up
Search      menu
گیاه شناسی :: مقاله خارشتر PDF
QR code - خارشتر

خارشتر

خارشُتُر (نام علمي Alhagi maurorum) گياهي است پايا از خانواده پروانه‌داران (Papilionaceae يا Fabaceae) از زيرخانواده باقالاها (Faboideae) و يکي از بنشن‌ها بشمار مي‌رود. نام ديگر آن علف ترنجبين است.
ميوه اين خانواده ناشکوفا است. بوته‌هاي آن نيمه‌درختچه‌اي و نيمه‌چوبي است که تا ارتفاع ۵۰ تا ۱۵۰ متر مي‌رسد. ساقه‌هاي آن سبزرنگ با خارهاي تيز نوک‌زرد است.کاسبرگ آن بدون کرک، زنگ‌مانند و با پنج دندانه مثلثلي کوتاه نوک تيز است. دانه‌هاي آن در درون نيامک پهلوي هم قرار دارند.
در دنيا، ۱۲گونه خارشتر وجود دارد که فقط ۲گونه آن در ايران مي‌رويد. گونه غالب در ايران، Alhagi maurorum است که شرح گياهشناسي آن، در بالا آورده شد؛ اما گونه‌اي ديگر به‌نام Alhagi graecorum نيز در جنوب و جنوب‌غربي ايران مي‌رويد که قدّي کوتاه‌تر، خارهاي انبوه‌تر، کاسه گُل کاملاً دندانه‌دار، ميوه پوشيده از کرک‌هاي ابريشمي فشرده و نيامي تقريباً دانه‌تسبيحي دارد. اين گياه را پيش‌تر به‌نام Alhagi manifera مي‌شناختند. خارشترِ غالب يا Alhagi maurorum، داراي اسامي قبلي و مترادف A. persarum،A. camelorum و A. pseudalhagi بوده است. نام‌هاي ديگر فارسي خارشتر عبارت است از خاراشتر، خاربز و علف ترنجبين، که در گناباد به آن خرنگبين (خارانگبين) مي‌گويند. نام عربي اين گياه، الحاج است که نام علمي گياه، Alhagi نيز از همين واژه گرفته شده است. واژه camelorum نيز به زبان لاتين، به معني شتر است.
ريشه خارشتر بسيار عميق، قوي و گسترده است؛ به‌طوري‌که يکي از عوامل تخريب بناهاي باستاني به‌شمار مي‌رود. اين گياه معمولاً در بيابان‌ها ومناطق کويري مي‌رويد؛ ‌اما به‌صورت يک علف‌هرز سِمِج در اکثر مزارع، باغ‌ها و زمين‌هاي دست‌ورزي‌شده، به‌سرعت گسترش پيدا مي‌کند و حتي گاهي آسفالت را نيز شکافته و از آن سر بَر مي‌آورد.
جالب است بدانيم هرچند خارشتر، مورد تعليف شتر و بُز قرار مي‌گيرد و زنبور عسل نيز به گُل‌هاي آن علاقه دارد، اما تنها در بعضي زيست‌بوم‌هاي خاص و در صورت وجود و فعاليت حشره‌اي خاص مي‌تواند ترنجبين توليد کند.
خواص و کاربردهاي گياه دارويي خارشتر
طبيعت خارشتر از نظر حکماي طبّ سنتي، خيلي گرم‌وخشک است و به‌عنوان مُدرّ و مُسهِل از آن بهره مي‌برند. همچنين، جوشانده آن مُعرِّق است و ماليدن روغن برگ‌هاي آن براي روماتيسم مفيد است. گُل‌هاي آن نيز براي التيام بواسير مؤثر است. بر طبق تحقيقات جديد مشخص شده است که مواد موجود در ريشه خارشتر مي‌تواند در تقويت سيستم دفاعي بدن مؤثر واقع شود و لذا گزينه مناسبي براي درمان و مهار بيماري ايدز به‌شمار مي رود.
بهترين موقع براي بهره‌گيري از خواص درماني ترنجبين، خوردن آن به‌صورت ناشتا در صبح‌ها مي‌باشد و مقدار خوراک آن نيز بسته به سنّ بيمار، از۱۰ تا ۳۵گرم مي‌باشد
خارشتر يکي از علوفه هاي خوراکي براي دامها بويژه بزها است. اين گياه مقاوم به سرما و داراي ريشه عميق است و به آب کمي نياز دارد. خارشتر براي گياهاني مانند غلات و چغندر به عنوان علف هرز بشمار مي‌آيد.
ريشه‌هاي خارشتر گاه تا ژرفاي ۵ تا ۷ متر هم مي‌رسد. ميوه‌ آن را ترنجبين (تَراَنگَبين) مي‌نامند که به معني عسل تر است. اين گياه در شوره‌زارهاي ايران، عربستان، صحراي سينا، سوريه و هند و پاکستان تا ارتفاع ۴۰۰ متري از سطح دريا مي‌رويد.
خارشتر گياهي است علفي و چند ساله از خانوادهLeguminosae،تكثير ان توسط بذر و ريزوم صورت ميگيرد.داراي شاخه هايي انبوه و در هم، ساقه سبز رنگ است. اين گياه برگهاي ساده اي دارد كه2تا4ميليمتر عرض و2تا10 ميليمتر طول دارند. برگها به شكل بيضي كشيده هستند كه در پايه خارها قرار گرفته اند.گلها به طور منفرد يا دوتايي در طرفين شاخه ها قرار دارند. كاسه گل تقريبا 2 ميليمتر طول دارد و بدون كرك است.دندانه هاي كاسه نوك تيزوتخمدان نيز بدون كرك است. ميوه اين گياه باريك و بدون كرك بوده سطح رويي ان صاف و سطح زيرش بند بند است.رنگ گلها صورتي يا صورتي مايل به بنفش است. دمگل 1 تا 3 ميليمتر است.
اين علف هرز به شوري مقاوم بوده و بيشتر در نواحي خشك وبياباني وجود دارد گوسفندان و شتر از آن تغذيه ميكنند.از گونه هاي ديگر ان ميتوان A.persarum را نام برد.
خارشتر از علفهاي هرز مزارع پنبه،نيشكر،چغندرقند،گندم، جو،سبزي و صيفي است.
خواص داروئي
1) خارشتر از نظر پزشکي سنتي داراي طبع سرد است
2) براي رفع صفرا و سنگ کليه و مثانه مؤثر است.
3) ادرارآور و ضد سياه‌سرفه و تب و لرز است.
4) براي دفع سنگ کليه مي‌توان خارشتر ، ‌خاکشير و ترنجبين را باهم مخلوط کرده و صبح ناشتا خورد.
روشهاي کنترل:
خارشتر را ميتوان با سم پاشي با علفكش تو-فور-دي پس از سبز شدن در مزارع غلات به نسبت 5 ليتر در هكتار كنترل كرد. مصرف علفكشها قبل از سبز شدن تاثير چنداني در كنترل اين گياه ندارد.
ترنجبين
ترنجبين، معرَّب ترنگبين (ترانگبين=عسل تازه) است که به عربي، مَنّ (بر وزن ظَنّ) گفته مي‌شود. بر اثر فعاليت گونه‌اي حشره سخت‌بالپوش (احتمالاً نوعي Larinus) بر روي شاخه‌هاي جوان گياه خارشتر، شيرابه‌اي تراوش مي‌شود که به‌تدريج مانند ذرات نبات بر روي گياه، سفت شده و مستقر مي‌شوند. اين حشره معمولاً در مناطق کويري و بياباني ديده مي‌شود؛ بنابراين جايي که اين حشره نباشد، گياه خارشتر نمي‌تواند ترنجبين توليد کند. افراد محلي، صبح زود و قبل از طلوع آفتاب، شاخه‌هاي حاوي ترنجبين را جمع‌آوري کرده و در محل تميزي آنها را قرار مي‌دهند. سپس با ضربه‌زدن و تکاندن آنها روي پارچه‌هاي سفيد و تميز، ترنجبين را به‌دست آورده و پس از تميز کردن، آن را به بازار عرضه مي‌کنند.
واژه عربي مَنّ (ترنجبين) در تورات و قرآن هم آمده است؛ به‌صورتي‌که در قرآن سه‌بار (سوره بقره آيه۵۷‌، سوره اعراف آيه۱۶۰ و سوره طه آيه۸۰) به آن اشاره شده است. علماي قديم اسلامي مي‌پنداشتند که مَنّ، شبنمي است که از آسمان روي خاري که آن را حاج (خارشتر) مي‌نامند، مي‌نشيند و پس از خشک‌شدن مبدّل به مَنّ مي‌شود. براي اولين‌بار، ابوريحان بيروني دريافت که ترنجبين، از تراوشات خود گياه است.
خواص و کاربرد ترنجبين
ترنجبين، در حقيقت ماده‌اي قندي است که مقدار زيادي ساکارز طبيعي دارد؛ به‌همين علت، طعمي شيرين داشته و به‌عنوان طعم‌دهنده و شيرين‌کننده در صنايع داروسازي کاربرد دارد. سابقاً، در خراسان و يزد به‌صورت سنتي از آن قند تهيه مي‌کردند و هم‌اکنون نيز در صنعت ساخت گَز مورد مصرف قرار مي‌گيرد.
ترنجبين به‌عنوان يک فرآورده گياهي، در طبّ سنتي بسيار رايج است و طبق نظر حکماي طب سنتي، طبع آن کمي گرم و تر است و ‌به‌عنوان مُليِّن، ‌مسهل صفرا، تب‌بر، خنکي، رافع سرفه‌، رافع زردي، برطرف‌کننده يبوست، برطرف‌کننده درد سينه و رافع عطش و تب‌هاي گرم، کاربرد دارد. استفاده مقدار کمي از آن، براي فرونشاندن تب‌هاي نوزادان و کودکان و نيز براي لينت مزاج آنها متداول بوده است.
مصرف ترنجبين با آب پنير براي اخراج اخلاط سوخته، با ماءالشعير براي دفع اخلاط گرم، مخلوط با کره گوسفندي براي بازکردن مجاري ادراري‌ (حبس‌البول) و با آب زيره براي رفع صداي شکم (قرقر شکم) ‌که با تب خفيف توأم باشد، مفيد است.
احتياط
بيماران مبتلا به حصبه، اسهال خوني، بواسير، خون‌ادراري و آبله نبايد از ترنجبين استفاده کنند. ترنجبين، مضرّ طحال است و براي اشخاص گرم‌مزاج، مناسب نيست.
هنگام و مقدار مصرف :
بهترين موقع براي بهره‌گيري از خواص درماني ترنجبين، خوردن آن به‌صورت ناشتا در صبح‌ها مي‌باشد و مقدار خوراک آن نيز بسته به سنّ بيمار، از۱۰ تا ۳۵گرم مي‌باشد.

● Halanthium raiflorum گل شوره زار گياهي بوته اي يکساله ، بند بند، نمدي و گوشتدار مي باشد. معمولا ا جتماعات گل شوره زار بصورت محدود در حواشي دامنه ها ...

● درخت تاق اين درخت با آب و هواي خشک و زمينهاي نسبتا شور نواحي کويري بسيار سازگار بوده و در خاکهاي سبک و شني و همچنين بر روي تپه هاي شني بخوبي رشد و ...

اين درخت با آب و هواي خشک و زمينهاي نسبتا شور نواحي کويري بسيار سازگار بوده و در خاکهاي سبک و شني و همچنين بر روي تپه هاي شني بخوبي رشد و نمو مي کند. ...

اشنان درختچه اي است پايا ، چند ساله ، داراي انشعابات فرعي متعدد ، ساقه هاي ترد ، سفيد رنگ و بر روي آن برگ هاي استوانه اي کم و بيش کشيده و دراز گوشتي و ...

دانلود نسخه PDF - خارشتر