up
Search      menu
تاریخ و فرهنگ :: مقاله خواجه نصيرالدين طوسي PDF
QR code - خواجه نصيرالدين طوسي

خواجه نصيرالدين طوسي

خواجه نصير ستاره درخشان تمدن ايراني اسلامي

پنجم اسفند را در ايران روز بزرگداشت خواجه نصيرالدين طوسي وروز مهندسي نامگذاري کرده اند.به همين مناسبت و با چند روز تاخير، با نگاهي اجمالي، به بررسي زندگي اين فيلسوف اسلامي مي پردازيم.
در طي قرون و اعصار پيشين، دانشمندان و نوابغ بسياري از سرزمين هاي مختلف برخاسته و توانسته اند فرهنگ و تمدن را با انديشه و تفکر در هم آميزند و ياد و نام خود را هميشه ايام زنده نگه دارند و بشريت را متوجه خود کنند. در اين ميان، قرن هفتم و سرزمين پارس اسلامي از ويژگي خاصي برخوردار است. زيرا در قرن هفتم ق حکيمان و شاعران توانمند و مشهور بسياري در ايران پا به عرصه حيات گذاشتند و توانستند جاودانه بمانند. در همين قرن، نابغه اي که توانست علم وسياست را با دين و اخلاق الفتي جانانه زند و علم و دانش را روح و جاني تازه ببخشد خواجه نصير طوسي است، اين در زماني بود که ايران فرهنگ دوست و تمدن ساز مورد حمله و تاخت و تاز مغول قرار گرفته بود و قتل و کشتار گريبانگير اين سرزمين و مهد علم شده بود.
محمد بن حسن مکي ابو جعفر معروف به خواجه نصيرالدين طوسي در سال ۵۹۷ قمري در طوس ديده به جهان گشود. دوران کودکي و نوجواني خود را در طوس گذراند و دروس مقدماتي و شرعي را نزد پدرش آموخت و بعد از طي دوره سطح عالي در نيشابور براي ادامه تحصيل به شهر ري و از آنجا به قم رفت. سپس، به عراق مهاجرت کرد و در آنجا علم فقه را فرا گرفت و در سال ۶۱۹ موفق به اخذ اجازه روايت از معين الدين گشت. خواجه سپس در موصل نجوم و رياضي را مي آموزد و بعد از مدتها دوري و غربت به خراسان برمي گردد.
وي در۷۵ سال عمر پر ثمر خود از محضر استاداني چون فريدالدين داماد نيشابوري در عقليات،کمال الدين محمد حاسب و کمال الدين يونس موصلي و قطب الدين مصري و ابوالسعادات اصفهاني در رياضيات بهرمند گرديد. در شرعيات نيز شاگرد پدر روحاني خود بوده است. از القاب خواجه نصيرالدين طوسي مي توان به «استادالبشر»، «محقق طوسي»، «خاتم فلاسفه» و «عقل حادي عشر» اشاره کرد. وي را «معلم ثالث» نيز خطاب کرده اند.
از شاخص ترين شاگردان وي علامه حلي است که مي توان گفت ادامه حيات علمي خواجه به شاگردش علامه حلي بستگي داشته است که شرحي برکتابهاي خواجه نوشته که شرح تجريدالاعتقاد او در علم کلام از بهترين و مشهورترين آنهاست.
علامه حلي در باره خواجه مي گويد: «خواجه نصير افضل عصر ما بود و از علوم عقليه و نقليه مصنفات بسيار داشت. او اشرف کساني است که ما آنها را درک کرده ايم. خدا نوراني کند ضريح او را.» البته علامه و خواجه متقابلا در درس يکديگر شرکت مي کردند؛ يعني خواجه در درس اصول فقه علامه و وي نيز در درس حکمت خواجه حاضر مي گشت.
ابن ميثم بحراني،اديب،فقيه و فيلسوف و شارح بزرگ نهج البلاغه و خواجه اصيل الدين يکي از فرزندان خودش که بعد از پدر امور رصد خانه را اداره مي کرد، از ديگر شاگردان برجسته خواجه نصير بودند.
خواجه نصيردر دستگاه ايلخان مغول
بر اثر حمله مغولان به فرماندهي چنگيز در ۶۱۶ ق به ايران و تداوم ناامني ها،خواجه نصيرالدين طوسي در دهه سوم قرن هفت به دعوت ناصرالدين عبدالرحيم بن ابن منصور حاکم قلعه قهستان که فردي دانش دوست و از فرقه اسماعيليان بود، به آنجا رفت. در حدود ۲۶ سالي که در قلعه هاي اسماعيليه در قهستان مي زيست، به مطالعه و تصنيف و تأليف وترجمه سرگرم بود و دست به تأليف و تحرير کتابهاي متعددي از جمله به شرح اشارات ابن سينا، اخلاق ناصري، رساله معينيه، مطلوب المومنين، روضه القلوب، رساله تولي و تبري و...زد
يکي از عوامل ايجاد تمدن و ابزار رشد و ترقي، علما و دانشمندان هستند که خواجه نصيرالدين طوسي با استفاده از موقعيتي که در دربار هلاکو پيدا کرد و با هوشياري و زيرکي که داشت، توانست تا حدودي آرامش و امنيت را به جامعه برگرداند و جنگ و خونريزي را مهار کند. طبيعتا با آسايش و امنيت است که يک ملت مي تواند متمدن شود و پايه هاي تمدن محکمتر شود و امروزه ما نيز بخشي از تمدن خود را مديون افکار و آثار اين نابغه اسلامي هستيم.
خواجه نصيرالدين طوسي در تمام امور کشوري و لشگري مغول براي نيل به مقاصد عالية خود دخالت داشت و تا اندازه اي که مي توانست از پيش آمدها و سختي هاي ناگوار که متوجه جامعه مسلمين مي شد جلوگيري مي کرد، گاهي با سخنان علمي و زماني با گفتگوهاي مختلف و هنگامي با اندرزهاي سياسي مقاصد مهم اساسي خود را پيش مي برد. پيشرفت هاي علمي و نوازش فضلاء و علما با دست خواجه صورت مي گرفت و بدين ترتيب، روزبه روز در دربار هلاکو محبوب تر شد. خواجه نصيرالدين هميشه اصول مقاصد ديني را نصب العين خود قرار داد و تمام حرکات سياسي و علمي که شايسته يک مرد ديني آشنا به مصالح اجتماعي و سياسي اسلامي است به کار مي بست. يکي از اقدامات مهم خواجه نصيرالدين طوسي تشويق هلاکوخان به فتح بغداد و برانداختن دودمان عباسي و کشتن خليفه به دست ايلخان مغول در سال ۶۵۶ بود. وي همچنين باعث احترام و تکريم علما و دانشمندان شد و تاسيس رصد خانه مراغه را شروع کرد و دانشمندان و صاحب نظران را به آنجا دعوت کرد.
حضرت امام خميني (ره) در باره خواجه نصير مي فرمايد: «اينکه خواجه نصير در اين دستگاه(حاکميت هولاکو) وارد مي شد، نمي رفت وزارت بکند، مي رفت آنها را آدم کند؛ نمي رفت براي اينکه در تحت نفوذ آنها باشد، مي خواست آنها را مهار کند تا آن اندازه اي که بتواند؛ کارهايي که خواجه نصير براي مذهب کرد آن کارهاست که خواجه نصير را خواجه نصير کرد.»
علامه طباطبائي(ره) صاحب تفسيرالميزان معتقد است که قرن هفتم اوج شکوفايي و گسترش و اقتدار عرفان و تصوف است . ايشان در اين باره مي گويد: «رابطه بين عقل وشرع از بيانات دو فيلسوف بزرگ ابونصرفارابي و ابن سينا است که جامع فلسفه يونان بوده اند. و پس از آنها شيخ شهاب الدين سهروردي ميان ذوق و برهان را جمع کرد و فلسفه اشراق را تجديد نمود وپس از آن در قرن هفتم خواجه نصيرالدين طوسي به توفيق ميان عقل و شرع پرداخت و درحقيقت وارث آن سه بزرگوار گرديد.»
● تاسيس رصدخانه مراغه
از جمله اختياراني که هلاکو به خواجه نصير داد اجازه تاسيس رصدخانه مراغه بود. او همچنين از نظر مالي خواجه را حمايت کرد تا خواجه بتواند به آروزي بزرگ خود، يعني ساخت رصدخانه، برسد.خواجه نصير از دانشمندان و صاحب نظران زيادي کمک گرفت تا بتواند رصدخانه را در نهايت دقت و اصول بسازد. اين اولين رصدخانه اي است که در جهان ساخته شد.بعد از آن، در چين و هندوستان و استانبول رصدخانه هايي بنا کردند که تحت تأثير اين رصد خانه بود.
اين رصد خانه در طرف غربي شهر مراغه بر بالاي کوهي ساخته شده و از لحاظ وضع جغرافيايي و طبيعي مناسب ترين جا براي بناي رصد خانه است.همچنين کتابخانه عظيمي در کنار رصدخانه ساخته شد که تعداد کتب آن به چهارصدهزار مي رسيد.يک سراي عالي نيز در همان حوالي براي خواجه و ديگر علما ساخته شد که خواجه و علما و دانشمندان دعوت شده به رصد خانه در آنجا نشسته و بحث علمي و گفتگو مي کردند. محصول گفتگوهاي آنان در باره نجوم کتابي است به نام «زيج ايلخاني» (کتابي درباره افلاک و کواکب)که توسط خواجه نصيرالدين به رشته تحرير در آمد که به منزله ميوه و ثمره رصدخانه مراغه است.کار احداث رصد خانه ۱۳ سال به طول انجاميد تا اينکه ايلخان مغول در سال ۶۶۳ در گذشت. با اين حال، خواجه تا آخرين دقائق عمر خود اجازه نداد که خللي در کار آنجا رخ دهد.
● نام خواجه نصير بر کُره ماه
يکي از دانشمندان مشهور آمريکا به نام فانديک در يکي از تأليفات خود مي ‌نويسد:‌ دانشمندان نجومي اروپا براي هر يک از کوههاي کره ماه نامهايي از فضلاي جهان را که خدمات شايسته ‌اي به جهان علم کرده‌اند، نامگذاري کرده‌اند، از جمله يکي از کوه‌هاي کره ماه به نام خواجه نصيرالدين طوسي نامگذاري شده است.
پژوهشهاي اخترشناسي در محافل علمي جهان در خصوص ارتباط اخترشناسي کُپِرنيکي با مکتب مراغه و آگاهي از حق تقدم خواجه نصير و ياران او، فرصتهاي تازه اي براي بازنگري و پژوهشهاي ژرف تر در آثار خواجه نصير و ديگر اخترشناسان اسلامي فراهم کرد تا آگاهيهاي بيشتري از شخصيت و اهميت مقام علمي خواجه نصير حاصل کنند. از اين رو، براي بزرگداشت نام اين دانشمند بزرگ و چهره درخشان ايران و جهان و به پاس خدمات ارزنده او در دانش ستاره شناسي و رياضيات، در نامگذاري جايگاههاي شناخته شده در کره ماه، نام او را در نصف النهار 41 جنوبي و مدار صفر آن کره ثبت کرده اند.
ايجاد کتابخانه چهارصد هزار جلدي
از امکانات بزرگ و دست نايافتني رصدخانه مراغه، کتابخانه آن بود که در تمام کتابهاي تاريخي، به مخزن چهارصد هزار جلدي آن اشاره کرده اند. در اين کتابخانه، دانشمندان افزون بر دانش نجوم و پژوهشهاي مربوط به رصد، به تعليم و مطالعه علوم ديگر نيز اشتغال داشته اند. اين کتابخانه در کنار ديگر تأسيسات آزمايشگاهي، اعتبار و حيثيت يک آکادمي بزرگ علمي را به رصدخانه مراغه بخشيده بود.
آشنايي با برخي کتابهاي خواجه نصير
برخي از کتابهاي مشهور خواجه نصيرالدين طوسي مي توان به شرح اشارت ابن سينا، تجريد الاعتقاد، التذکره في علم الهيئت بنام تذکره نصيريه، تحرير المجسطي در هيئت و نجوم، اخلاق ناصري، اوصاف الاشراف در عرفان، الادب ابوخير للولد الضغير با اشعار عربي و فارسي ازخود خواجه، جواهر الفرائض اصول علم فرائض و مواريث، اساس الاقتباس در فن منطق، بيست باب در اصطرلاب در علوم غريبه، زيج ايلخاني و مثلثات کروي اشاره کرد.
همچنين رساله ها و کتابهاي متعددي در منطق و هيئت از خواجه باقيمانده است. تأليفات خواجه به سال 1652 ميلادي به زبان لاتين در لندن به طبع رسيده است و همچنين در مصر و هندوستان و ايران قسمتي چاپ شده است که بعداً با همکاري خواجه دست اندرکار امر رصد شده بودند از قبيل علامه قطب الدين شيرازي، شمس الدين شيرواني، حسام الدين شامي، دامغاني، کمال الدين الابکي، علي بن محمود، نجم الدين اصطرلابي، صدرالدين علي بن خواجه نصير طوسي که متولي رصدخانه نيز بوده و فومنجي چيني و محي الدين مغربي و فريدالدين ابوالحسن بن حيدر بن علي طوسي از جمله دانشمندان معروف عصر خود در حکمت و عرفان و اشراق بوده و در علم رياضي و نجوم و رصد کواکب از سرآمدان عصر خود بوده اند.

محمد بن حسن جهرودي طوسي مشهور به خواجه نصيرالدين طوسي در تاريخ ۱۵ جمادي الاول ۵۹۸ هجري قمري در طوس ولادت يافته است. او به تحصيل دانش علاقه زيادي داشت ...

ابو جعفر محمد بن محمد بن حسن طوسي (زادهٔ ۵۸۰ خورشيدي در توس - درگذشتهٔ ۱۱ تير ۶۵۳ خورشيدي در کاظمين؛ ۵۹۸ - ۱۸ ذي‌الحجه ۶۷۲ قمري) ملقب به خواجه نصير طو ...

پنجم اسفند را در ايران روز بزرگداشت خواجه نصيرالدين طوسي وروز مهندسي نامگذاري کردهاند.به همين مناسبت و با چند روز تاخير، با نگاهي اجمالي، به بررسي زند ...

تيمورلنگ (تمرلنگ) در قريه اي به نام خواجه ايلنار چشم به جهان گشود. پدرش ترغاي نام داشت و پدربزرگش ابغاي. در خصوص تولد تيمور داستان هاي بيشماري روايت م ...

حکيم عم خيام در سن ۲۴ سالگي به اصفهان رفت و به مدت ۱۸ سال در آنجا ماند. با حمايت ملک شاه سلجوقي و وزيرش نظام الملک، به همراه جمعي از دانشمندان و رياضي ...

حکيم عمر خيام (خيامي) در سال ۴۳۹ هجري (۱۰۴۸ ميلادي) در شهر نيشابور و در زماني به دنيا آمد که ترکان سلجوقيان بر خراسان، ناحيه اي وسيع در شرق ايران، تسل ...

از عهد باستان ايرانيان به موازات ساختن راه به امکانات و تاسيسات بين راهي نيز توجه داشتند، زيرا سفر در اين راه ها بدون داشتن امکانات بين راهي امکان ندا ...

دانلود نسخه PDF - خواجه نصيرالدين طوسي