up
Search      menu
مذهب و عرفان :: مقاله خمس PDF
QR code - خمس

خمس

● خالص ترين و اساسي ترين ماليات اسلامي
خمس يکي از واجبات مالي اسلام بوده و از نظر قرآن و روايات داراي اهميّت خاصي مي باشد و يکي از مسائل حياتي جامعه به شمار مي رود که بر هر مسلماني آشنائي به ماهيّت و مقررات آن ضروري است، لذا در اين نوشتار پيرامون آن توضيحات کوتاهي مي دهيم.
خمس از نظر لغت و شرع يعني چه؟
خمس از نظر لغت به معناي يک پنجم است و در شرع خمس عبارت است از اينکه هر مسلماني که بالغ و عاقل باشد با شرايط و تفصيلي که بعداً بيان خواهيم کرد بر او لازم است که خمس هفت چيز را به عنوان حق واجب الهي بدهد و به طور کلي خمس دو قسمت مي شود يک قسمت از آن خدا و پيامبر و اولي الامر (امام) است که با وجود امام معصوم سهم خدا و پيامبر نيز حق امام مي باشد که از آن به سهم امام تعبير مي شود و قسمت ديگر آن حق سادات مستمند و درمانده است که به آن سهم سادات گفته مي شود.
خمس از ديدگاه قرآن
خداوند در آيه زير وجوب خمس و مصارف آن را به طور فشرده بيان نموده و اهميّت آن را گوشزد کرده است. «وَ اعْلَمُوا أَنَّما غَنِمْتُمْ مِنْ شَيْ ءٍ فَأَنَّ لِلَّهِ خُمُسَهُ وَ لِلرَّسُولِ وَ لِذِي الْقُرْبي وَ الْيَتامي وَ الْمَساکِينِ وَ ابْنِ السَّبِيلِ إِنْ کُنْتُمْ آمَنْتُمْ بِاللَّهِ وَ ما أَنْزَلْنا عَلي عَبْدِنا»[۱] (يعني اي مؤمنان) بدانيد که آنچه به شما غنيمت و فايده رسد (کم يا زياد) خمس (يک پنجم) آن مخصوص خدا و رسول و خويشان او و يتيمان و فقيران و در راه ماندگان است اگر يتيمان به خدا و آنچه بر بنده خود نازل کرده ايم داريد. اگر چه متعارف از غنيمت چيزي است که در جنگ از دشمن به دست مي آيد ولي با توجه به گفتار اهل لغت که غنيمت را مطلق سود گرفته اند و بر حسب روايات فراواني که از پيغمبر اکرم و ائمه عليهم السّلام رسيده آيه خمس شامل فوائد و سودهاي ديگر نيز مي گردد چنانکه پيغمبر اکرم صلي الله عليه و آله فرمود: «وَ اخراجُ الخُمسِ مِنْ کلِّ مايَملِکُهُ اَحَدٌ مِنَ النّاس»[۲] يعني خمس از هر چه انسان مالک شود اخراج مي گردد. و شخصي از موسي ابن جعفر عليهما السلام پرسيد از چه چيز خمس بايد داده شود؟ فرمود«في کُلِّ ما اَفادَ النّاسُ مِنْ قَليلٍ اَوْ کَثيرٍ»[۳] يعني در هر چيزي که مردم فائده برند کم باشد يا زياد (بايد خمس آن داده شود). با در نظر گرفتن روش رسول اکرم و امامان معصوم عليهم السّلام که خمس را از امور ديگري غير از غنيمت هاي جنگي نيز مي گرفته اند و موارد فراواني که نقل شده رسول اکرم صلي الله عليه و آله به دادن خمس امر مي کرد از جمله آن حضرت به طايفه بني قيس نوشت «فَاَنتُم اِنْ اَقَمْتُمُ الصَّلوهَ و آتَيتُم الزَّکوهَ و اَعطَيتُم سهمَ اللهِ و الصفِي فَاَنتُمْ آمِنونَ»[۴] يعني اگر شما نماز را به پا داريد و زکات و خمس بدهيد در امانيد. و آن حضرت همچنان که افرادي را براي جمع آوري زکات مي فرستاد براي گرفتن خمس نيز مأموريني را اعزام مي فرمود چنانکه علي عليه السلام را به يمن اعزام داشت و دستور داد خمس را از آنها بگيرد.[۵] و مردي از بني اسد را نيز مأمور گرفتن خمس کرد.[۶]
لذا جاي ترديد باقي نمي ماند که مقصود از آيه خمس لزوم خمس در موارد ديگري از سود علاوه بر غنائم جنگي نيزخواهد بود و با توجه به آنچه ذکر شد و بسياري از مدارک و روايات ديگر علماي شيعه فتوا داده اند که آيه مزبور شامل سودهاي ديگري نيز مي شود و علاوه بر لزوم دادن خمس غنيمتهاي جنگي در شش مورد ديگر (که بعداً بيان مي شود) نيز دادن خمس را واجب دانسته اند. و نکته قابل توجهي که آيه مزبور به آن اشاره کرده است اهميّت خمس مي باشد که مي فرمايد: «بايد خمس سودي که مي بريد بدهيد اگر به خدا و آنچه بر بنده خود نازل کرده ايم ايمان داريد» و مي رساند که اگر بر کسي خمس واجب شده و از دادن آن خودداري مي کند به خدا و آنچه بر پيامبر نازل شده ايمان و اعتقاد ندارد.
خمس از نظر روايات
روايات فراواني در وجوب دادن خمس و حرمت تصرف در مالي که خمس آن داده نشده و نکوهش از خوردن حق آل پيغمبر صلوات الله عليهم و خودداري از دادن خمس وارد شده که قسمتي از آنها را نقل مي کنيم.
۱) قالَ الباقِر: «لايحلُّ لاَحدٍ ان يَشْتَرِيَ منَ الخُمسِ شَيْئاً حَتّي يَصِلَ الَينا حَقَّنا»[۷]
ابوبصير مي گويد امام باقر عليه السلام فرمود براي هيچ کس حلال نيست که چيزي از خمس (مالي که خمس آن داده نشده) بخرد تا اينکه حق ما را به ما برساند.
۲) ابوبصير نيز از آن حضرت نقل مي کند که فرمود: «مَنْ اِشْتَري شَيْئاً مِنَ الخُمسِ لَمْ يَعذِرهُ اللهُ اِشْتَري ما لا يحّلُ لَهُ»[۸] يعني کسي که چيزي از خمس (مالي که خمس آن داده نشده) بخرد که عذر الهي نداشته باشد چيزي خريده که براي او (تصرف در آن) حلال نيست.
۳) امام صادق عليه السلام مي فرمايد: براستي خداوندي که خدائي جز او نيست چون زکات را براي ما حرام کرده خمس را براي ما قرار داده است پس زکات را بر ما حرام کرده و خمس را براي ما (دادن خمس بما) واجب کرده است و کرامت براي ما حلال است»[۹]
۴) ابوبصير مي گويد: به امام صادق عليه السلام عرض کردم کوچکترين چيزي که بنده را داخل آتش مي کند چيست؟ فرمود اين است که کسي يک درهم مال يتيم را بخورد و ما يتيم هستيم.»[۱۰]
۵ . امام زمان عليه السلام در نامه اي که براي محمد ابن عثمان (دومين نايب خاص خود) فرستاد در آن نوشته بود به نام خداوند رحمن و رحيم لعنت خدا و فرشتگان و تمام مردم بر کسي که يک درهم بدون مجوز مال ما را بخورد.[۱۱]
۶) و در نامه ديگري که آن حضرت در پاسخ محمد بن عثمان فرستاد نوشت (و اما آنچه پرسيده بودي از عمل کسي که مالي از (خمس) مالهاي ما در دست او است و آن را براي خود حلال دانسته و بدون دستور ما مانند مال خود در آن تصرف مي کند هر کس چنين کاري کند ملعون بوده و ما دشمن او هستيم چنانکه پيغمبر صلي الله عليه و آله فرمود هر کس چيزي از حق اهل بيت مرا حلال شمرد به زبان من و به زبان هر پيغمبر مستجاب الدعوه ملعون خواهد بود. پس هر کس به ما (در ندادن حق) ستم کند از جمله ستمگران به ما خواهد بود ولعنت خداوند بر او است که خداوند مي فرمايد لعنت خدا بر ستمگران.[۱۲]
۷) محمد بن زيد طبري مي گويد جمعي از مردم خراسان خدمت امام رضا عليه السلام رسيدند و از آن حضرت خواستند که خمس را براي آنها حلال کند آن حضرت فرمود حلال نمي کنم شما به زبان خود را دوست خالص ما معرفي مي کنيد ولي حقي که خدا براي ما قرار داده و ما را براي آن قرار داده که آن خمس است از ما باز مي داريد و سه بار فرمود نه براي هيچ يک از شما حلال نمي کنم.[۱۳]
خمس از چه چيزهائي واجب است؟
در هفت چيز خمس واجب است که بهتر مي دانيم درباره هر کدام عين فتواي امام خميني مدظله را از توضيح المسائل معظم له، با ذکر شماره مسأله نقل کنيم که براي خوانندگان قابل عمل و باعث اعتماد بيشتري باشد.
۱) منفعت کسب: هر گاه انسان از تجارت يا صنعت يا کسبهاي ديگر مالي به دست آورد اگر چه مثلاً نماز و روزه ميتي را به جا آورد و از اجرت آن مالي تهيه کند چنانچه از مخارج سال خود و عيالاتش زياد بيايد (بايد) خمس يعني يک پنجم آن را به دستوري که بعداً گفته مي شود بدهد (مسأله ۱۷۵۲).
۲) معدن: اگر (کسي) از معدن «طلا، نقره، سرب، مس، آهن، نفت، ذغال سنگ، فيروزه، عقيق، زاج»، نمک و معدنهاي ديگر چيزي به دست آورد در صورتي که به مقدار نصاب (پس از کسر مخارج به اندازه ۱۰۵ مثقال نقره سکه دار يا ۱۵ مثقال طلاي سکه دار قيمت آن) باشد بايد خمس آن را بدهد. (مسأله ۱۷۹۸ و ۱۷۹۹).
۳) گنج: گنج مالي است که در زمين يا درخت يا کوه يا ديوار پنهان باشد و کسي آن را پيدا کند (و صاحب آن معلوم نباشد و خلاصه) طوري باشد که به آن گنج بگويند (بايد خمس آن را بدهد) (مسأله ۱۸۰۶) و در صورتي خمس گنج را بايد داد که پس از کسر مخارجي که براي آن شده قيمت آن به ۱۰۵ مثقال نقره سکه دار يا ۱۵ مثقال طلاي سکه دار برسد (مسأله ۱۸۰۹).
۴) مال حلال مخلوط به حرام: اگر مال حلال با مال حرام به طوري مخلوط شود که انسان نتواند آنها را از يکديگر تشخيص دهد و صاحب مال و مقدار آن هيچکدام معلوم نباشد بايد خمس تمام مال را بدهد (اگر معلوم نباشد که حرام بيش از يک پنجم است وگرنه هر چه يقين به حرمت آن دارد بايد بدهد و بعد از دادن خمس حلال مي شود).(مسأله ۱۸۱۳)
۵) جواهري که به واسطه فرو رفتن در دريا به دست مي آيد: اگر کسي به واسطه فرو رفتن در دريا لؤلؤ يا مرجان يا جواهر ديگر روئيدني باشد يا معدني، که با فرو رفتن در دريا به دست مي آيد اگر بعد از کم کردن مخارجي که براي بيرون آوردن آن کرده قيمت آن به هجده نخود طلا برسد بايد خمس آن را بدهد چه در يک دفعه آن را بيرون آورده باشد يا چند دفعه و چه از يک جنس باشد و چه از چند جنس مختلف ولي اگر چند نفر با هم آن را بيرون آورده باشند در صورتي خمس آن واجب است که سهم هر کدام به قيمت هجده نخود طلا برسد (مسأله ۱۸۱۹).
۶) غنيمت: اگر مسلمانان به امر امام معصوم عليه السلام با کفار جنگ کنند چيزهائي در جنگ به دست آورند به آنها غنيمت گفته مي شود و مخارجي که براي غنيمت کرده اند مانند مخارج نگهداري و حمل و نقل آن و نيز مقداري که امام عليه السلام صلاح مي داند به مصرفي برساند و چيزهائي که مخصوص به امام است، بايد از غنيمت کنار بگذارند و خمس بقيه آن را بدهند (مسأله ۱۸۲۸) و نيز غنيمتهاي جنگي که در حال غيبت امام (معصوم) گرفته مي شود که امکان اجازه از امام نيست بايد خمس آن داده شود مخصوصاً اگر جنگ براي دعوت به اسلام باشد و همچنين آنچه در دفاع از دشمني که به مسلمانان و کشور اسلامي حمله کرده گرفته مي شود غنيمت است و بايد خمس آن داده شود هر چند در حال غيبت باشد.[۱۴]
[۱] . سوره انفال، آيه ۴۱.
[۲] . جامع الاحاديث، ج ۸، ص ۵۴۶.
[۳] .وسائل، ج ۶، باب ۸، ص ۳۵۰، ح ۶.
[۴] . اسدالغابه، ج ۱، ص ۳۲۸.
[۵] . بحارالانوار، ج ۲۱، ص ۳۶۰.
[۶] . تفسير عياشي، ج ۲، ص ۹۳.
[۷] . وسائل، ج ۶، ص ۳۳۷، ح ۴.
[۸] . وسائل، ج ۶، ص ۳۳۸، ح ۵.
[۹] . وسائل، ج ۶، ص ۳۳۷، ح ۲.
[۱۰] . وسائل، ج ۶، ص ۳۳۷، ح ۱.
[۱۱] . وسائل، ج ۶، ص ۳۳۷، ح ۷.
[۱۲] . وسائل، ج ۶، ص ۳۷۶، ح ۶.
[۱۳] . وسائل، ج ۶، ص ۳۷۶، ح ۳.
[۱۴] . تحريرالوسيله، ج ۱، ص ۳۵۲.

در زندگى پرفراز و نشيب امام زين‏العابدين عليه السلام نکات بسيار مهمى براى بحث و بررسى وجود دارد. در اينجا گوشه‏اى از نقش احياگر سيدالساجدين حضرت امام ...

پيشواي چهارم شيعيان عليه السلام بعد از حضور در حماسه افتخار آفرين و عزت بخش عاشوراي حسيني، از لحظه‏اي که در غروب عاشورا با شهادت پدر بزرگوار و ساير عز ...

تاكنون قيام امام حسين(ع) از ابعاد گوناگوني مورد بررسي و تحليل قرار گرفته است. كتب و مقالات بسياري در اين زمينه نگاشته و ديدگاه و فرضيه هاي متعدد و گاه ...

آنچه در پي مي آيد متن پياده شده سخنراني حجت الاسلام قرائتي در روز پنج شنبه ۱۲ آذرماه جاري است که در آن پيرامون آداب و بايدها و نبايدهاي مراسم عزاداري ...

دانلود نسخه PDF - خمس