up
Search      menu
مذهب و عرفان :: مقاله حيا PDF
QR code - حيا

حيا

حيا چيست؟
«حيا » در لغت به مفهوم شرمساري و خجالت است كه در مقابل آن « وقاحت » و بي شرمي قرار دارد. (ابن اثير ، نهايه ،ج 1 ، ص 391 )
به عبارتي ؛ حيا شرمي است برخاسته از ادراک خوبي‌ها و بديهاي اختياري ، به اين جهت است که انسان ، دسته‌اي از کارها را خوب و دسته ديگر را بد مي‌داند .
علامه مجلسي(رحمة الله عليه) درباره حقيقت حيا
مي‌گويد: «حيا ملکه‌اي است که موجب خودداري از کارهاي زشت مي‌گردد.» (مرآة العقول ، ج8 ، ص 187 )
حيا در فرهنگ عالمان اخلاق
در فرهنگ عالمان اخلاق ، حيا نوعي انفعال و انقباض نفساني است كه موجب خودداري از انجام امور ناپسند در انسان مي گردد و منشأ آن ترس از سرزنش ديگران است .(طوسي ،اخلاق ناصري ، ص 77)
ارکان حيا
حيا داراي سه ركن اصلي است ؛ فاعل ، ناظر و فعل . فاعل ، در حيا شخصي است برخوردارِ از كرامت و بزرگواري نفساني .
ناظر در حيا شخصي است كه مقام و منزلت او در چشم فاعل عظيم و شايسته احترام باشد ، و فعلي كه ركن سوم براي تحقق حيا است ، فعل ناپسند و زشت است .
ارزش حيا
رسول خدا (ص) حيا را زينت آدمي شمرده و فرموده است: « بي شرمي با هيچ چيز همراه نشد مگر اين كه آن را زشت گردانيد و حيا با هيچ چيز همراه نگشت ، مگر اين كه آن را آراست . »( شيخ مفيد، امالي، ص 167)
امام علي (ع) فرمود: «هر كه پوشش شرم گزيند ، كس عيب او نبيند .» (نهج‌البلاغه ، حكمت 223 ؛ كليني ، كافي ، ج 8، ص 23)
و در بياني ديگر مي فرمايد: « حيا پيشه كن كه حيا نشانه نجابت است .»( غررالحكم، ح 6082)
امام صادق (ع) جايگاه حيا را در رأس مكارم اخلاقي دانسته مي فرمايد: « مكارم اخلاق يكي بسته به ديگري است ، خداوند آنها را به هر كه خود خواهد ، دهد . ممكن است در مرد باشد و در فرزندش نباشد ، در بنده باشد و در مولاي اونباشد ،
آنها عبارتند از: راستگويي ، صداقت با مردم ، بخشيدن به مسكين ، جبران كردن خوبي ها ، امانتداري ، صله رحم ، دوستي و مهرباني باهمسايه و يار، ميهمان نوازي و در رأس همه حيا .( شيخ مفيد، امالي، ص 167)
امام علي (ع)در باب نقش كليدي حيا فرمود: « حيا وسيله رسيدن به هر زيبايي و نيكي است .»( حرّاني ، تحف العقول، ص 84)
اهميت حيا در حدّي است كه امام صادق (ع)فرمود: « ايمان ندارد كسي كه حيا ندارد .»( كليني ، كافي ، ج 2 ، ص 106)
امام سجاد (ع) فرمود : چهار چيز است كه هر كس را باشد اسلامش كامل و گناهش پاك گردد و پروردگار خود را ملاقات مي كند، در حالي كه خداوند عزّوجلّ ‌ از او خشنود است هر كس به آنچه به نفع مردم بر خويشتن قرار داده براي خدا انجام دهد و زبانش با مردم راست باشد و از هر چه نزد خدا و نزد مردم زشت است، شرم كند و باخانواده خود خوش رفتار باشد
انواع حيا
هر کس عقل دارد حيا و دين نيز دارد
من مواعظ النبي (ص) : الحياءُ حياءان، حياءُ عقلٍ و حياء حُمْقٍ، و حياء العقل العلم و حياءُ الحُمقِ الجهل؛ (تحف العقول، ص 45)
از توصيه هاي حضرت رسول اکرم صلي الله عليه و آله است که فرمودند :حياء و شرم دو قسم است : حياء عقل(عاقلانه) و حياء جهل(جاهلانه) ؛حياء عاقلانه از دانش و علم است و حياء جاهلانه از ناداني .
حياءِ عقل آن است كه انسان از روى عقل احساس حياء كند ، مثل حياء در هنگام ارتكاب گناه ، و يا حياء در مقابل كسانى كه احترامشان لازم است و اين حياء ، علم است يعنى رفتارى عالمانه مى‏باشد .
حياء جهل آن است كه از پرسيدن و يادگرفتن يا از عبادت ‏كردن و امثال آن ، حياء كند (مثل كسانى كه در بعضى محيط‌ ها، از نماز خواندن، خجالت مى‏كشند) و اين حياء، رفتارى جاهلانه است. (تفسير مقام معظم رهبري پيرامون اين حديث )
حياي نکوهيده شده
گاهي شرمساري ماهيتي منفي مي يابد و آن در صورتي است كه منشأ آن حماقت ، جهالت و ضعف نفس باشد .
اين نوع شرم و حيا در اخلاق اسلامي به شدت مورد نكوهش قرار گرفته و فضيلت اخلاقي به شمار نيامده است ، بلكه مانع رشد و تعالي انسان و موجب عقب ماندگي او در زمينه هاي مختلف مي گردد . در روايات از اين نوع شرم ، به حياي حماقت و جهل و حياي ضعف ياد شده است.
اسباب حيا
يکي از اسبابي که موجب مي شود حيا به وجود آيد ، عقل مي باشد .
رسول خدا (ص) در پاسخ راهب مسيحي (شمعون بن لاوي بن يهودا) كه از او در باره ماهيت و آثار عقل پرسيده بود ، فرمود: عقل موجب پيدايش حلم است و از حلم ، علم و از علم ، رشد و از رشد ، عفاف و از عفاف ، خويشتن داري ، و از خويشتن داري ، حيا و از حيا ، وقار و از وقار، مداومت بر عمل خير و تنفّر از شرّ و از تنفّر از شر، اطاعت نصيحت گوي حاصل مي گردد. (تحف العقول، ص 19.و 427 ؛ كليني ، كافي ، ج 1، ص 10 ، ح 2، و ج 2، ص 230)
موانع حيا
در روايات ، اموري به عنوان موانع حيا و يا به عبارت ديگر علل بي حيايي يا كمي حيا معرفي شده اند كه مهم ترين آنها به شرح زير است:
- از ميان برداشتن پرده ها و حريم ها
از امام كاظم (ع) به ياران خود توصيه مي فرمود: پرده شرم ميان خود و برادرت برمدار، و مقداري از آن باقي گذار؛ زيرا برداشتن آن ، برداشتن حيا است . (كليني: كافي، ج 2، ص 106)
- دست نياز به سوي مردم دراز كردن
امام صادق (ع) فرمود: « دست نياز به سوي مردم دراز كردن، عزت را سلب مي كند و حيا را مي برد .» (همان، ج 2، ص 148)
- زياد سخن گفتن
امام علي (ع) فرمود: « هركه پرگفت ، راه خطا بسيار پويد ، و آنكه بسيار خطا كرد شرم او اندك شود ، و آنكه شرم او اندك شود ، پارسايي او كم گردد ، و آنكه پارسايي اش اندك گردد ، دلش بميرد .» (نهج‌البلاغه، حكمت 349)
- شراب خواري
به امام رضا (ع) منسوب است كه در شرح علت تحريم خمر فرمود : «خداوند تعالي شراب را حرام فرمود ؛ زيرا شرابْ تباهي مي‌آورد ، عقل ها را در شناخت حقايق باطل مي كند و شرم و حيا را از چهره فرد مي زدايد .»(فقه الرّضا، ص 282)
رسول خدا (ص) در شرح پاره اي از آثار شرم و حيا فرمود : اما آنچه از حيا نشأت مي گيرد: نرمش ، مهرباني ، در نظر داشتن خدا در آشكار و نهان ، سلامت ، دوري كردن از بد ، خوشرويي ، گذشت و بخشندگي ، پيروزي و خوشنامي در ميان مردم است . اينها فوايدي است كه خردمند از حيا مي برد
آثار حيا
پاکدامني
- عفت و پاكدامني
امام علي (ع) مي فرمايد :« ثمره حيا ، عفت و پاكدامني است .»(طوسي، امالي، ص 39)
- پاك شدن گناهان
در اين باره امام سجاد (ع) فرمود : چهار چيز است كه هر كس را باشد اسلامش كامل و گناهش پاك گردد و پروردگار خود را ملاقات مي كند، در حالي كه خداوند عزّوجلّ ‌ از او خشنود است هر كس به آنچه به نفع مردم بر خويشتن قرار داده براي خدا انجام دهد و زبانش با مردم راست باشد و از هر چه نزد خدا و نزد مردم زشت است، شرم كند و باخانواده خود خوش رفتار باشد.(صدوق، خصال، ج 1، ص 222)
رسول خدا (ص) در شرح پاره اي از آثار شرم و حيا فرمود : اما آنچه از حيا نشأت مي گيرد: نرمش ، مهرباني ، در نظر داشتن خدا در آشكار و نهان ، سلامت ، دوري كردن از بد ، خوشرويي ، گذشت و بخشندگي ، پيروزي و خوشنامي در ميان مردم است . اينها فوايدي است كه خردمند از حيا مي برد.(تحف العقول، ص 20)
موارد حيا
گفته شد كه حيا ، شرم از انجام اعمال زشت در محضر ناظر محترم است. بنابراين ؛
اوّلاً ، در متون اخلاق اسلامي خداوند و ناظران و نمايندگان او، حقيقت الهي و انساني فرد و ديگران ، به عنوان ناظراني كه بايد از آنها شرم و حيا ورزيد ، مطرح شده اند.(صدوق ، عيون الاخبار الرضا، ج 2، ص 45، ح 162)
ثانياً ، قلمرو حيا امور زشت و ناپسند است و شرمساري در انجام نيكي ها هيچ گاه پسنديده نيست.
برخي از موارد و مواقعي كه جاي حيا ورزيدن نيست ، بدين قرارند:
1- حيا ورزيدن از گفتار، كردار و درخواست حق
پيامبر فرمود: «هيچ عملي را از روي ريا و خودنمايي انجام مده و از سر حيا و شرم آن را رها نكن .»(تحف العقول، ص 47)
2- حيا ورزيدن از تحصيل علم
امام علي (ع)فرمود: « كسي شرم نكند از آموختنِ آنچه نمي داند.» (نهج‌البلاغه، حكمت 82)
3- حيا ورزيدن از تحصيل درآمد حلال
امام صادق(ع)فرمود: « كسي كه از طلب مال حلال حيا نكند ، هزينه هايش سبك شود و خداوند خانواده اش را از نعمت خويش بهره مند گرداند .»(تحف العقول، ص 59)
4- حيا ورزيدن از خدمت به مهمان
امام علي(ع)فرمود: « سه چيز است كه نبايد از آن شرم كرد: از جمله خدمت كردن به مهمان .»(غررالحكم، ح 4666)
5- حيا ورزيدن از احترام گذاشتن به ديگران
امام علي(ع) فرمود: «سه چيز است كه نبايد از آنها شرم كرد: از جمله برخاستن از جاي خود براي پدر و معلم .» (همان)

مساله منشا حيات و چگونگي ظهور جانداران در روي کره زمين در زمره مسائلي است که از قديم ترين اعصار مورد توجه انسانها بوده و امروزه نيز به عنوان يک سوال ز ...

مشکلات پوستي، حالت تهوع، دل درد و.. گاهي اوقات تمامي اين دردها براي بچه ها به جاي اينکه با کلمات ادا شوند با اندام ها نشان داده مي شود. درواقع اين روش ...

در آيات و روايات بسيار از حيا و عفت سخن گفته شده است. حيا که در زبان فارسي از آن به شرم و آزرم تعبير مي شود، حالت نفساني است که در انسان به طور طبيعي ...

پژوهش هاي اخير زيست شناسي، زمين شناسي و شيمي، احتمال هاي تازه اي براي آغاز حيات روي کره زمين مطرح کرده اند. در حدود ۳.۹ ميليارد سال پيش، تغيير در مدار ...

شروع حيات در زمين نظريه هاي علمي بيانگر اين مطلب است که در نخستين مراحل پيدايش حيات ملکولهاي غير زنده در طي واکنش هايي شيميايي با هم تعداد زيادي ملکول ...

غديرخم بزرگترين رخداد دوره نبوت پيامبر گرامي اسلام(ص) و مکتب آسماني و الهي اوست. آنچه در غديرخم روي داد به واقع نتيجه زحمات و رنج هاي ۲۳ ساله رسالت بو ...

برخي از رخدادها در دام لحظه و مکان نمي افتند؛ هر چند که در لحظه و مکان رخ مي دهند؛ زيرا ماهيت آنها بيرون از دايره زمان و مکان است. از اين رو فراتاريخي ...

عفاف ، حجاب و حيا از امور فطري انسان است . متداول بودن حجاب در ميان ملل مختلف با آنکه داراي عقايد ، مذاهب و شرايط جغرافيايي متفاوت بوده اند نشانگر آن ...

دانلود نسخه PDF - حيا