up
Search      menu
ستاره شناسی :: مقاله خط کش نجومي PDF
QR code - خط کش نجومي

خط کش نجومي

ما بر روي يک جسم کروي بزرگ زندگي مي کنيم که نامش را زمين نهاده ايم. وقتي که از اين جسم به بالا نگاه مي کنيم آسمان را مي بينيم که مثل يک کره مدور اطراف ما نا را فرا گرفته است و همواره حدود نيمي از آن در بالاي سر ما قرار دارد. بدليل بزرگي زمين نميتوانيم کروي بودن آن را احساس کنيم و از اينرو هميشه زمين در نظر ما و همه ساکنان ديگر آن، مثل يک جسم مسطح بنظر مي آيد. حتي حرکت زمين هم بدور خودش براي ما قابل احساس نيست و با اين حال هميشه اين احساس پيش مي آيد که ستارگان و ساير اجرام سماوي در حال گردش بدور زمين هستند.
اجرام سماوي در آسمان پراکنده اند و هر کدام از آنها در بخشي از آسمان قرار گرفته اند. فاصله واقعي اجرام سماوي را اصلاً نميتوان با نگاه کردن به آسمان متوجه شد اما فاصله بين هر کدام از آنها را ميتوان مشاهده و اندازه گرفت. آنچه که ما از زمين ميبينيم فواصل ظاهري بين اين اجرام است. معيار اندازه گيري فواصل بين اجرام سماوي زاويه است. زاويه را با درجه، دقيقه و ثانيه نشان ميدهند. اگر دور تا دور آسمان را يک دايره بزرگ بکشيم و محيط آنرا به ۳۶۰ قسمت مساوي تقسيم کنيم آنگاه به هر قسمت از آن يک درجه ميگويند. با اين حساب آسمان به ۳۶۰ درجه تقسيم ميشود. اندازه گيري زوايا در آسمان با استفاده از وسايلي همچون تئودوليت يا پايه هاي مدرج امکان پذير است. اما در اين ميان براي کارهائي که اندازه گيري زوايا تا حد مثلاً يک دهم درجه جوابگوست لزومي ندارد که بخواهيم از وسايل مذکور استفاده کنيم. بر همين اساس وسيله اي بسيار ساده و کارا به شما معرفي ميکنيم که در نوع خود از لحاظ سادگي، دقت و مقرون به صرفه بودن نظيري در دنيا ندارد. نام اين وسيله را خط کش نجومي گذاشته ام. همانطوريکه گفتيم موقعيت هر جرم سماوي را در آسمان ميتوان نسبت به يک جرم ديگر نشان داد. اين کار از طريق تعريف دستگاه مختصاتي امکان پذير است. براي کره سماوي چهار دستگاه مختصات تعريف شده که دو تا از آنها که دستگاههاي مختصات افقي و قطبي هستند، از اهميت و کاربرد بيشتري برخوردارند.
در بحث نجوم کروي اندازه گيري زوايا اهميت زيادي دارد و در اين ميان وسيله اي هم که با آن ميخواهيم زوايا را بسنجيم جاي خود را دارد. فکر ساخت خط کش نجومي از روابط ساده بين شعاع يک دايره و اندازه محيط آن دايره در ازاي يک درجه قوسي الهام گرفته شده است. سالها قبل براي نخستين بار از اين وسيله براي رؤيت هلال ماه استفاده کردم.
● اساس کار خط کش نجومي
همه ما ميدانيم که يک دايره را ميتوان نسبت به مرکزش در نظر گرفت و محيط آنرا به ۳۶۰ قسمت مساوي تقسيم نمود. محيط دايره از رابطه ساده r بدست مي آيد. که r شعاع دايره و &#۹۶۰; عدد جادوئي و معروف پي است که بطور خلاصه ميشود ۱۴ ۳ . هر چه قطر يک دايره کوچکتر باشد محيط آن هم کوچکتر است . بالعکس هر چه دايره بزرگتر باشد به همان نسبت محيط آن نيز بزرگتر ميشود. حال فرض کنيم ميخواهيم دايره اي داشته باشيم که محيط آن دقيقاً ۳۶۰ سانتي متر باشد. يعني هر يک سانتي متر بر روي محيط دايره برابر يک درجه باشد. با يک محاسبه ساده شعاع دايره ما ميشود ۳ ۵۷ سانتي متر. خوب حالا اگر چشم ما در مرکز چنين دايره اي قرار گيرد. اگر دستگاه زاويه سنج نداشته باشيم ميتوانيم با استفاده از يک خط کش زوايا را اندازه نشان دهيم. آنچه که در سطور فوق گفته شد را علناً ميتوانيم با استفاده از يک خط کش قابل انعطاف و مقداري نخ يا طناب به طور فيزيکي بسازيم و از ان به راحتي در تعيين زوايا استفاده کنيم.
● مواد لازم براي ساخت خط کش نجومي
▪ يک عدد خط کش قابل انعطاف (ترجيحاً از جنس پلاستيک شفاف) به طول ۳۰ سانتي متر
▪ حدود ۱۲۰ سانتي متر نخ يا روبان محکم (نخ يا روبان نبايد انعطاف داشته باشد و کش بيايد)
▪ ميخ يا چاقو نوک تيز
در ابتدا خط کش معمولي را بر ميداريم و دو سر آنرا به وسيله نوک چاقو يا ميخي که روي اجاق گاز حرارت داده ايم سوراخ ميکنيم. سوراخ ها بايد هر چه نزديک به انتهاي دو سر خط کش انجام شوند و به اندازه اي باشند که بتوان از آنها نخ تهيه شده رابا دست عبور داد. پيس از آن ۱۲۰ سانتي متر از نخ را چيده و دو سر آنرا از سوراخهاي ايجاد شده روي خط کش عبور ميدهيم و انتهاي هر کدام را از پشت خط کش به طور مجزا گره ميزنيم. هنگام گره زدن بايد حتماً مواظب باشيم تا فاصله خط کش تا محل تا شدن نخ برابر ۳ ۵۷ سانتي متر شود. براي اندازه گيري اين فاصله ميتوانيم از متر استفاده کنيم.
● نحوه کار دستگاه
استفاده از خط کش نجومي کار ساده اي است. در يک دست خط کش را نگه ميداريم و با انگشت اشاره بند خط کش را ميگيريم و ميکشيم. آنگاه انگشت اشاره را در کنار چشم ميگذاريم و با دست ديگر وسط خط کش را گرفته و آنرا تا حدي که نخ اجازه ميدهد ميکشيم. البته براي اينکه خط کش ما دقيقتر عمل کند و درجات را به صورت قوسي به ما نشان دهد لازم است حين کار با خط کش، با فشار دادن مرکز آن به بيرون کاري کنيم که خط کش به اندازه حدود ۲ سانتي متر از سطح صاف خود به سمت بيرون قوس بردارد. در اين حالت فاصله همه نقاط سطح خط کش تا انتهاي نخ (يعني جائي که انگشت اشاره قرار دارد) به يک اندازه خواهد بود.
اينک ميتوان فاصله بين کليه اجرام سماوي را با قرار دادن يکي از آنها در راستاي عدد صفر و ديگري در کنار سطح مدرج خط کش اندازه گرفت. فاصله بين دو جرم سماوي در معيار زاويه برابر است با فاصله آندو جرم بر روي خط کش به معيار سانتي متر.
يک خط کش نجومي ۳۰ سانتي متري ميتواند فاصله بين دو جرم سماوي را که حداکثر ۳۰ درجه جدائي زاويه اي دارند را اندازه بگيرد. البته با همين شيوه ميتوان خط کش بزرگتري اختيار کرد و زواياي بزرگتري را در آسمان اندازه گرفت.
● مهارت در زاويه سنجي
با خط کشي که خودتان درست ميکنيد فاصله بين هر کدام از ستارگان واقع در نقشه زير را در آسمان شب پاييز اندازه بگيريد و سپس مابين آنها خط مستقيمي بکشيد و زاويه را در کنار خط بنويسيد.

آب جاري يا آبي که از چشمه ها خارج مي شود، نبايد از روي يک ناحيه ناپايدار حرکت کند. وجود آب در سطح دامنه ، علاوه بر نقش فرسايشي ، به راحتي مي تواند به ...

ديد کلي آب جاري يا آبي که از چشمه‌ها خارج مي‌شود، نبايد از روي يک ناحيه ناپايدار حرکت کند. وجود آب در سطح دامنه ، علاوه بر نقش فرسايشي ، به راحتي مي‌ت ...

آشنايي از آبکشي عمدتا براي پائين بردن سطح ايستابي و خشک نگاهداشتن محيط کار استفاده مي‌شود. از اين روش همچنين جهت کاستن از فشار آب نشتي در دامنه‌ها و ک ...

نخستين خط ايراني نخستين خطي که در ايران زمين با آن يکي از زبانهاي ايران باستان نوشته شده ، خط ميخي هخامنشي است . آنچه از آثار کتبي زبان روزگار هخامنشي ...

از آن توده ابر گازي هيدروژني و عظيمي که در بخش کوچکي از پهنه کهکشان گسترده شده است بعد از چند ميليون سال، «پيش ستاره يي» متولد مي شود و با افزايش جرم، ...

اطراف کهکشان راه شيري را مجموعه اي از ريزکهکشان ها پرکرده که منجمان تا کنون موفق به شناسايي همه آنها نشده اند. مثل پروانه اي که گرد شعله شمع پرواز مي ...

زماني که به شب مي انديشيم اولين تصويري که در ذهن مان مي آيد ستارگان هستند؛ ستارگاني که گاه با به اصطلاح چشمک زدن در خاطرمان به خوبي مانده اند. اما ستا ...

کهکشان به مجموعه ستارگان ، گاز و غبار گفته مي شود که با نيروي جاذبه کنار هم نگاه داشته شده اند. کوچکترين کهکشانها داراي عرضي برابر با چند صد سال نوري ...

دانلود نسخه PDF - خط کش نجومي