين بود که به دليل تعريف نشدن اعداد منفي در آن زمان، خيام به جوابهاي منفي معادله توجه نمي کرد و به سادگي از کنار امکان وجود سه جواب براي معادله درجه سوم رد مي شد. با اين همه تقريبا چهار قرن قبل از دکارت توانست به يکي از مهمترين دستاوردهاي بشري در تاريخ جبر بلکه علوم دست يابد و راه حلي را که دکارت بعدها (به صورت کاملتر) بيان کرد، پيش نهد.
خيام همچنين توانست با موفقيت تعريف عدد را به عنوان کميتي پيوسته به دست دهد و در واقع براي نخستين بار عدد مثبت حقيقي را تعريف کند و سرانجام به اين حکم برسد که هيچ کميتي، مرکب از جزء هاي تقسيم ناپذير نيست و از نظر رياضي، مي توان هر مقداري را به بي نهايت بخش تقسيم کرد.
همچنين خيام ضمن جستجوي راهي براي اثبات اصل توازي (اصل پنجم مقاله اول اصول اقليدس) در کتاب شرح ما اشکل من مصادرات کتاب اقليدس (شرح اصول مشکل آفرين کتاب اقليدس)، مبتکر مفهوم عميقي در هندسه شد.
در تلاش براي اثبات اين اصل، خيام گزاره هايي را بيان کرد که کاملا مطابق گزاره هايي بود که چند قرن بعد توسط واليس و ساکري رياضيدانان اروپايي بيان شد و راه را براي ظهور هندسه هاي نااقليدسي در قرن نوزدهم هموار کرد. بسياري را عقيده بر اين است که مثلث حسابي پاسکال را بايد مثلث حسابي خيام ناميد و برخي پا را از اين هم فراتر گذاشتند و معتقدند، دو جمله اي نيوتن را بايد دو جمله اي خيام ناميد. البته گفته مي شود بيشتر از اين دستور نيوتن و قانون تشکيل ضريب بسط دو جمله اي را چه جمشيد کاشاني و چه نصيرالدين توسي ضمن بررسي قانون هاي مربوط به ريشه گرفتن از عددها آورده اند. استعداد شگرف خيام سبب شد که وي در زمينه هاي ديگري از دانش بشري نيز دستاوردهايي داشته باشد.
از وي رساله هاي کوتاهي در زمينه هايي چون مکانيک، هيدرواستاتيک، هواشناسي، نظريه موسيقي و غيره نيز بر جاي مانده است. اخيراً نيز تحقيقاتي در مورد فعاليت خيام در زمينه هندسه تزئيني انجام شده است که ارتباط او را با ساخت گنبد شمالي مسجد جامع اصفهان تأئيد مي کند. تاريخ نگاران و دانشمندان هم عصر خيام و کساني که پس از او آمدند جملگي بر استادي وي در فلسفه اذعان داشته اند، تا آنجا که گاه وي را حکيم دوران و ابن سيناي زمان شمرده اند.
● مهم ترين دست آوردها
▪ ابداع نظريه اي درباره نسبت ها هم ارز با نظريه اقليدس.
▪ «در مورد جبر، کار خيام در ابداع نظريه هندسي معادلات درجه سوم موفقترين کاري است که دانشمندي مسلمان انجام داده است.»
▪ او نخستين کسي بود که نشان داد معادله درجه سوم ممکن است داراي بيش از يک جواب باشد و يا اين که اصلاً جوابي نداشته باشند.«آنچه که در هر حالت مفروض اتفاق مي افتد بستگي به اين دارد که مقاطع مخروطي اي که وي از آنها استفاده مي کند در هيچ نقطه يکديگر را قطع نکنند، يا در يک يا دو نقطه يکديگر را قطع کنند.»
▪ «نخستين کسي بود که گفت معادله درجه سوم را نمي توان عموماً با تبديل به معادله هاي درجه دوم حل کرد، اما مي توان با بکار بردن مقاطع مخروطي به حل آن دست يافت.»
▪ «در نيمه اول سده هيجدهم، ساکري اساس نظريه خود را درباره خطوط موازي بر مطالعه همان چهارضلعي دوقائمه متساوي الساقين که خيام فرض کرده بود قرار مي دهد و کوشش مي کند که فرضهاي حاده و منفرجه بودن دو زاويه? ديگر را رد کند.»
▪ به خاطر موفقيت خيام در تعيين ضرايب بسط دو جمله اي (بينوم نيوتن)که البته تا سده قبل نامکشوف مانده بود و به احترام سبقت وي بر اسحاق نيوتن در اين زمينه در بسياري از کتب دانشگاهي و مرجع اين دو جمله اي ها «دو جمله اي خيام-نيوتن» ناميده مي شوند.

حکيم عمر خيام (خيامي) در سال ۴۳۹ هجري (۱۰۴۸ ميلادي) در شهر نيشابور و در زماني به دنيا آمد که ترکان سلجوقيان بر خراسان، ناحيه اي وسيع در شرق ايران، تسل ...

مقام علميخيام از مقام شعرياش برتر است، چه او در دوره کمال علم است، و در علم جبر تأليف کرده، و يکي از کساني است که در حل معادلات سه مجهولي صاحب نظر بود ...

«‬غياث الدين‭ ‬ابوالفتح‭ ‬عمربن‭ ‬ابراهيم‭ ‬خيام‭ ‬نيشابوري‮»‬‭ ‬نه‭ ‬تنها‭ ‬در‭ ‬ميان‭ ‬ايرانيان‭ ‬و‭ ‬فارسي‮ ‬زبانان‭ ‬بلكه‭ ‬نزد‭ ‬جهانيان‭ ‬چهره ا ...

آيا در زندگي تان تاکنون عصباني شده ايد؟ مطمئنا جواب شما مثبت است. چرا که هر شخصي کم وبيش به علت اتفاقات خاصي که در زندگي پيش مي آيد حالات مختلفي از عص ...

جبار باغچه بان فرزند عسکر در سال ۱۲۶۴ خورشيدي در ايران متولد شد .جد او رضا از اهالي تبريز بود . پدرش عسکر در شهر ايروان با شغل معماري و قنادي روزگار م ...

دانلود نسخه PDF - خيام