up
Search      menu
اقلیم و هواشناسی :: مقاله خشكسالي PDF
QR code - خشكسالي

خشكسالي

راههاي مقابله با خشکسالي

عوامل متعددي در وقوع پديدة خشكسالي موثر است كه مي‌توان آنها را در دو گروه عمده طبقه بندي كرد. يكي عوامل محيطي شامل شاخص‌هاي هيدرولوژيكي و هواشناسي كه تاثير مستقيم در چرخة آب دارند و ديگري شاخص‌هاي منابع آب كه تاثير آنها در خشكسالي به لحاظ استفاده بسيار وسيع از آب مي‌باشد. به عنوان مثال اثرات خشكسالي در تامين آب براي مصارف خانگي، كشاورزي و صنعتي.
شاخصهاي محيطي در تعيين ماهيت و طبيعت خشكسالي دخالت داشته و شاخص‌هاي منابع آب تاكيد بر عامل دخالت بشر در منابع آب بدليل كمبود بارندگي دارد. عوامل هيدرولوژيكي و هواشناسي را مي‌توان بسيار ساده تر از عوامل مربوط به منابع آب اندازه گيري و آن را در يك طول دورة آماري طولاني مدت مورد ارزيابي قرار داد.
عوامل محيطي موثر در خشكسالي عبارتند از: بارندگي، درجه حرارت، تبخير و تعرق، آب و هوا، تغذيه سفره‌هاي آب زيرزميني، كمبود رطوبت خاك، تراز آب زيرزميني، جريان آب رودخانه‌اي، جريان ورودي به مخازن سدها و ميزان ذخيرة آب در مخازن سدها مي‌باشند. در مقابل عوامل و شاخص‌هاي منابع آب شامل: كشاورزي، مصارف خانگي، مصارف تجاري و ... هستند.
از عوامل اصلي موثر در خشكسالي بارندگي، ذخيرة مخازن سدها، تراز آب زيرزميني و جريان آب در رودخانه‌هاست. بارندگي منبع اصلي آب در دسترس مي‌باشد كه فاكتور اصلي موثر در ديگر شاخص‌ها همچون كمبود رطوبت خاك، تغذيه سفره‌هاي آب زيرزميني و جريان آب رودخانه‌هاست.
كمبود بارندگي و وقوع خشكسالي در سالهاي اخير خاورميانه را با خطرات جدي مواجه ساخته است. كشور ايران نيز كه جزئي از مناطق خشك و نيمه خشك محسوب مي‌شود به مراتب در معرض وقوع خشكسالي بوده است.
براساس آمار و اطلاعات ميزان بارندگي ساليانه در مناطق نيمه خشك بين 200 الي 400 ميليمتر و 74 درصد از زمينها قابل كشت مي‌باشد. اين ميزان از درصد قابل كشت نيز باعث تشديد بحران كمبود آب به لحاظ افزايش تقاضاي آب را در پي دارد.
استان خراسان شمالي از نظر اقليمي در ناحيه خشك و نيمه خشك واقع شده است. 50 درصد از مساحت اين استان داراي آب و هواي نيمه خشك، متوسط و شديد مي باشد با مقايسه ميزان بارندگي ساليانه سنوات 73 ، 74، 75، 77، 79، 80، 83، 85، 86 با ميزان بارندگي دراز مدت 30 ساله مشخص مي گردد كه بروز بارندگي سير نزولي داشته و سالهاي زيادي طي 12 سال اخير با بحران خشكسالي مواجه شده ايم. علاوه بر اين سرماي شديد امسال كه براساس ارزيابي آمار و اطلاعات هواشناسي در 32 سال اخير بي‌سابقه بوده است خود از عوامل تشديد بحران كمبود آب و خشكسالي است. در استان خراسان شمالي ميزان آب ورودي به سفره‌هاي آب زيزميني 780 ميليون مترمكعب در سال و ميزان برداشت 845 ميليون مترمكعب است يعني بيلان منابع آب زيرزميني منفي بوده و در حدود 65 ميليون مترمكعب برداشت اضافي وجود دارد. وقوع خشكسالي افزايش برداشت از منابع آب زيرزميني را به صورت تصاعدي افزايش مي‌دهد چرا كه از يك طرف تغذيه آن به لحاظ بارندگي كم كاهش يافته و از طرف ديگر تامين آب از منابع آب سطحي نيز كاهش مي‌يابد. ميانگين بارندگي ساليانه استان در حدود 294 ميليمتر مي‌باشد. ميزان بارش در استان به لحاظ خصوصيات توپوگرافي و منطقه‌اي داراي توزيع بسيار نامناسب مكاني است بطوريكه در دو شهرستان جاجرم و مناطقي از اسفراين كه جزء مناطق بياباني هستند مقدار بارش بسيار كم بوده در حاليكه در ديگر مناطق استان مقدار بارش ساليانه از ميانگين 294 ميليمتر بيشتر است.
كاهش ذخاير آب سطحي، شامل كاهش ذخاير مخازن سدها، خشك شدن چشمه ها و قناتها، پيشروي بيابان، كاهش پوشش گياهي، افت تراز آب زيرزميني، خشك شدن مراتع، كاهش نفوذپذيري خاك و كاهش آب رودخانه‌ها از جمله مواردي هستند كه استان ما با آنها مواجه است. هجوم مردم جهت برداشت از منابع آب زيرزميني بدليل كمبود بارش و افزايش عمق چاهها تبعات جبران ناپذيري را بدنبال خواهد داشت. از عواقب افت شديد تراز آب سفره‌هاي زيرزميني در سالهاي اخير در استان مي‌توان به نشست زمين اشاره نمود كه اين موضوع دشتهاي شيروان و مانه و سملقان را تهديد مي‌كند. در دشت مانه و سملقان نشستهايي را در اثر افت شديد تراز آب زيرزميني اتفاق افتاده است كه تاسيسات زيربنايي و مناطق مسكوني را با خطر آسيب مواجه ساخته است.
لذا مي‌توان موضوع خشكسالي را يك هشدار جدي تلقي كرده و همت جدي مسئولين را جهت مقابله با خشكسالي مي‌طلبد.
مقابله با خشكسالي با اجراي عمليات آبخيزداري
يكي از راههاي اصلي مقابله با خشكسالي تغيير در چرخة هيدرولوژي و آب در طبيعت است. فاكتورهاي اصلي چرخه و توزيع آب در طبيعت بارندگي، نفوذ و رواناب مي‌باشد. آبخيزداري و يا بعبارت ديگر مديريت حوضه‌هاي آبخيز از راههاي بسيار موثر در حفظ آب حاصل از بارش و توسعه منابع آب در دسترس است.
در حال حاضر در دنيا آبخيزداري از اهميت زيادي برخوردار است. چرا كه حوضه‌هاي آبخيز تمامي منابع آب در دسترس را در زمين تامين مي‌كنند. توزيع نامناسب زماني و مكاني بارندگي در ايران اهميت آبخيزداري را دوچندان مي‌كند. در بعضي از فصول سال كه نياز به آب كم است بارندگي به ميزان قابل قبولي وجود دارد كه براحتي بدليل عدم استفاده از دسترس خارج مي‌گردد و علاوه براين باعث فرسايش خاك و هدر رفتن منابع با ارزش خاك مي‌گردد.
با اجراي عمليات آبخيزداري مي‌توان رواناب حاصله از بارندگي را كنترل و منابع آب زيرزميني را تغذيه كرد. مهار و بهره‌وري مناسب از آب باران از اهداف اصلي عمليات آبخيزداري در حوضه‌هاي آبخيز مي‌باشد. عمده‌ترين عمليات آبخيزداري كه در حال حاضر در استان در حال انجام است، شامل:
1- عمليات مكانيكي همچون احداث بندهاي خاكي، بندهاي توري سنگي، خشكه چيني، احداث ديوار ساحلي، پروژه‌هاي تغذيه مصنوعي (پخش سيلاب و آبخوانداري)
2- عمليات بيولوژيكي و بيومكانيكي همچون بذر پاشي، كپه كاري، جمع‌آوري و ذخيرة آب باران، احداث كنتور فارو، نهالكاري، تراس بندي و بانكت بندي است.
3- اجراي پروژه كنترل سيل گلستان در سرشاخه‌هاي حوضه آبخيز رودخانه مادر سو كه منتهي به سد گلستان مي‌گردد.
4- اجراي عمليات آبخيزداري در حوضة آبخيز اترك،
5- اجراي عمليات آبخيزداري در حوضه هاي آبخيز سدهاي موجود،
6- اجراي عمليات آبخيزداري در حوضه‌هاي آبخيز فاقد سد،
7- اجراي پروژ‌ه‌هاي عمليات آبخيزداري با اعتبارات سفر رياست جمهوري،
8- اجراي پروژه هاي عمليات آبخيزداري با اعتبارات خشكسالي
از اثرات عمده عمليات آبخيزداري مي‌توان به كاهش سرعت آب، افزايش پوشش گياهي و در نتيجه افزايش نفوذ پذيري خاك، تغذيه سفره‌هاي آب زيرزميني، كنترل، مهار و بهره وري مناسب از سيلاب و كنترل فرسايش خاك مي‌باشد. بنابراين مي‌توان گفت با اجراي عمليات آبخيزداري مي‌توان ميزان آب در دسترس را براي مصارف كشاورزي، خانگي و صنعتي را افزايش داد.
يكي ديگر از عواملي كه اجراي عمليات آبخيزداري و مديريت حوضه‌هاي آبخيز را در استان بارزتر مي‌كند مرزي بودن آن است كه مي‌توان با اجراي عمليات آبخيزداري از خروج منابع آب و خاك كشور به خارج جلوگيري كرده و بهره‌برداري نمود.
با فعاليتهاي آبخيزداري در استان رژيم آبدهي حوضه ها منظم و كنترل مي شود و بهمين دليل آب با تأخير حركت نموده و باعث نفوذ بيشتر آن مي گردد و خود عاملي در جهت جبران كم آبي در فصولي است كه نياز به آب بيشتري مي باشد. براي مثال بيشتر بارندگيهاي استان در فصل زمستان و بهار حادث مي شود كه نياز ضروري و اساسي به آب در فصل تابستان كه بدون بارندگي است مي باشد كه با تأخير فاز در حركت آب مي‌توان در فصل زراعي و تابستان جبران كم آبي را نمود. با اجراي يك متر مكعب سازة گابيوني و يا خشكه چيني در آبراهه‌اي با شيب متوسط 4 درصد در حدود 25 مترمكعب در طول عمر مفيد سازه رسوب كنترل مي‌گردد در صورتيكه بطور متوسط در هر سال وقوع 3 بار بارندگي بوقوع بپيوندد به ازاي اجراي يك متر مكعب عمليات مكانيكي مي‌توان 15 مترمكعب آب را كنترل و در داخل خاك نفوذ داد كه اين مقدار براي 3 سال عمر مفيد متوسط سازه 45 مترمكعب به ازاء هر مترمكعب عمليات مكانيكي است. علاوه براين با اجراي عمليات ذخيره سازي نزولات شامل عمليات كنتور فارو، تراس بندي و احداث بانكت در شيبهاي بالاي 25 درصد كه در اين شيبها سرعت آب و فرسايش خاك شديد است تمامي رواناب حاصله از بارندگي را مي‌توان ذخيره و بهره‌برداري و يا نفوذ داد.
در يك نگاه كلي مي‌توان گفت كه با اجراي عمليات آبخيزداري مي‌توان كمك زيادي را در جهت مقابله با خشكسالي و افزايش ميزان آب در دسترس انجام داد.
اميد است با اعمال مديريت صحيح و توجه و عنايت خاص دولت به مجموعه مباحث آبخيزداري باعث رشد و شكوفايي اين بخش از فعاليتها در كشور و استان شود و بخشي از حركت سازندگي دولت و ملت را در توسعه پايدار از خود نشان دهد واثربخشي بيشتري در رشد و توسعه اقتصادي، فرهنگي و اجتماعي كشور داشته باشد.

با استفاده از نتايج بررسي هايي كهر امريكا انجام شده خلاصه اي از اقدامات ضروري مقابله با خشكسالي ارايه مي شود. بخشي از اين بررسي توسط اداره حفاظت منابع ...

● رويداد ال نينو نوسان جنوبي يكي از مهمترين و شاخص ترين رويداد هايي است كه منجر به ظهور نا بهنجاري هاي بزرگ آب و هوايي در بسياري از نقاط جهان مي شود . ...

گازهاي گلخانه اي به گازهايي گفته مي شود که تراکمشان در جو، ديواره اي ايجاد مي کند که نقش آن مانند شيشه گلخانه ها است. انتشار بيش از حد گازهاي گلخانه ا ...

اقليم به معني آب و هوايي كه در يك ناحيه در درازمدت حكمفرماست يكي از فاكتورهاي كليدي محيط زيست است كه با گذشت زمان دگرگون مي شود. يكي از تبعات دگرگوني ...

بر اساس گزارش آژانس ملي تغييرات جوي و اقيانوسي دولت ايالات متحده آمريكا، ميانگين غلظت دي اكسيدكربن در جو در سال ۲۰۰۵ به ۳۸۱ppm رسيد كه نسبت به سال ۲۰۰ ...

دانلود نسخه PDF - خشكسالي