up
Search      menu
اجتماعی,سیاسی :: مقاله خروج نخبگان از كشور PDF
QR code - خروج نخبگان از كشور

خروج نخبگان از كشور

چرايي خروج نخبگان از كشور

پديده فرار مغزها موضوعي كهنه در جوامع مختلف است و اين موضوع براي نخستين بار در اوايل دهه ۱۹۶۰ ميلا دي در جهان مطرح شد و اين واقعيت اجتماعي به عنوان يك آسيب از دهه ۴۰ در ايران آغاز گرديد. فرار مغزها brain drain پديده اي است كه از گذشته تاكنون به اشكال متفاوتي در كشورهاي مختلف ظهور كرده است. از اين رهگذر معضلات جبران ناپذيري در تمام ابعاد مختلف به يك كشور وارد مي شود كه آن را سال ها به عقب مي راند و جلوي رشد و بالندگي اش را مي گيرد. مهاجرت براي كسب دانش برتر امري منفي نيست، اما عدم بازگشت به وطن مسأله اي است كه ذهن اغلب كارشناسان با آن درگير است.
كارشناسان و پژوهشگران، عمدتا بر اين باورند كه عوامل متعددي در بسترسازي براي فرار مغزها موثر است كه از جمله مي توان به سطح فرهنگ، تحصيلا ت، رضايت والدين، نبود پيشرفت اجتماعي از نظر مالي و نبود تضمين شغلي و كمبود امكانات رفاهي اشاره كرد، اما نقش دفع كننده هاي اجتماعي، امنيتي، سياسي و معنوي در زمينه فرار مغزها را موثرتر از عوامل مادي و معيشتي قلمداد مي كنند. در واقع اگر امنيت براي سرمايه گذاران فراهم شود، سرمايه ها و مغزها از كشور فرار نمي كنند.
مساله فرار مغزها پديده بسيار پيچيده اي است كه مساله مهاجرت نخبگان، فرار مغزها و شكار مغزها را شامل مي شود، به اين معنا كه اين پديده تاكنون در اين سه قالب خودنمايي كرده است. فرار مغزها كه در حقيقت از كشورهاي پيراموني به سمت كشورهاي مركز انجام مي شود، باعث ركود سرمايه گذاري هاي آموزشي در اين كشورها مي شود. امروزه نيروي انساني يكي از پيش زمينه هاي توسعه همه جانبه است و نيروي انساني متخصص و تحصيل كرده به موتور محركه جامعه قلمداد مي شود. بنابراين از دست دادن اين نيروها به مفهوم از دست دادن سرمايه هاي اصلي كشور است. در قرن بيست و يكم، تجارت مختص كالا هاي اقتصادي نيست و مغزها را به عنوان يك كالا ي استراتژيك و قابل معامله دربرمي گيرد.
در مطالعه پديده مهاجرت مغزها در كشورهاي جهان سوم، سرمايه اصلي كشورهاي در حال توسعه كه نيروي انساني متخصص است، به بهايي ارزان در اختيار كشورهاي توسعه يافته قرار مي گيرد و هر ساله ميلياردها دلا ر از طريق مهاجرت مغزها از دست مي رود. در محاسبات اقتصادي كشورهاي صنعتي، جذب هر فرد تحصيل كرده با مدرك كارشناسي ارشد يا دكترا از كشورهاي جهان سوم يك ميليون دلا ر سود عايد آنها مي كند، بدين ترتيب ملا حظه مي شود كه كشورهاي جهان سوم علي رغم دارابودن ۸۰ درصد جمعيت جهان تنها ۲۰ درصد درآمد جهان و ۱۰ درصد توان علمي جهان را در اختيار دارند.
از ميان كشورهايي كه به دليل در اختيار گذاشتن امكانات پژوهشي و رفاهي به صاحبان انديشه بيشترين نخبگان ايراني را به خود جذب كرده اند، آمريكا و كانادا به ترتيب رتبه اول و دوم را به خود اختصاص داده اند. از ميان سه ميليون مهاجر ايراني به ترتيب ۱ ۲ ميليون نفر در آمريكا، ۲۰۰ هزار نفر در كانادا، ۱۸۰ هزار نفر در انگليس، ۱۱۰ هزار نفر در آلمان، ۱۰۰ هزار نفر در فرانسه، ۹۰ هزار نفر در سوئد، ۷۰ هزار نفر در استراليا و بقيه در ديگر كشورها ساكن شده اند. نبود امكانات رفاهي، فقر امكانات آموزشي، بي توجهي به جايگاه علم و عالم، بي توجهي به پژوهش و عدم شايسته سالا ري از جمله عوامل مهاجرت نخبگان به شمار مي رود.
عوامل جذب كننده خارجي هم در خروج از وطن موثرند كه عبارتنداز: عوامل اقتصادي نابرابري هاي دستمزدها، درآمدها و امكانات. عوامل اجتماعي وجود نابرابري ها در امكانات اجتماعي از جمله امكانات رفاهي، بهداشتي و تفريحي. عوامل فرهنگي و علمي تفاوت هاي نظام آموزشي، امكانات پژوهشي و تحقيقي و مطالعات علمي و نيز تسهيلا ت فراوان در دسترسي به ابزار، تكنيك و كتاب هاي علمي. عوامل ايدئولوژيك در دوره هاي بحراني عامل ايدئولوژيك نيز همچون عوامل سياسي، تبديل به عامل مهمي مي شود.
با عنايت به تغييرات و تحولا ت سريع در جهان و در بيشتر كشورها و پيشرفت پرشتابي كه به صورت تصاعدي در بسياري از كشورهاي پيشرفته و در تعدادي از كشورهاي در حال توسعه در حال وقوع است، تغيير و توسعه از عوامل ضروري در سازمان ها و در كشورها به شمار مي رود. امروزه اساسا رشد و توسعه اقتصادي و يا افزايش صادرات كالا هاي غيرنفتي اكثر كشورها در گرو عوامل مهمي از قبيل فناوري و اطلا عات، توليد و بهره وري است. هرچند اخيرا براي كشورهاي پيشرفته بعد فناوري در مقايسه با توليد از اهميت بيشتري برخوردار گرديده است.
در هر حال، براي كليه كشورها، بهره وري سيستم هاي اطلا عاتي و توليدي از اهميت خاصي برخوردار است. آنچه كه به طور مشترك در تمامي كشورها و در فازهاي اطلا عاتي، توليدي، خدماتي و... وجود دارد، دانش است و در اين ميان نقش دانشگاه به عنوان مركز توليد علم و فناوري از اهميت ويژه اي برخوردار است.
به اين ترتيب مي توان ادعا كرد كه عامل نيروي انساني متخصص و ماهر است كه باعث پيشرفت سازمان ها يا كشورها و بهره وري بهينه از امكانات و منابع كشورها مي شود. زيرا مدير و مدبر است كه مي تواند منابع ديگر از قبيل منابع معدني و زيرزميني، منابع مالي، سرمايه اي و پولي، تجهيزات و ماشين آ لا ت و يا ابزار توليد و اطلا عاتي را به كار گيرد. سرمايه نيروي انساني دانشگاهي و متخصص، تنها سرمايه اي است كه نمي توان مانند منابع فيزيكي ديگر، مقدار دقيق پولي آن را محاسبه كرد. بنابراين، زيان هاي ناشي از مهاجرت نخبگان شامل دو نوع زيان هاي بالفعل و بالقوه است.
طبق يك برآورد، فقط سرمايه ايرانيان مقيم خارج در حدود ۸۰۰ تا ۱۰۰۰ ميليارد دلا ر است كه اين رقم حدودا معادل ۳۰ سال صدور كالا هاي نفتي و غيرنفتي ايران با قيمت بالا است. تحقيقات يك پژوهشگر ايراني كه در دانشگاه MIT آمريكا تدريس مي كند، نشان مي دهد كه بيش از ۴۵ درصد از ايرانيان مقيم كشور آمريكا داراي مدارك تخصصي يا فوق تخصصي هستند. يعني از سه ميليون مهاجر نزديك به ۵ ۱ ميليون آن داراي مدرك تحصيلي ويژه اند.
تحقيقات ديگري كه در سطح دانشگاه هاي معتبر ايران انجام شده، نشان داده است كه به طور متوسط از هر ۱۸ نفري كه از سوي دانشگاه براي كسب تخصص به كشورهاي توسعه يافته اعزام شده اند، تنها سه نفر به ايران بازگشته اند. چنين افرادي به دنبال محيطي براي شكوفايي استعدادهاي خودشان هستند و عمده دليل فرار مغزها در ايران اين است كه چنين محيطي پيدا نمي كنند و محيط براي رشدشان تنگ است. اين افراد به كشوري مي روند كه امكان تحقق ايده ها و خلا قيت هايشان باشد.
آمارهاي ارائه شده نشان مي دهد در سال هاي گذشته از ۱۲۵ دانش آموز شركت كننده در المپيادهاي علمي كه موفق به كسب رتبه و جايزه شده اند، ۹۰ نفر از آنها در دانشگاه هاي آمريكا به تحصيل مشغول شده اند، اما هزينه هاي اقتصادي ناشي از فرار مغزها براي كشور ما چقدر است؟ براساس برآورد صورت گرفته توسط سازمان ملل، هر كشور بايد به طور متوسط بين ۱۵ تا ۲۰ هزار دلا ر هزينه كند تا يك فرد به يك متخصص تبديل شود. براساس اين برآورد جريان فرار مغزها موجب از ميان رفتن هشت تا ۱۱ ميليارد دلا ر از منابع كشور شده است. علت اصلي اين موضوع بسيار واضح است و آن اين است كه در كشور ما كمترين كار براي امكان رشد نخبه ها انجام شده است. متاسفانه بهترين دانشجويان، كشور را ترك مي كنند و ديگر بازنمي گردند و در اين دنياي پيچيده كشوري مانند ايران براي اداره خود نياز به اين افراد دارد و متاسفانه بايدگفت مهمترين مولفه براي پيشرفت را كه نقش حياتي براي كشور دارد، به راحتي از دست مي دهيم. بايد با سياستگذاري هاي سنجيده و ارزش گذاري جديد تلا ش شود كه دانشگاه ها و دانشگاهيان از يك منزلت و جايگاه حقيقي و بسيار بالا تري در كشور برخوردار باشند.
آمار مهاجرت، حكايت از اين دارد كه ۶ ۶۵ درصد از نخبگان براي رسيدن به استانداردهاي بالا ي زندگي ترك وطن مي كنند و مابقي به دلا يل نابرابري هاي اقتصادي، اجتماعي و شغلي از كشور خارج مي شوند. عواملي كه مي توانند به وسوسه فرار مغزها منجر شوند عبارتنداز:
۱) سرخوردگي هاي اجتماعي، سياسي، فرهنگي ۲۲ درصد
۲) مشكلا ت گزينشي دانشجو ۱۱ درصد
۳) مشكلا ت خروج كشور ۱۱ درصد
۴) مشكلا ت رفاهي ۱۰ درصد
۵) مشكلا ت هيات علمي، مثل پايين بودن تخصص و ارتباط نامطلوب ۹ درصد
۶) مشكل اشتغال ۶ درصد
۷) كمبود ظرفيت هاي تحقيقاتي ۵ درصد
در تقسيم بندي دبيرخانه شوراي عالي انقلا ب اين علل و عوامل به سه دسته تقسيم شده است.
۱) علل علمي و تحقيقاتي
الف) كمبود امكانات مناسب و تحقيقاتي در كشور.
ب) فقدان نظام بهره گيري از توان علمي و تحقيقاتي متخصصان.
ج) عدم مصرف بهينه بودجه هاي تحقيقاتي در عين ناكافي بودن.
۲) علل اقتصادي و اجتماعي
الف) عدم تناسب و توجيه منطقي بين درآمدهاي مشاغل در داخل كشور.
ب) افزايش جاذبه هاي مادي در خارج از كشور و فاصله موجود با امكانات زندگي در كشورهاي پيشرفته.
ج) عدم تناسب بين فارغالتحصيلا ن آموزش عالي با فرصت هاي شغلي.
د) عدم انطباق تخصص و توان فارغالتحصيلا ن با نيازهاي كشور.
۳) علل فرهنگي و سياسي
الف) احساس عدم ثبات اقتصادي نسبت به حال و آينده كشور.
ب) كاهش انگيزه و تعهد براي خدمت به مردم به عنوان وظيفه ديني و ملي.
ج) ايجاد تغييرات فرهنگي در روحيات متخصصان به دليل طولا ني شدن مدت اقامت در خارج.
د) تبليغات سوء رسانه هاي جمعي بيگانه در بدبين نگه داشتن ايرانيان مقيم خارج، نسبت به نظام.
ه) ناهمگوني فرهنگي و سياسي برخي از متخصصان با اعتقادات و ارزش هاي حاكم بر جامعه.
در گزارشي كه توسط اداره كل امور فرهنگي ايرانيان خارج از كشور، سازمان فرهنگ و ارتباطات اسلا مي تهيه شده است، فضاي اجتماعي نامناسب، عدم توجه به شأن علم و عالم، الگوسازي و الگوپذيري از خارج، سطح علمي دانشگاه ها و فقدان ابزار و تجهيزات پيشرفته، نبودن امكانات كافي براي ادامه تحصيل در دوره هاي تكميلي، نداشتن ارتباط بين برخي از رشته ها با صنعت كشور، نبودن استادان مجرب و كارآزموده، به خصوص در رشته هاي ملي و وجود معضلا تي چون كنكور و آزمون هاي ورودي به عنوان علل و عوامل فرار مغزها استخراج و مطرح شده است كه همپوشي اين فهرست با ساير گزارش ها، نشان دهنده اتفاق نظر كارشناسان در اين زمينه است.
به اذعان بسياري از صاحب نظران، شأن و منزلت و منزلت دانشمندان و استادان دانشگاه در دو دهه گذشته فارغ از دلا يل آن كاهش محسوسي داشته است. در موقعيتي كه فرد اين كاهش منزلت را احساس كند، انگيزه اي قوي براي مهاجرت به محيط اجتماعي كه موقعيت بهتري را فراهم مي نمايد، پيدا مي كند. شأن و منزلت يك قشر اجتماعي را مي توان با دو شاخص بررسي كرد:
۱) ميزان مشاركت دادن آن قشر در نظام تصميم گيري.
۲) ميزان بهره مندي از مواهب مادي و امكانات متناسب با موقعيت شغلي.
در مجموع، با نگرش فوق اين پديده محصول چيزي است كه از آن به تعبير مي كنند. محروميت نسبي بيشتر معلول عوامل روان شناختي ناشي از ضعف برخورد سياستگذاران با شخصيت و هويت افراد است. اين مولفه را به خطر مي اندازد و فرد به منظور اعاده اين امنيت انساني نسبت به مهاجرت و تغيير محيط اجتماعي اقدام مي كند.
ارائه راهكارها و اقدامات اجرايي مي تواند تا اندازه قابل توجهي به حل اين مساله كمك كند كه نخبه از كشور خارج نشود و در صورت اتمام تحصيلا ت تكميلي در خارج از كشور پس از آنكه توانست به رشد و پيشرفت دست يابد به وطن بازگردد و سرمايه خود را در راستاي اعتلا ي كشور عرضه كند و اين امر ميسر نخواهد شد مگر با ايجاد ترتيبات مديريتي لا زم از طريق تشكيل ستاد ويژه در هيات دولت كه مشاركت همه مسوولا ن را مي طلبد. جهت گيري نظام تبليغاتي كشور به خصوص رسانه هاي جمعي به سوي تكريم انديشمندان و تلا ش به منظور ايجاد رابطه مثبت ميان سواد و دارايي و سواد و منزلت اجتماعي در نظام اداري و مالي كشور، ايجاد ترتيبات و تسهيلا ت لا زم براي ترجمه و انتشار آثار مفيد نخبگان مقيم خارج از كشور به زبان فارسي همزمان با انتشار در خارج از كشور و انتشار نشريات تخصصي مشترك، همچنين پرهيز از ايجاد ذهنيت هاي منفي عليه دانشگاهيان و ايجاد شكاف هاي تصنعي عوامل مهمي براي حل اين مساله مي باشند. نوسازي و تجهيز امكانات آزمايشگاهي و كارگاهي و اطلا ع رساني دانشگاه ها متناسب با تخصص ها وكارآمدي و شأن اعضاي هيات علمي و پژوهشگران، هماهنگ با تحولا ت علمي ضرورتي است كه توجه به آن زمينه بازگشت بخش اعظم سرمايه انساني كشور را فراهم مي آورد.

بافت پورفيري در اين بافت بلورهاي درشت در زمينه اي از بلورهاي دانه ريز قرار گرفته است . اين بافت بيان کننده حداقل دو مرحله تبلور مي باشد . بافت پورفيري ...

بافت پورفيري در اين بافت بلورهاي درشت در زمينه اي از بلورهاي دانه ريز قرار گرفته است . اين بافت بيان کننده حداقل دو مرحله تبلور مي باشد . بافت پورفيري ...

● مقدمه نيروي انساني به ويژه نيروي متخصص، در توسعه اقتصادي، اجتماعي و فرهنگي هر جامعه نقش اساسي ايفا مي كند. در تقسيم بندي بانك جهاني نيز يكي از منابع ...

● پيامد اقتصادي مهاجرت نخبگان براساس آمارهاي موجود سالانه هزاران دانش آموخته دانشگاهي از كشور خارج مي شوند كه بنابر اعلام صندوق بين المللي پول، خروج ا ...

● داده ها و سنجه هاي آماري موجود از مهاجران ايراني در خارج از كشور ▪ نگاهي به وضع متخصصين ايراني مقيم كشورهاي خارجي برابر گزارش ها، در حال حاضر بيش از ...

● نظرات بعضي از اساتيد و كارشناسان به غير از زمينه نامساعد براي حضور نخبگان در كشورهاي جهان سوم كشورهاي صنعتي و پيشرفته نيز براي جذب نخبگان كشورهاي عق ...

قصه عشق هميشه زيباست. مثل عشق ليلي و مجنون. شيرين و فرهاد. وامق و عذرا. همه اين قصه ها را مهسا در کتاب ها خوانده بود و افسانه هاي شيرين عشق را در خاطر ...

ازدواج، يکي از مهم ترين وقايعي است که در زندگي هر انساني رخ مي دهد. با توجه به اهميت ازدواج و تشکيل خانواده و تأثير آن در تداوم و استحکام خانواده، ترب ...

دانلود نسخه PDF - خروج نخبگان از كشور